СМИСЛАТА НА ВЕЛИКИОТ ПОСТ

ikonostas-crkva
Подготовка за прослава на Новата Пасха
Чекавме, и нашите очекувања се исполнија – пишува српскиот Владика Николај Охридски, опишувајќи ја воскресната служба во Ерусалим. “Кога патријархот отпеа Христос воскресе, од нашите души падна тежок товар.
Се чувствувавме како и ние да сме воскреснале од мртвите. Одеднаш, од сите страни, одекнува истиот извик, како бучава на големи води: “Христос воскресе, пеат Грците, Русите, Арапите, Србите, Коптите, Ермените и Етиопјаните, еден по друг, секој на својот сопствен јазик и со својата сопствена мелодија… Излегувајќи од служба во зори, сите почнавме да гледаме во светлината на славата на Христовото Воскресение, и се ни изгледаше поинаку од вечерта, се изгледаше поубаво, поизразено, пославно. Само во светлото на Воскресението животот се здобива со смисла“. Тоа чувство на воскресенска радост, кое така живо го опишал Владика Николај, претставува темел на богослужењето во Православната Црква – тоа е една и единствена основа на нашиот христијански живот и надеж. “Чекавме“, вели Владика Николај, “и нашите очекувања се исполнија“. Без тоа исчекување, без оваа вредна припрема, би се изгубило подлабокото значење на празнувањето на Воскресението.
ПОДГОТВИТЕЛЕН ПЕРИОД
Пред празникот Воскресение, има долг подготвителен период и пост кој, според сегашната православна пракса, вклучува повеќе од десет недели. Најпрво доаѓаат 22 дена (четири последователни недели) предходни подготовки, а потоа шест недели или четириесет дена Великиот или Воскресенскиот пост, по кого следи Велика или Светла Недела. Доведувајќи ги во рамнотежа седумте недели на Великиот пост и Светлата седмица, после Воскресението следува соодветен период од педесет дена на благодарење, кој се заклучува со Педесетница.
Секој од овие периоди има соодветна богослужбена книга. За време на подготовката, постои Посен Триод или Книга Триод (Трипеснец), чиј најважен дел постои и во енглескиот превод. За време на благодарењето, постои Пентикостар, во словенската употреба познат и како Празничен Триод. Моментот кој користењето на едната книга го раздвојува од моментот на употребата на другата е полноќниот саат во ноќите на Велика Сабота, со Утринската за Воскрсната Недела како и првата служба во Пентикостарот. Оваа поделба на два одвоени тома, направена поради практични погодности, не би требало да не наведе да правиме основно единство помеѓу Распетието Господово и Неговото Воскресение кои, земени заедно, чинат еден и неделив чин. И како што Распетието и Воскресението се еден единствен чин, така и трите свети денови (triduum sanctum) – Велики Петок, Велика Сабота и Воскресна Недела формираат единствен богослужбен обред. И навистина, поделбата на Посниот Триод и Пеникостарот на две книги не била вообичаена пред 11. век, така да во раните ракописи тие се наоѓаат во ист зборник.
ВНАТРЕШНА НАМЕНА НА ПОСТОТ
Што ќе најдеме во оваа книга на подготовка која ја именуваме како Посен Триод? Таа најконцизно може да се опише како книга на постот. И како што чедата Израелеви јадеа леб подготвувајќи се за Пасхата (Празник), така и христијаните со придржување на постот се подготвуваат за прослава на Новата Пасха. Што, меѓутоа, значи зборот “пост“ или на грчки “нистеиа?“ Овде е потребно да бидеме крајно грижливи, како би се сочувала соодветна рамнотежа помеѓу надворешниот и внатрешниот. На надворешно ниво, постот вклучува физичко воздржување од храна и пиење и без вакво, надворешно воздржување, не можеме да се придржуваме на потполн и вистински пост; меѓутоа, правилата кои се однесуваат на храна и пијалок никигаш не би требало да се сметаат за нешто што самото на себе е цел, бидејки подвижничкиот пост секојпат има внатрешна и невидлива намена. Човекот претставува единство на тело и душа и тој е живо битие кое има видлива и невидлива природа – да се послужиме со зборовите на Триодот. Поради тоа би требало и нашиот подвижнички живот истовремено да ги вклучи и едната и другата природа. Стремежот да се пренагласат надворешните правила кои се однесуваат на храната или, пак, спротивниот стремеж да овие правила не се почитуваат како застарени и непотребни, неприфатлива е и претставува предавство на вистинското Православие. Во двата случаи се нарушува соодветната рамнотежа помеѓу надворешниот и внатрешниот.
Несомнено е дека во наше време, а особено на Запад, преовладува вториот стремеж. Се до ХIV век, повеќето западни христијани се , заедно со нивните браќа на православниот Исток, за време на постот не се воздржувале само од месо, туку и од сите продукти од животинско потекло, како што се јајца, млеко, путер и сирење. Постот, и на Исток и на Запад, подразбирал значителен физички напор. Меѓутоа, во времето на последните пет стотини години во западното христијанство физичките барања на постот непрекинато се намалувале да би денес биле нешто повеќе од симболични. Се прашуваме колку има од тие што јадат палачинки во текот на Сиропусната недела навистина свесно вистинска причина за овој обичај да се употребат јајца и путер пред да почне периодот на Воскресенскиот пост? Изложени на секуларизамот на Западот, православниот свет во нашето време исто така почнува да се движи по истиот пат на слабост.
Една од причините за тоа слабеење на постот секако е и еретичкиот став кон човечката природа, лажна “духовност“ која го негира или го игнорира телото, гледајќи го човекот исклучиво како резултат на разумна функција на мозокот. Како резултат на тоа, многу современи христијани го изгубиле вистинското видување на човекот како сеопфатно единство на видливото и невидливото; тие при тоа ја занемаруваат позитивната улога на телото кое тоа ја игра во духовниот живот и забораваат на зборовите на свети апостол Павле кој вели: Вашите тела се храм на Светиот Дух… прославете го Бога со телото свое (1.Кор.6,19-20). Втора причина за слабеење на постот меѓу православните е аргументот кој во наше време често се изнесува, а според кој денес веќе не е можно да се испочитуваат традиционалните правила на постот. Овие правила, како што тие нагласуваат, подразбираат тесна поврзаност, неплуралистичко, христијанско опшество, каде владее рурален начин на живот, кој што денес се повеќе станува минато. Во тоа има извесна вистина. Мора, меѓутоа, исто така да се каже дека постот, каков што традиционално се практикува во Црквата, секојпат бил тежок и секојпат вклучувал напори. Многу од нашите современици сакаатда постат поради здравје или поради убавина и тенка линија;па зрем ние, христијаните, не би можеле да направиме исто толку – заради Царството небесно? Зошто тоа самопожртвување, кое со радост го прифаќале предходните генерации на христијани, претставува таков неподнослив товар за нивните потомци? Еднаш свети Серафим Саровски го прашале зошто чудото на благодат, кое така во изобилие се манифестирало во минатото, во неговото време веќе не забележува, на што тој одговорил: “Недостасува само една работа – цврста решителност“
Примарна цел на постот е да не направи свесни на нашата зависност од Бога. Доколку упорно се практикува воздржувањето од храна во текот на постот – а особено во текот на првите денови – подразбира вистинско чувство на глад, а исто така и чувство на замор и физичка исцрпеност. Целта на ваквата состојба е да не доведе до чувство на внатрешна слабост и покајување, да не доведе до моментот кога ќе можеме во потполност да ја разбереме силата на Христовите зборови: Без Мене не можете да правите ништо (Јн 15,5). Доколку секојпат храна и пијалок земаме колку што сакаме, лесно ќе се здобиеме со прекумерно доверие во своите сопствени способности и ќе се здобиеме со погрешно чувство на самостојност и самодоволност. Придржувањето кон телесниот пост го поткопува ова грешно чувство на задоволство со самиот себе. Постот не лишува од довербата на тој фарисеј кој, навистина, постел, но не како што доликува. Воздржувањето во текот на постот создава во нас спасоносно чувставо на незадоволство со смиот себе, слично чувство какво што имал цариникот (в.Лк.18,10-13). Таква е улогата на гладување и исцрпеност: да не направи “сиромашни со духот“, потпомогнувајќи му на чувставото на нашата беспомошност и зависност од Бога.
ВОЗДРЖУВАЊЕ
Би било, меѓутоа, погрешно кога би зборувале само за овој елемнт на слабост и гладување. Воздржувањето не води само до тоа, туку и до чувството на леснотија, будност, слобода и радост. Иако постот во почеток прдизвикува слабост, подоцна ќе се воспостави дека ни овозможува помалку да спиеме, побистро да размислуваме, поделотворно да работиме. Многу доктори потврдуваат дека повремено практикување на постот придонесува до телесна хигиена. И иако тоа бара вистинско смоодкажување, постот не подразбира насилие кон нашето тело – напротив, тој придонесува за неговото здравје и урамнотеженост. Поголемиот дел од луѓето, кои живеат на Запад, обично јадат повеќе отколку што е потребно. Постот ги ослободува нашите тела од товарот на прекумерна тежина и прави тие да бидат наши соработници во молитвата, во бдеењето и одговараат на повикот на Духот.
Мораме да забележиме дека во вообичаената православна терминологија зборот “пост“ и “воздржување“ можат еден со друг да се заменат. Пред Вториот Ватикански совет, Римокатоличката црква направила јасна разлика помеѓу овие два термина: воздржување се однесува на видот на храната која се јаде, без разлика на нејзината количина, додека пост означува ограничување на бројот на оброци или количеството на храна која може да се земе. Така да во извесни денови се бара и пост и воздржување и, спротивно на тоа, во некои денови може да се пропише едно, но не и друго. Во Православната Црква не се прави општа разлика помеѓу овие два термини. Во текот на Великиот пост, постои ограничување во поглед на бројот на оброците кои можат да се земат во текот на денот, но кога оброкот веќе е доволен, не постои ограничување во поглед на количеството на храна која може да се земе. Светите Отци ни даваат водечки принцип и не советуваат никогаш да не јадеме до подполна заситеност, секојпат да станеме од столот со чувство дека би можеле уште да јадеме; во тој случај ќе бидеме спремни за молитва.
Ако е важно да не ги превидиме телесните барања на постот, уште е поважно да не го превидиме и неговото внатрешно значење. Постот не е смо прашање на диета, тоа е начин на исхрана. Вистинскот пост подразбира промена на срцето и волјата, враќање кон Бога и враќање дома, како што направил блудниот син враќајќи се во татковиот дом. Според зборовите на Свети Јован Златоуст, постот “не значи само воздржување од храна, туку и воздржување од гревови“. “На постот не треба да се придржува само устата“, вели тој, “туку и окото, и увото, и нозете, и рацете, и останатите делови од телото; окото мора да се воздржи од недостојни сцени, увото од злонамерни гласини, рацете од неправедни дела“. “Некорисно е да се воздржуваш од храна“, забележува Свети Василиј, “а се препуштате на општа осуда и клевета“. “Не јадете месо, но ги јадете своите браќа“. Тоа исто се нагласува во Триодот, особено во текот на првата недела на постот.
ВИСТИНСКИ ПОСТ
“Додека постиме во поглед на храната, да се воздржиме од секакви страсти“.
“Да се придржуваме на постот кој е прифатлив и пријатен на Бога. Вистински пост е кога ќе се одалечиме од секакво зло, кога ќе го зауздаме јазикот, кога се држиме настрана од гнев и се воздржуваме од страст, клевета, лажење и вероломство.
Да се придржуваме на постот не само избегнувајќи храна, туку и отуѓување на сите телесни страсти“.
Ова внатрешно значење на постот најконцизно е изразено во тријадата: молитва, пост и добротворни цели. Ако го одвоиме од молитвата и од примањето на Светите Дарови, ако не е поврзан со делата на состраданијата, нашиот пост станува фарисејски, па дури и демонски. Таквиот пост не води кон покајување и радост, туку кон гордост, внатрешна напнатост и нервоза. На врската помеѓу молитвата и постот јасно покажува отец Александар Јелчанинов. Еден противник на постот му рекол: “Нашата работа трпи и стануваме нервозни…Никојпат не сум видел слугите (во предреволуционерната Русија) да се толку лошо расположени како во текот на последните денови на Страсната недела. Јасно е дека постот многу лошо влијае на нервите!“ Отецот Александар на тоа одговорил: “Вие сте сосема во право…Ако не е споен со молитва и со интензивен духовен живот, постот може да води само кон зголемена нервоза. Природно е слугите, кои својот пост го сфаќаат сериозно – а се приморани во текот на Великиот пост да работат напорно и без дозвола да одат во Црква – да бидат налутени и нервозни“.
Постот е, значи, безвреден, па дури и штетен, ако не е соединет со молитва. Во Евангелието се вели да ѓаволот е истеран не само со постот, туку со “молитва и пост“ (Мт.17,21,Мк.9,29). За првите христијани не се вели само постеле, туку “постеле и се молеле“ (Дела ап. 13;3, упор. 14,23). И во Стариот и во Новиот Завет постот не е сам на себе цел, туку е помош за посилна и пожива молитва, служејќи како подготовка за решителни постапки или за директна средба со Бога. Така четириесетдневниот пост на нашиот Господ во пустината бил непосредна подготовка за Неговото јавно служење (Мт,4,1-11). Кога Мојсеј постел на Синајската гора (2.Мојс.34,28), а Илија на Хорив (3(1) Цар.19,8-12) постот, во двата случаја, бил поврзан со богојавувањето (теофанија). Оваа иста врска помеѓу постот и богојавувањето воочлива е и во случајот на Свети Петар (Дела ап.10,9-17): Излезе Петар на рамен кров дома да се помоли на Бога околу шестиот час. И огладне, и сакаше да јаде; а кога тие му готвеа, наиде на него занос…и му дојде божествениот глас. Тоа е секојпат намена на подвижничкиот пост- да, како што вели Триодот, ни овозможи да се приближиме на високата гора на молитвата.
Постот и молитвата, од своја страна, би требало да бидат соединети со милостиња – со љубовта кон другите која се изразува во практичен облик, во делата на состраданија и простување. Осум дена пред почеток на Великиот пост, во Неделата на Страшниот суд, во Евангелието се чита Параболата за овците и козите (Мт.25,31-46) која не потсетува дека на идниот Суд мерка нема да биде строгоста на нашиот пост, туку помошта што сме им ја укажале на тие на кои им била потребна. Според зборовите на Триодот, “Знаејќи ја заповедта на Господа, нека тоа биде начин на нашиот живот. Да го нахраниме гладниот, да го напоиме жедниот, да го облечеме голиот, да го примиме патникот, да ги посетиме затворените и болните. Тогаш Судијата на целата вселена дури и нам ќе ни рече: Дојдете благословени од Отецот Мој, наследете го Царството кое ви е припремено.
Да спомнеме меѓу другото дека овие стихови се типичен пример на “евангелскиот“ карактер на православните богослужбени книги. Како и многу други текстови во Триодот, и овој е еднастовно парафраза на зборовите од Светото Писмо.
Не е случајно што на самиот праг на Великиот пост, на вечерната во Неделата на простувањето, постои посебен обред на взаемно помирување, затоа што без љубов кон другите не може да постои ни вистински пост. Таа љубов кон другите не би требало да биде ограничена на формални гестови или на некои сентиментални чувства, туку би требало да се појави во деливи на милосрдие. Такво било убедувањето на раната Црква. Пастирот Јерме од II век бара парите што ќе бидат заштедени за време на постот да бидат подарени на вдовиците, сираците и сиромашните. Милосрдието, меѓутоа, подразбира многу повеќе од тоа – не е доволно да ги даваме само своите пари, туку и своето време, не само тоа што имаме, туку и тоа што сме или, со други зборови, да се даваме самите себеси. Кога ќе чуеме дека Триодот зборува за милосрдие, овој збор би требало секојпат да се сфати во неговото длабоко значење. Всушност, само давање на пари често може да биде замена или избегнување, начин да се заштитиме од поблиска, лична поврзаност со тие кои се во неволја. Од друга страна, ако некому кој има материјални проблеми не понудиме ништо освен убедливи советодавни зборови, тогаш тоа значи дека подеднакво ја избегнуваме одговорноста. Имајќи го на ум веќе спомнатото единство на човековото тело и душа, ќе се трудиме својата помош да ја понудиме истовремено и на материјално и на духовно ниво.
“Кога ќе видиш гол, облечи го, и не се криј од сопственото месо“. Православната литургијска трдиција, исто како и традицијата на Запад, смета дека стиховите 3-8 во 58 глава во Книгата на пророкот Исаија е основен текст кој е поврзан со постот. Така во Триодот читаме:
Додека постиме телесно, браќа, да постиме и со духот.
Да ги разврземе врските на безбожност, да ги ослободиме ремените од товарот, да ги ослободиме заробените и да го скршиме секој јарем; да му подадеме леб на гладниот и да ги примиме во своите домови сиромашните кои немаат покрив над главата да се сокријат, за да добиеме голема милост од Христос нашиот Бог.
Во секој момент на нашето воздржување, треба да го имаме на ум советот на свети Павле да не ги осудуваме тие кои постат помалку срого од нас: Кој не јаде, нека не го осудува тој што јаде (Римј.14,3). Исто така, се сеќаваме на Христовиот прекор поради јавното покажување на молитвата, постот или милосрдието (в.Мт.6,1-18). Триодот често се повикува на двата извадока од Светото Писмо:
Погледај добро, душо моја, дали постиш? Тогаш немој да го презираш соседот. Дали се воздржуваш од храна? Тогаш немој да го осудуваш братот.
ДОБРОДЕТЕЛСТВО И ДОБРОТВОРНА РАБОТА
Да се исчистиме со добродетелство и со добротворна работа кон сиромашните. Да не разгласуваме пред себе и да не го покажуваме нашето добродетелство. Нека нашата левица не знае што прави нашата десница , нека фалењето не ги развее плодовите на нашето додетелство, туку во тајност го повикуваме Тој Кој што знае се што е тајно: “Оче, прости ни ги нашите прегрешенија, зошто си Ти Човекољубец“.
Ако сакаме правилно да го разбереме текстот на Триодот духовноста која е во неговата основа, мораме да напоменеме дека постојат пет погрешни разбирања поврзани за Великиот пост од кои би требало да се пазиме. Како прво, Великот пост не е наменет само на монасите и монахињите, туку им е заповедан на сите христијани. Ниту на едно место во каноните Вселенски или Локалните собири не спомнуваат дека постот е наменет само за монасите, а не и за мирјаните. Благодарение на своето кртшевање, сите христијани, било да се во брак или дале монашки завет, стануваат крстоносци и се движат по истиот духовен пат. Надворешните услови во кои тие го живеат своето христијанство покажува голема разлика, но во својата внатрешна суштина тој начин на живот е само еден. Како што монахот со неговото самоволно самооткажување се обидува да ја потврди внатрешната добрина и убавина на Божјата творба, така и од секој христијанин, кој е во брак, се бара во извесна мерка да биде подвижник. Патот на негацијата и патот на афирмацијата се взаемно зависни и секој христијанин е повикан истовремено да го следи и едниот и другиот пат.
Како второ, Триодот не смее да биде погрешно протолкуван на пелагијски начин. Ако текстовите поврзани за Великиот пост не потикнуваат за поголеми лични напори, не смееме да помислиме дека нашиот напредок зависи само од напорот на нашата сопствена волја. Напротив, што и да постигнеме во текот на Великиот пост, мораме тоа да го прифатиме како незаслужен дар на Божјата благодат. Великиот канон на Свети Андреј Критски не остава ни најмал сомнеж по тоа прашање.
“Јас немам ни солза, ни покајание, ниту пак каење ако Ти Самиот, Боже Спасителу, не ми ги подариш“.
Како трето, својот пост не смееме да го вклучиме во самоволие, туку во послушност. Кога постиме, не смееме да се обидуваме да измислуваме некои посебни правола за себе, туку, доколку е тоа можно, би требало доследно да го следиме образецот кој предходно го востанови Светото Предание. Тој прифатлив образец, изразувајќи колективна свест на народот Божји, поседува скриена мудрост и рамнотежа, и тие не можат да се најдат во некакви строгости кои би можела да ги измисли нашата фантазија. Таму, каде што ни се чини дека востановените правила не можат да се применат на нашата лична состојба, би требало да побараме совет од духовниот отец – не затоа да си обезбедиме негово “ одобрение“, туку смирено и со негова помош да откриме каква е Божјата волја за нас. Над се, ако за себе сакаме не некое ублажување, туку дополнителна строгост, не би требало да ја прифатиме доколку предходно за тоа не добиеме благослов од духовниот отец. Таква е практиката од раните векови на црковниот живот.
Авва Антониј рекол: “Познавам монаси кои паднале после големи напори и изгубиле разум, бидејќи имале доверба во својот сопствен труд, заборавајќи ја при тоа заповедта која вели:Прашај го таткото твој и тој ќе ти каже (5.Мојс.32,7)“. На друго место, тој вели: “Доколку е тоа можно, за секој чекор кој ќе го направи, за секоја капка вода која ќе ја испие во својата келија, монахот би требало да се посоветува со герондот (старец, духовен отец) во случај да не направи некоја грешка во тоа“.
Тие зборови не се однесуваат само на монасите, туку и на мирјаните кои живеат во “светот“, иако мирјаните (лаици) не мораат толку строго да бидат послушни на својот духовен отец. Доколку се одликуваат со гордост и самоволие, нашиот пост ќе поприми демонски карактер и нема да не приближи кон Бога, туку кон сатаната. Бидејќи нас постот не прави чувствителни за реалноста на духовниот свет, тоа на повеќе начини може да биде опасно, бидејќи лошите духови постојат исто како и тие добрите.
СОЛЗИ И РАДОСТ
Како четврто, мораме да имаме на ум дека времето на Великиот пост, без разлика колку тоа парадоксално да изгледа, не е време на потиштеност, туку време на радост. Вистина е дека постот нас не води кон покајување и жалост поради гревовите кои сме ги направиле, но овој покајнички бол е, да употребиме поизразена фраза на Свети Јован Лествичник, “радоснотворна жалост“. Триодот намерно спомнува и солзи и радост во една иста реченица:
Подари ми солзи кои паѓаат како дожд небесен, Христе, додека се подвизувам во овој радосен ден на постот.
Значајно е темите за радост и светлина да бидат многу чести во текстовите посветени на првиот ден на Великиот пост:
Радосно стапуваме во почеток на постот,
Нека нашите лица не бидат тажни,
Радосно го започнуваме сесветото време на воздржување
И да блеснеме со светол сјај на светите заповеди.
Кажано е дека минливиот живот не е ништо друго туку еден ден
За тие кои со љубов се трудат постои четириесет дена пост
И со радост да се придржуваме на него.
Би требало да приметиме дека времето на Великиот пост не паѓа во зимски период, кога земјата е замрзната и мртва, туку во пролет, кога се се враќа во живот. На пример, англискиот збор за пост, “lent“, првично означувала пролет и во еден текст од основно значење Триодот исто така го означува Великиот пост како “пролет“:
Осамнала пролета на постот,
И цветовите на покајување почнуваат да се отвораат,
Ајде, браќа да се исчистиме од секаква нечистотија
И да запееме на Дародавателот на Светлината
Слава на Тебе, единствен Човекољубец!
Постот, според тоа, не значи зима, туку пролет – не темнина, туку светлина, не смрт, туку обновување на животната сила. Тој, секако, има и своја мрачна страна, која вклучува секојдневни земски поклони во текот на службата, темна одежда на свештенослужителите, химни кои се пејат со придушен глас и означуваат чувство на каење. Во христијанското Византиско царство, за време на Великиот пост биле затворени сите театри и биле збранети јавни претстави, дури и денес, во текот на седумте недели на Великиот пост забранети се венчавања. Овие елементи на строгост, сепек, не би требало да не заслепат на фактот дека постот не е товар, дека тој не е казна, туку дар на Божјата благодат.
Пријдете, народе, и да ја прифатиме денес благодатта на постот и дарот Божји.
Петото и последно, наше воздржување за време на постот не значи отфлање на Божјето создание. Како што тврди свети апостол Павле, ништо не е нечисто само по себе (Римј.14,14). Се што создал Бог, многу е добро (1.Мојс.1,31). Постот, затоа, не значи негирање на таа добрина, туку нејзино повторно потврдување. На чистите се е чисто (Тит. 1,15), така да на месијанската гозба во Царството небесно нема да има потреба од пост и од подвижничко самоодрекување. Сепак, како живееме во паднатиот свет и страдаме поради последиците на грвот, како првородениот,така и својот сопствен, ние не сме чисти и треба да постиме. Злото не постои во создадените работи како такви, туку во нашиот став кон нив, т.е. во нашата волја. Според тоа, целта на постот не е да го отфрлиме Божјото создание, туку да ја исчистиме својата волја. За време на постот, ние ги порекнуваме своите телесни побуди – на пример, нашиот природен нагон за јадење и пиење – не затоа што тие побуди сами по себе се лоши, туку затоа што тие се пореметени со гревот и бараат да бидат исчистени со посредство на самодисциплина. Отука следи дека подвижниството или аскетизмот не е борба против телото, туку за телото, и целта на постот е да го исчистиме телото од нечистотија која му е несвојствена и да го направиме духовно. Одрекувајќи се од тоа што е грешно во нашата волја, ние не го уништуваме богосоздаденото тело, туку го воспоставуваме во неговата вистинска урамнотеженост и слобода. Според зборовите на отец Сергеј Булгаков, ние го “убиваме“ плодот за да прибавиме тело.
Тоа што телото го правиме духовно не значи, сепак, дека го дематеријализираме, лишувајќи го од неговот карактер како физички факт. Поимот “духовно“ не треба да се изедначува со поимот “нематеријално“, како што ни “плотски“ или “чулно“ не можеме да го изедначиме со “телесно“. Кога поимот “плот“ го користи свети апостол Павле, тоа означува човекова севкупност, и душа и тело, но во неговата падната состојба и во состојба на одвоеност од Бога; на ист начин, и “дух“ ја означува човековата севкупност, и душа и тело, но во смисла на нивното избавување и обожение преку благодатта Божја. Според тоа, и душата, исто како и телото, може да стане “плотска “ и “чулна“, како што и телото, еднакво и како и душата, може да постане “духовно“. Кога свети апостол Павле ги набројува телесните дела (Гал.5,19-21), тој вклучува и такви термини како што се раздори, ереси и злоба, т.е. дела кои многу повеќе се врзуваат за душата, отколку за телото. Правејќи го нашето тело духовно, Великиот пост на ја потиснува физичката страна на човековата природа, туку прави нашата материјалност (нашата вештаственост) да биде таква каква што ја змислил Бог.
Ова е начин на кој ние го толкуваме нашето воздржување од храна. Лебот, виното и други земјени плодови претставуваат Божји дарови кои ние ги вкусуваме со почитување и благодарност. Доколку православните христијани во определени периоди се воздржуваат од јадење месо и ако тоа, во определени случаи, го прават непрекинато, тоа не значи дека Православната Црква начално е застапничка на вегетаријанството и дека чинот на јадење на месо го смета за грев; во колку повремено се воздржуваме од вино,тоа не значи дека во потполност се одрекуваме од негова употрба. Кога постиме, не го правиме тоа затоа што сметаме дека самиот чин на јадење е срамен, туку своето јадење да го направиме духовно, светотаинско и евхаристиски – тоа тогаш повеќе не е отстапка на нашата алчност, туку начин на заедништво со Дародавачот Бог. Далеку од тоа да не наведува дека храната ја сметаме за нешто нечисто, постот има сосема спротивна последица: само тие кои со помош на воздржување научиле да го контролираат својот апетит можат да ја ценат во потполност славата и убавината која ни ја дал Бог. Тој кој што не вкусил ништо во тек на 24 часа и една маслинка ќе му се стори многу хранлива. Парче обично сирење или тврдо варено јајце никојпат не се толку вкусни како на воскресенското утро, после седум недели пост.
ВОЗДРЖУВАЊЕ ОД СЕКСУАЛНИ ОДНОСИ
Ваков пристап можеме да примениме и на прашањето за воздржување од сексуални оноси. Црквата од стари времиња учи брачните парови, во текот на периодот на постот, треба да се обидат да живеат како браќа и сестри, што никако не значи дека сексуалните односи во бракот сами по себе се грешни. Напротив, Великиот канон на Андреј Критски – во кој, повеќе од било каде во Триодот, наоѓаме укажување на смислата на постот – без никакви двосмислености вели: “Бракот е чесен, а брачната постелата пречиста, зошто Христос и едното и другото го благословува, телесно јадејќи и на свадбата во Кана водата во вино ја претвори и го покажа Своето прво чудо.
Воздржувањето на брачните парови нема, значи, за своја цел потиснување, туку прочистување на сексуалноста. Таквото воздржување, кое ќе се практикува по договор привремено, секојпат има позитивна цел, да се предеме на постот и молитвата (1.Кор.7,5). Самоограничувањето, кое е далеку од тоа да укаже на дуалистичкото омаловажување на телото, служи, напротив, на полната димензија на бракот да ја приклучи и таа духовна димензија од која, инаку, тој морал би бил лишен.
Чувајќи не од дуалистичките, погрешни толкувања на постот, Триодот повеќе пати повторува зборови за добро кое е својствено на вештаствената (матријална) творба. Во последната служба која се наоѓа во него, во вечерната на Велика Сабота, делот со петнаесет читања од Стариот Завет почнува со зборовите од Книгата Постанок (Битие): Во почетокот Бог го создаде небото и земјата… Се што е создадено е дело на рацете Божји, и како такво, тоа е “многу добро“. Секој дел на таа божествена творба, како што тврди Триодот, се придружува во изнесување на пофалба на Создателот.
Толпата на небесата Му вознесуваат слава,
Пред Него се тресат херувимите и серафимите,
Нека се што дише и нека секоја твар Му
Вознесува благодарност, да Го благословува и велича над се.
Ти, Кој висините си ги покрил со вода,
Кој си поставил песок како граница со морето и Кој сите работи ги подржуваш,
Тебе сонцето Ти пее пофалби и месечината Те прославува, и секоја твар
Ти принесува химна на Тебе, својот Творец и Создател засекогаш.
Нека сите дрвја во шумата ликуваат и пеат,
Нека планините и ридовите потскокнат од голема радост поради милоста Божја
И нека дрвјата во шумата заплескаат со рацете.
ХРИСТОВАТА ЧОВЕЧКА ПРИРОДА
Ваков позитивен став кон материјалниот свет не се наоѓа само во учењето за создавањето туку и во учењето за Христос. Во Триодот повторно и повторно се нагласува физичката реалност на Христовата човечка природа. Како тогаш човечкото тело може да биде зло, кога Самиот Бог во Својата сопствена личност го прифатил и го обожил телото? Како што велиме во утринската во првата недела на постот, во Недела на Православието:
Ти, со љубов преполн Господи, не ни се јави само во надворешно подобие, како што велат Маниевите следбеници, непријатели Божји, туку во полна и вистинска стварност на телото.
Бидејќи Христос го прифатил вистинското материјално тело, а што химните за Недела на Православието јасно кажуваат, стана можно Неговиот лик да се изобрази на светите икони, каде како материјал се користи дрво и боја.
Неопишаната Реч Божја постана изобразива;
Земајќи тело од Тебе, Богородице,
Тој оскрнавениот образ го воспостави во неговата некогашна слава,
украсувајќи го со божествена убавина.
Затоа своето спасение го исповедаме со дела и зборви
И Го изобразуваме на светите икони.
Тоа тврдење за духоносните можности на материјалната творба постојано е тема во периодот на Великиот пост. Првата недела на Великиот пост се потсетуваме на физичката природа на Христовото воплотување, на материјалната реалност на светите икони и на видливата, естетичка убавина на Црквата. Во втората недела на постот се потсетуваме на свети Григориј Палама (1296-1359), кој што учел дека целото создание ќе добие увид во Божјите енергии и дека човекот уште во овој живот и со своите телесни очи може да ја созерцува оваа божествена слава, дека со благодатта Божја негово тело станало духовно. Во третата недела прославуваме вештаство на дрвото на Крстот, а во шестата недела благословуваме вештество на палмините гранчиња; во среда во Страсната седмица сме помазани со вештаство на зејтинот во Светата тајна на миропомазување, на Велики Четврток се потсетуваме како на Тајната вечера Христос го благословува вештаството на лебот и виното, претворајќи ги во Свое Тело и Крв.
Тие кои постат далеку се од одфрлање на материјалните творби; напротив, тие потпомгаат за нејзино избавување. Тие одговараат на повикот кој Свети Павле го упатил на “синовите Божји“: Со жарко исчекување творбата очекува да се јават синовите Божји…И самата творба ќе се ослободи од робување на распадливоста за слобода на славата на децата Божји. Бидејќи знаеме дека целата творевина заедно воздивнува и тагува до сега (Римј.8,19-21). Преку воздржувањето за време на Великиот пост ние, со помош Божја, се обидуваме да одговориме на овој повик како свештеници на творбата, воспоставувајќи ги сите работи во нивната првобитна слава. Ако подвижничката самодисциплина означува отфрлање на светот, тогаш е тоа само во таа смисла во која е тој расипан со падот; но, ако, го отфрла телото, тогаш тоа е само во таа мера во која со него завладеале грешните страсти. Желбата ја исклучува љубовта: се додека имаме желба за други или за работи, не сме во состојба вистински да ги сакаме. Ослободувајќи не од желба, постот не прави способни за вистинска љубов. Во тој момент кога со нас ќе престане да владее себичната желба да приграбиме и употребиме, ние почнуваме да го гледаме светот со очите на Адам во рајот. Нашето самооткажување е пат кој води кон нашето самопотврдување, тоа е наш начин да стапиме во космичка литургија, каде сите работи, видливи и невидливи, го прославуваат својот Творец.
превод на македонски сестра Слободанка

This entry was posted in Архива. Bookmark the permalink.

Comments are closed.