ПРВ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР

Господ Исус Христос е на Црквата како нејзина Глава и Основач оставил голем завет кој влевал во срцата на Неговите следбеници: Ќе изградам, рече Тој, Своја Црква и вратата на пеколот нема да ја надвладее (Мт. 16, 18). Но во тој радосен завет се наоѓа и пророчко укажување на онаа тажна појава дека животот на Црквата Христова тука на земјата мора да тече во борба со мрачните сили на пеколот, која постојано на овој или оној начин, обидувајќи се да ја уништи непоколебливата тврдина која Господ ја изгради сред побеснетите бранови на светското зло. Првите три века од живото на Црквата се обележани со гонења, прво од страна на Јудеја, а потоа од страна на многобожците; најдобрите синови на Црквата претрпеа мачења до смрт заради нивното исповедување на името Христово; понекогаш во поедини делови на Римското Царство течеле потоци од христијанска крв. Но силата на Духот не можела да биде победена со силата на видливото оружје, и така многубожечкиот меч конечно бил принуден да се тргне пред знакот на Крстот Христов кога во почетокот на четвртиот век во грчко-римскиот свет по првпат завладеа христијанско цар, светиот и равноапостолен Константин Велики. По неговото прифаќање на христијанството, ја снема можноста за гонења, но не се прекинало дејствувањето на непријателот на Црквата – ѓаволот, не победувајќи ја од надвор, тој се обидел да ја порази одвнатре, подигнувајќи го аријанскиот ерес кој го урнувал достоинството на Личноста на Оснивач на Црквата, Исус Христос.
Темелната поставка на аријанската ерес се сведува на следново: „Било време кога постоел само Бог Отец, нероден, потекло на се што постои. Посакувајќи да создаде свет и знаејќи дека тој, бесконечно оддалечен од Бога, не може да го поднесе непрестаното дејство на Неговите создателни сили, Бог Отецот од небитие создава Битие кое посредува меѓу Него и светот на Синот Божји, за да преку Него го создаде светот. Како создаден од небитие, Синот е со друга природа, како и со се што е создадено“. Значи оваа ерес Христос, Синот Божји, го сметала не за Бог, едносуштен на Отецот, туку за создадено Битие, иако најсовршено од сите создадени суштества. По својот родоначалник таа во историјата на христијанската Црква е позната по името аријанска.
Арија е роден во Либија во 256 година. Како ученик на Ликијан, антиохијски презвитер, бил познат по строгост и по беспрекорниот живот; во себе ја соединил грубата надворешност со пријатно однесување.
Иако навидум скромен, тој бил многу славољубив човек. За ѓакон го ракоположил Александрискиот епископ петар, кој подоцна го истерал од Црквата поради активното подржување на една локална црковна партија во која преовладувале расколнички тежнеења. Наследникот на епископот Петар, Ахилија, примајќи го истераниот Арија во црковното општење, го назначил за презвитер и му дал на грижа една парохија во Александрија. По смртта на Ахилија, како што сведочат некои црквовни писатели, Арија мислел дека тој ќе го замени, но на епископскиот трон во Александрија бил избран Александар. На еден од соборите на александриските презвитери (318 година), кога епископ Александар зборувал за единството на пресветата троица, Арија го обвинил за савелијанизам и ги изнел своите еретички уверувања за праѓањето на Ипостасот на Синот Божји. Епископот на почетокот се трудел заблудениот презвитер да го вразуми со пријателски совети, но овој тврдоглаво оснанувал на своето мислење. Меѓутоа, некои ревнители на вистинската вера толку силно се противеле на снисходливото однесување на епископот во односот кон Арија, што на александриската Црква и се закани раскол. Тогаш епископот Александар, објавувајќи ја неправилноста на Аријавото мислење, го ослободил него од црковното општење. По ова, на страната на Арија застанале неколку епископи, од кои најпознати се Теона Мармарички и Секунд Птолемеидиски. Му пришле и 20-на презвитери, ито толку ѓакони и голем број девственици. Гледајќи дека се шири зло, Александар свикал собор на подрачните епископи (320 или 321 година), кој исто така Арија го отфрлил од Црквата. Неможноста понатаму да остане во Александрија го натера Арија во почетокот да побара засолниште во палестина. Отаму тој се трудел да го шири кругот на своите истомисленици, додека истовремено епископ Александар на сите страни упатувал посланија со кои ги предупредувал на ширење на еретичко учење, одлучно одбивајќи да се смири со Арија, кого некои, на чело со Евсавие, кесарискиот епископ, го застапувале пред него. Оддалечен од Палестина по настојување на александрискиот епископ, Арија прешол во Никомидија, каде епископ бил Евсевија, кој како и Арија бил ученик и почитувач на Лукијан. На локалниот собор во Витанија, на кој претседавал Евсавија Никомидијски, бил признат Арија за православен и Евсевија го примил во црковното општење. За време на неговиот престој во Никомидија, Арија ја составил книгата „Талија“, наменета за простиот народ чија наклоност тој умеел да ја здобие, изложувајќи го тука своето еретичко учење за Синот Божји. Со иста цел да го распространува своето учење, тој составил песни за воденичари, морнари и патници.
Црковните немири кои се кренале околу ересот, се ширеле се повеќе и повеќе, така да конечно и самиот цар Константион обрнал внимание на неа. За да ги отргне споровите кои ја растргнувале Црквата, тој, по совет на некои епископи, најмногу на Евсивија Кесаријски кој на него имал особено внимание, со писмо се обратил истовремено на епископот Александар и на Арија, терајќи ги двајцата на мир и единство. Со ова царево писмо во Александрија бил испратен Осија Кордубски, еден од најстарите и најмногу уважувани епископи. Во Александрија, во местото каде што спорот изникна, Осија се увери во неопходноста за одлучни мерки за уништување на злото, бидејќи раздорите во Црквата пораснале до таа мерка што биле исмејувани во безбожничките театри, додека во некои места, сред немири предизвикани од од раздори, биле сквернавени дури и статуите на царот. Кога по враќањето Осија му ја изложил на царот Константин вистинската суштина на работите, царот со потребна сериозност обрнал внимание на раздорите кои се појавиле во Црквата поради Арија. Донесена е одлука да се свика Вселенски Собор, за нарушениот мир во Црквата и општеството биде повторно воспоставен и за да се реши обновениот спор за времето на празнувањето на Пасхата. По првпат со соединување на Истокот и Западот под власт на еден христијански цар, се појавила можност за свикување на Вселенски Собор.
Соборот бил свикан во Никеја, при што царот издал особени наредби со кои било олеснето патувањето на повиканите епископи во местото на одржувањето на Соборот; нивното издржување во времето на соборните заседанија по негова одлука паѓало на трошок на државата. Поголемиот дел од епикопатите допатувале од источната половина на царството; имало по еден епископ од Скитија и Персија; од западната половина на царството, каде се уште не продреле поделбите предизвикани од аријанството, биле присутни само Осија Кордубски, Цецилијан картагонски и замениците на остарениот римски епископ Силвестер, презвитерите Витон и Викентиј. Вкупно биле присутни 318 епископи, а презвитери и ѓакони кои со нив дошле имало преку 2000. Дури и некои безбожни филозофи доаѓале на соборот и воделе со епископите разговори за спорните прашања.
На Соборот се појавиле три партии кои настанале во времето кое претходело: две од нив имале спротивни гледишта кога било во прашање Ипостасот на Синот Божји, додека третата заземала, средна помирителна положба. Православната партија ја сочинувале исповедници кои во времето на прогоните претрпеле мачења за името Христово. Членовите на таа партија „ги избегнувале иновациите во верата и се задржувале на онаа каква била предадена од старини“; особено кога е во прашање учењето за Светата троица, тие сметале дека е неопходно разумот да се потчини на светата вера зошто „тајната на Светата Троица го преминува секој ум и збор, сосема е непоимлив и се усвојува со самата вера“. Затоа на прашањето за суштината на Синот Божји, кое на соборот требало да се реши, православните гледале како на тајна која ја надминува моќта на човечкиот ум, изразувајќи истовремено строго одредено догматско учење по кое Синот Божји е толку совршен Бог, колку и Отецот: „Христос рече: Јас и Отецот сме едно (Јн. 10, 30). Со овие зборови Господ не изразува дека две природи создаваат еден испостас, туку дека Синот на Отецот точно и совршено држи и чува една природа со Отецот, дека во Себе има по природа истоветен одраз на подобијата Негова, и ликот Негов кој во ништо не се разликува од Него.“ Најважните претставници на православната партија на соборот биле Александар-епископот Александријски, Осија- епископот Кордубски, Евстатија – епископот Антиохиски, Макариј – епископ Ерусалемски, Јаков-епископ Низбијски, Спиридон – епископ од островот Кипар, Пафнутиј – епископ на Горна Тиваида и Николај – епископ Марликијски. Првите двајца епископи ја предводеле партијата на Православните. Крајната спротивност на православната партија била партијата на аријанците. Неа ја сочинувале луѓе „Искусни во дискусии, кои се грозеле од простотата на верата“, луѓе кои прашањето на верата како и сите други прашања ги потчинувале на судот на разумот, а со тоа сакале верата да ја потчинат на знаењето. На чело на таа партија, која со своето еретичко учење ги потресе темелите на христијанството, се наоѓал „највијателниот епископ од тоа време“ Евсевие Никомидијски, како и епископите Минофан Ефески, Патрофил Скитополски, Теогнис Никејски, Теона Мармарички и Секунд Птолемејдски. Бројот на членовите на оваа аријанска партија бил околу 17 луѓе. Средна партија, многу значајна, по бројот на членовите, се колебала меѓу православието и аријанството; нејзините членови подоцна биле наречени поларијанци. Тие, иако со Синот Божји го почитувале како Бог, Неговото божество не го сметале за еднакво со божеството на Отецот, туку сметале дека е потчинет на Отецот. Главата на оваа партија бил познатиот црковен историчар Евсевие, епископ на Кесарија.
Соборот почнал во 325 година, а неговите први заседаниа веројатно биле одржани во храмот. Од прилика две недели по отворањето на соборот во Никеја допатувал и Цар Константин, а соборските заседаниа биле преместени во огромната палата на царскиот дворец на кој присуствувал и царот. Тој не се однесувал како некој што раководи со соборот, туку како набљудувач. На своето прво појавување на соборот, одкако ги сослушал поздравните зборови на Евстатиј Антиохиски и Евсевиј Кесариски, Константин Велики им се обратил на отците на соборот и ги замолил да прекинат со меѓусебната борба во Црквата Христова. На соборот вниманието било насочено на прашањето кое ги предизвикало тие меѓусебни поделби, а тоа е Ариевото учење: Разобличувајќи го Арија како еретик, отците на соборот го утврдиле православното учење за Лицето на Синот Божји, поточно за Неговата мала суштина. Претходните расправии за тоа главно прашање биле водени на соборот во атмосфера на потполна толеранција: еднакво право на изразување имале и православните епископи и полуаријанците и аријанците. Грчкиот црковен историчар од петтиот век, Сократ, вели: „До заклучокот по прашањето на верата не се дошло ниту едноставно ниту случајно, туку тој е донесен по долго истражување и испитување, така да е отстрането секое мислење кое може да се разбере на различни начини. Духот Божји ја воспостави согласноста на епископите.“
Сржта на учењето на Аријанците за Лицето на Синот Божји била: „Синот Божји суштество и твар.“; „ Имаше време кога Синот не постоеше“, „Синот е различен по суштина“. На ова отците едногласно и одлучно се спротиставиле. Главната причина за осудата ваквиот символ на Евсевиј Никомидијски било тоа што во еретичкиот символ немало ниту еден израз за Синот Божји од оние кои се наоѓаат во Светото Писмо. Отците на соборот смирено барале од Евсевиј Никомидијски и од Арија да наведат аргументи со кои би ја потврдиле исправноста на своето мислење. Откако ги слушнале аргументите, соборот веднаш ги отфрлил како лажни и неубедливи.
После осудата на символот на верата на строгите аријанци кои го задржале еретичкото учење за Лицето на Синот Божји, на отците на соборот им останало да го изразат вистинското православно учење за Него. Спротивно на еретиците, отците се обраќале на Светото Писмо со цел неговите изрази за Синот Божји да ги внесат во исповедувањето на верата кои соборот требаше да го издаде по спорното прашање. Така тежнеењето на отците на соборот да го искажат православното учење за Синот Божји по пат на внесување на библиски изрази кои одговараат во одредувањето на верата немало никаков успех. Се појавила препрека која се обидел да ја отстрани претставникот на полуаријанската партија, Евсевие, епископ Кесаријски.
Тој на расправата пред соборот изнел готов символ, предлагајќи да биде потврден со општа согласност на членовите на соборот, бил составен така што бил прифатлив и за православните и за строгите аријанци: за да им угоди на т.н. крајни аријанци тој во својот символ внел многу општи изрази кои еретиците можеле би можеле да го толкуваат во онаа смисла во која им бил потребен. Освен тоа, за да ги привлече членовите на соборот и за да отстрани било какво сомневање, Евсевиј на неговиот почеток ја ставил следнава изјава: „Ние држиме и исповедаме вера така како што сме ја примиле од епископите кои ни претходиле, како што сме ја научиле од Боженственото Писмо, како што сме ја сочувале и исповедале од презвитерите, а потоа како епископи“. На главното прашање во расправиите за Синот Божји, каков е во суштина степенот на блискоста на Синот со Отецот, символот на Евсевиј Кесаријски го даде следниот одговор кој можел да се прифати од строгите аријанци, но никако не можел да ги задоволи заштитниците на правата вера на соборот. Символот на Евсевиј, кој користел изрази од Светото Писмо, изгледал вака: „Верувам во едниот Господ Исус Христос, Словото Божјо, Бог од Бога, Светлина од Светлина, Живот од Живот, Син единороден, првороден од сето создание, пред векови од Отецот роден“. После неговото читање, настанал молк, што Евсевиј го протолкувал како одобрување. Молчењето прв го прекинал цар Константин, уништувајќи ја со своите зборови предвремената надеж на Евсевиј за победа. Константин Велики го одобрил символот, велејќи дека и тој исто мисли како што учи символот и дека сака и другите да се држат до таквото исповедување на верата; потоа предложил за одредување на Синот Божји кон Богот Отец во символот да се внесе зборот: едносуштен. Овој збор за православните членови на соборот било доволно силно и одредено, не оставајќи можност за друго толкување и ја изрази потребната мисла за еднаквоста на Божеството на Синот Божји и Божеството на Отецот. Со внесувањето на овој збор во символот, надежите на Евсавиј Кесаријски се распаднале зошто овој збор многу очигледно ги разоткри еретичките умувања на полуаријанците и крајните аријанци, осигурувајќи истовремено триумф на православјето за сите наредни векови. Воздржувајќи се заради императорскиот авторитет, аријанците против внесувањето на зборот едносуштен во символот можеле да се повикаат само на околноста дека со овој поим во учењето за суштината на Божествата се внесува претстава која премногу е од материјален карактер: „ со едносуштен се нарекува она што е од нешто друго, како што на пример два или три златни сада се излеани од една златна прачка„. Во секој случај аријанците, следејќи го императорот, биле принудени да го прифатат зборот едносуштен, кој го уништувал нивното еретичко учење. Претставниците на православната партија, гледајќи дека аријанците биле приморани да попуштат, внеле во символот и други преправки и измени со кои символот на верата го доби следниот облик, на која и била туѓа секоја двосмисленост:
„Веруваме во еден Бог Отец, Седржител, Творец на се видливо и невидливо; и во едниот Господ Исус христос, Син Божји, единороден, роден од Отецот, т.е. од суштината на Отецот, Бог од Бог, Светлина од Светлина, Бог вистински од Бога вистински, роден, не створен, едносуштен на Отецот, преку Кого (Синот) се постана, како на небото така и на земјата; Кој заради нас луѓето и заради нашето спасение се симна и се воплоти, стана човек, страдаше и воскресна во третиот ден, Кој се вознесе на небесата и ќе дојде да им суди на живите и мртвите; и во Духот Свети“.
За да отстранат било каква можност за различни толкувања на символот, отците на соборот додале и вакво анатемисување на аријанската ерес:
„Оние кои зборуваат дека имало време кога немало Син, дека Тој не постоел од раѓање и дека постанал од небитие, или тврдат дека Синот Божји има битие од друго суштество или суштина, или дека Тој е створен, или претворив, или променлив, Католичанската Црква ги предава на анатема.“
Со исклучок на двајца египетски епископи, Секунд и Теон, сите останати го потпишале Никејскиот символ, изразувајќи така согласност со неговата содржина. Освен тоа, Евсевија Никомидијски и Теогнис Никејски одбиле да ги стават своите потписи на анатемата која била придодадена на символот. Така, како што може да се види, дека вселенското одредување на верата било примено речиси еднодуно. Но подоцнежните настани покажуваат дека многу епископи „символот го потпишале со рака, но не и со душа“. Строгите аријанци символот го потпишале за да избегнат истерување од Црквата и протерување ос своите катедри, додека во душата останале она што биле и пред тоа – еретици. И претставниците на полуаријанската партија го потпишале символот од побуди кои биле далеку од искрени. Нивниот предводник, Евсевеија Кесаријски, во посланието до стадото веднаш по завршувањето на соборот, објаснува дека тој и неговите следбеници „не го отфрлилр зборот едносуштен имајќи го предвид зачувувањето на мирот, кој го сакаме со целата душа“, т.е. дека прифатиле заради надворешни причини, а не заради убеденост во она што символот означува. Што се однесува до анатемата која беше приложена на символот, Евсевија ја објаснува не како проколнување на самата основа на аријанското учење, туку како осуда на неговите надворешни изрази, заради тоа што ги нема во Светото Писмо.
Откако беше решено главното догматско прашање, на соборот беа воспоставени 20 канони кои се однесуваат на црковната управа и дисциплина. Регулирано е и пасхалното прашање: соборот воспостави христијанската Пасха задолжително да се празнува одвоено од јудеите и да ја празнуваат задолжително во првиот неделен ден кој ќе биде во времето на пролетната рамнодневица или веднаш по неа. Соборот бил завршен со прослава на дваесетгодишнината од владеењето на императорот константин, на која тој во чест на присутните епископи приреди величенствена гозба. Императорот се раздели од соборските отци укажувајќи им големо почитување, опоменувајќи ги да го чуваат мирот меѓу нив и побара да се молат за него.
Арија и двајца негови отворени следбеници, Секунд и Теона, императорот ги испатил во прогон во Илирија и објави сурови казни за следбениците на учителите на ересот, при што и поседувањето на неговите дела се сметало за криминален престап.
Никејскиот символ, кој го покажа православното учење за Боженството на Второто Лице на Пресветата Троица, Господ Исус Христос и како ерес ги осуди хулните аријански мудрувања, не донесе крај на немирите во Црквата: епископите аријанци, кои соборското вероисповедување го потврдија само од страв пред царската власт, наскоро успеаја да ја придобијат власта на своја страна и да се борат против заштитниците на вистинската вера; во половината на четвртиот век тие, гледајќи од надвор, речиси и целосно ги поразиле своите противници, обединети поради свештеничката стега на никејскиот символ. Оваа стега цврсто и самопожртвувано ја носеше прво свети Атанасиј Велики, а потоа, по смртта на Александрискиот епископ, тој прешол во рацете на самопожртвуваниот епископ Кесаријски, свети Василиј. Околу овие значајни светители на Православната Црква на таа епоха се обединиле и други епископи кои останале верни на Црквата.
Споменот на светиот Велик Вселенски собор, одржан во Никеја, Црквата го слави во седмата недела после Пасхата.
+ + +
Постојат три вида на ревности: ревност за очистување на самиот себе од гревовни желби и помисли, ревност кон вистината на верата и ревност кон правдата Божја меѓу луѓето. Овие три вредности ја исполнувале душата на Свети Никола Чудотворец до совршенство.
Ревноста за очистување на себеси тој ја покажал преку целиот свој живот, будно стражарејќи над своето срце.
Ревноста кон вистината на верата ја покажал особено на Првиот Вселенски собор во Никеја, кога дошол во судир со Арија.
Ревноста кон правдата Божја меѓу луѓето тој особено ја покажал во два значајни случаи кога спасил по три невини луѓе од смртна казна. Еднаш, во негово отсуство од градот Мир, среброљубецот Евстатиј осудил тројца мажи на отсекување на главите со меч, при што примил мито за тоа од некои нивни непријатели. От како бил известен за ова, Свети Никола веднаш отишол во Мир. Осудените биле веќе изведени на губилиште, а џелатот веќе го кренал мачот над невините луѓе. Во тој момент, Свети Никола го фатил мечот, го истргнал од рацете на џелатот и ги ослободил осудените. Во тој момент го укори војводата Евстатиј и го изложи на срам и покајание.
Исто така кај цариградскиот епарх Евлавиј и кај царот биле наклеветени тројца царски војводи: Непотијан, Урс и Ерпилион, а царот им ја потпишал смртната пресуда.
Пред денот на погубувањето тројцата војводи се помолиле на Бога велејќи:„Боже на Никола, избави не нас невините од смртта!“ Таа ноќ се јавил Свети Никола на сон на царот и епархот, ги изобличил за таа неправда и им наредил веднаш да ги ослободат тројцата војводи.
Утредента царот и епархот си кажале еден на друг она видение што го имале истовремено ноќта и веднаш ги ослободиле војводите и од смртаната казна и од темницата.

This entry was posted in Догматика. Bookmark the permalink.

Comments are closed.