КАКО ДА СЕ ИЗЛЕЧАТ БОЛЕСТИТЕ НА ДУШАТА?

MVPCZNAME6
Со благослов на неговата Светост
Патријарх на МАКЕДОНСКА ВИСТИНСКА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА
+++Јован–Хаџи

ШТО Е ОСОБЕНО ВАЖНО НА ПОЧЕТОКОТ НА ДУХОВНИОТ ЖИВОТ?
Оној кој внимателно ги читал поуките на Светите Отци на Црквата, сигурно забележал дека во овие учења најмногу се зборува за покајанието, смирението и плачот пред Бога заради своите гревови. Отците за тоа толку многу пишувале што на секоја страница во книгите на Светите Отци може да се најде слична поука. Меѓутоа без разлика колку е тоа чудно, но во наше време Христијаните токму тоа го занемаруваат, го унакажуваат и нарушуваат токму ова учење, овој најважен закон на духовниот живот. И тоа не е случајно! Овој век оди кон својот страшен крај и се приближува времето на сеопштото отстапување од вистината, време кога ѓаволот и сеопштата прелест ќе завладеат со светот и затоа луѓето се повеќе заглибуваат во своите страсти, паѓајки во сите можни гревови и заблуди. Првата, пак, болест на овој век е гордоста и токму таа најмногу ја подига својата глава. Апостол Павле јасно прорече дека во последните времиња луѓето ќе бидат: „Саможиви, среброљубци, самофалци, горделиви, хулители, непокорни на родителите, небалгодарни, несвети, без природна љубов, непомирливи, клеветници, невоздржани, сурови, непријатели на доброто, предавници, избувливи, надуени, повеќе сластољубиви, а не богољубливи, кои имаат изглед на побожност, а се одрекле од нејзината сила„ (2 Тим. 3, 2-5). И веќе сега секој духовник кој се труди да им помогне на верниците, кои доаѓаат кај него за да се исцелат од своите душевни болести, знае колку денес тоа е сложена работа, колку овие болести длабоко се вовлекле во човечката душа, колку сите се од најмалиот до најголемиот обнземени со безумна гродост, суета и самољубие, колку се говорливи, лоши, увредливи, колку се своеволни, непокорни, непослушн ии неповерливи. А ова е најтешко во духовниот живот. Сега веќе ретко кој им верува на своите наставници, секој повеќе го слуша својот разум, луѓето на духовниците им се обраќаат само привидно, само затоа што тоа е вообичаено, а всушност во се се потпираат само на себе. Воопшто многу е жална сликата на сегашниот духовен живот и ако би го видел некој од древните Отци со својот исчистен поглед, веројатно не би издржале таква глетка и горко би заплакале заради нашите души. Така на Пахомија Велики, кој живеел уште во четвртиот век, од Бога му било дадено видение за тоа како ќе живат последните монаси. После тоа, тој долго плачел, страдал и одбивал да јаде (од Житието на преп. Пахомија, по црковниот календар се слави на 15 мај). Меѓутоа ние толку сме се навикнале на оваа ситуација, да воопшто не ја гледаме својата несреќа. Многу страсти денес така отворено се шират во христијанската средина, според нив луѓето се однесуваат како кон крајно невини, па дури и интересни црти на карактери, никој од нив не се ужаснува, не ги спречува, иако многу од овие зла директно ја убиваат душата и сејат духовна смрт околу оној кој покажува дадена страст и со неа ги заразува другите.
Од толку сиромашна состојба, заради напуштање на правилното учење на Отците на Црквата, заради отсуството на искусен и внимателен пастирски надзор над верниците, се случува погубно отстапување од спасителниот пат, и сето тоа, пред се, се гледа дека Христијаните го губат (или не наоѓаат) вистинскиот дух на покајувањето, правилниот поглед на својата гревовност, на својот пад. Попросто кажано: незнаеме кои сме навистина ние, во каков однос сме кон Бога, какви сме пред Него, колкава е Неговата големина и каква е нашата гревовна грдост.
Ова знаење го дава Православието! Самиот овој свет збор веке многу зборува: правото да се слави Бога, т.е. правилно и точно да се сфати величината, славата Божја, достојно на оваа величина да се изрази благодарноста, да се славослови Седржителот, Творецот на небото и земјата, се што е видливо и невидливо. Меѓутоа, ова знаење е нераскинливо поврзано со правилно точно сфаќање на нашиот сопствен пад, ништовност и недостојност и со страв да го изговораме Името Божјо. Постојаното величење на Бога и постојаното смирување на себеси – тоа е Православието!
Нашата гордост, нашиот горд разум, ако не почнеме веднаш да го зауздуваме и газиме како што Архангел Михаил на иконите ја гази змијата-сатана – по зборовите на Теофан Затвореник- ќе се обиде да го унакажи овој правилен поглед на себе и да ни го претстави нашиот пад како не толку длабок, а нашите добри особини да ни ги покаже како поубави и посигурни отколку што тие навистина се. Оттука и произлегува одвратната извитопереност на духовниот вид, нашето духовно око се помрачува, а во душата настанува пеколна бездна. Колку несреќи ова предизвика! Ако внимателно се анализира учењето на сите еретици и расколници може да се види дека кај нив има најмногу отстапување во поглед на покајанието и во поглед на тоа како Бог гледа на нашите срца, колку е кон нас строг и колку е благ. Така римокатолиците мислат само да се спасат со надворешни добри дела, без очистување на длабочината на срцето. Протетантите, од друга страна, сметаат дека е доволна само верата, а делата на покајанието не се важни, дека сите наши гревови ги искупил Исус Христос на Крстот: само верувај и својата вера исповедај ја со зборови и тоа е доволно. Во таа смисла се повеќе и повеќе се шират отстапувања од правилното сфаќање на тоа кои сме ние, како треба да живееме за да стекнеме милост Божји што е неопходно за спасение.
Патот на духовниот живот е необично сложен: како што, на пример, не е едноставно да се научи сликарство или музика: колку многу труд е потребно за тоа, знаење, навика и разни вежби, При што многу навики во уметноста се развиваат некако интуитивно, тие дури неможат јасно да се изразат или сфатат со разум. Освен тоа уште многу работи зависат од учителот и училиштето. Но, зарем духовниот живот не е ли посложен, не е ли потаинствен? Тука има голема тајна, тука речиси се е невидливо. Па, тоа е наука над наукитеи уметност над уметностите! Како може човек во духовниот живот одеднаш да се фати за работа, воображено, да по некој нејасен призив на душата се предаде на власта на некои непознати чувства, да суди на своите движења и расположенија само по вкусот кој тие го произведуваат во нас. Во духовниот живот и опасностите се многу повеќе ужасни, тука неможе да се изгуби углед и имотот како во бавењето со уметноста, тука се губи животот и вечноста. Тука се среќаваат многу силно спротивставување на злите сили – ив о нас и однадвор; тука оној кој оди на пат го среќаваат расипаноста на непријателот, итрина по итрина, стапица по стапица. И ете болна слика: големо е мноштвото на прелестени Христијани. Многу од нив се симнуваат од умот, прават страшни постапки, проповедуваат маглини. Тоа е затоа што луѓето денес почнале да го извитоперуваат и забораваат вистинското, православно и смирено учење на Светите Отци, така што овие измами денес се прифаќаат како нормални „духовни„ појави. Дури и разноразни занесувања, лажно ревнување и фанатизми, засновани на таква самоизмама, прифаќаат како „ делување на благодатта„ и го сметаат за плод „препородот на верата„, почеток на „Новото доба„.
КАДЕ И КАКО ДА СЕ НАУЧИ СВЕТОТО ПОКАЈУВАЊЕ?
Човек може да се научи на правилно покајничко расположение на душата непосредно, т.е., може да најде смирен наставник кој самиот во себе го има овој дух на покајување и смиреност и директно од него да го наследи овој длабок спасоносен и животворен воздив заради својата осиромашена и падната душа, а воедно со тоа и радосната надеж за неискажлива милост Божја. Ако пак, не најде таков учител, човекон на овој дух може да се научи ако внимателно ги чита Светите Отци на Црквата, со особен труд за да од нив ја прими оваа наука на смирено самонабљудување, крајна недоверба кон себе и во се, внимателен однос кон сите расположенија на својата душа, кон сите свои чувства, наука за секојдневно смирување на самиот себеси, внатрешен плач заради себе, чувстување на сопствената ништожност, сознание за својата оддалеченост од Бога и непостојаноста на животот на оваа земја. Заради тоа е корисно да се читаат древните Отци, а особено се поучни животите на монасите пустиножители, зошто тие особено напредувале во стекнување на покајнички плач ив о смиреномудреност. Во поуките на преп. Јован Лествичник, синајски игуман, многу се зборува за тоа како под маската на доблестите често се кријат тајнодејствувачки страсти. Правилното усмерување во покајание го даваат поуките на ава Доротеј, Свети Варсануфиј Велики и Свети Јован Пророк. Многу важни совети можат да се најдат и кај Отците од подоцнежните времиња, особено е корисна книгата „Невидлива борба„ од Никодим Светогорец. Достапни се и прекрасните писма на Св. Теофан Затвореник, со покајнички дух се одликуваат поуките, писмата и живитите на поновите Отци, кои живееле кон крајот на 19 век и во првата половина на 20 век и кои претрпеле невидени прогони и страдања.
Но, на потребите на нашите последни времиња по дух, по пристапност, убавината и силата на зборовите најмногу одговара учењето за покајувањето и за итрината на злите духови кои се подетално изложени во книгите на Свети Игнатиј Брјанчанинов. Тоа како да претставува збирно учење на сите Отци на Црквата, разјаснето и применливо на проблемите во последните, нашите времиња.
Ќе наведеме неколку делови од книгите на овој Отец кои се однесуваат на нашата тема и зборуваат токму за следново: како да се најде спасоносниот пат, како да се разликува вистинското чувствување на Бога од лажното, од прелест, како себе да се зачуваме од соблазно ласкање од страна на непријателот.
На овие прашања кај Св. Игнатиј наоѓаме јасен и одреден одговор: „Слушни, мил брате, слушни по што се разликува дејството на прелеста од Божественото дејство! Кога прелеста му пристапува на човекот било како мисла или фантазирање или пак како размислување, било како некое привидение кое се гледа со телесни очи, или како глас од светот кој се слуша со телесни уши – таа никогаш не пристапува како господар со неограничена власт, туку како заводница која од човекот бара согласување и која после неговото согласување се здобива со власт над него. Секогаш нејзиното дејство, било да е внатре во човекот или надвор, дејство од надвор и човекот може да го отфрли. Прелеста секогаш се среќава со некое сомнение во срцето, во неа не се сомневаат единствено оние со кои таа конечно завладеала. Прелеста не го собира човекот кој е растроен од гревови, не ги умртвува страстите во него, не го учи подвижникот на покајување, не го намалува пред самиот себеси, напротив, прелеста во него ја буди фантазијата, му ја раздвижува крвта, му донесува некоја безукусна, отровна наслада, му ласка препредено, го наведува на високомерие, а во неговата душа го подига идолот „јас„.
Божественото дејство не е материјално: не се гледа, не се слуша, не се очекува, не се замислува, не може со ништо да се објасни како споредба со нешто што е земено од овој век, доаѓа и делува таинствено. Таа прво на човекот му го покажува неговиот грев, постојано го држи ужасот на гревот пред неговите очи, предизвикува во неговата душа самоосудување, го покажува нашиот пад, ужасна, темна и длабока провалика во кој панда нашиот род со гревот на нашиот прататко Адам (9, т. 2, стр.319).
Потоа, “светата вистина во срцето се појавува како тишина, спокој, јасност, мир, покајничко расположение, вдлабочување во себе, утешна надеж на Бога. Лагата, дури и кога е облечена во маската на доброто, се препозанва по немирот, темнината на неодреденоста, променливост, забавата, фантазирењето, или пак само го лаже срцето – му донесува лажно задоволство, опиеност со себе, некоја нејасна наслада. И оваа наслада на заведено срце личи на привидна тишина со која е покриена површината на длабок темен вир во кој живеат грабливци.
Паднатиот човечки ум не е во состојба да разликува добро и зло. Маскираното зло речиси секогаш лесно ќе го излаже. И тоа многу природно, зошто човечкиот ум е „млад„, а тие кои се борат против него со зли помисли имаат искуство во борбата, итрината и ловот на човечки души повеќе од седум илјади години. Разликувањето на доброто и злото му припаѓа на срцето – тоа е негова работа. Но, сепак, е потребно време, потребно е да се истрае во евангелските заповеди за да срцето стекне истенченост на вкусот за разликување на правото вино од лажното… Додека срцето не стекне навика да разликува добро од зло, многу е корисен искусен совет на духовникот или некој ближен што е побожен – воспитаник на Православната Црква, единствената света, вистинска, која бара и наоѓа, почитувајќи ја, вистинска слобода… Надвор од непоколебливата послушност на Црквата нема ни вистинско смирување, ниту вистинско духовно расудување; таму е власта на царството на лагата и самоизмамата која лагата ја произведува…„ (9, т. 4, писмо 11).
„…Како што нуркачот се спушта во длабоко море за да најде скапоцен бисер, така и Светите Отци се оддалечувале длабоко во пустините, таму длабоко се повлекувале длабоко во себе, наоѓале различни скапоцени духовни бидери; смирение кое било слично на Христосовото, детска едноставност и незлобност, бестрасноср слична на ангелската, расудување и мудрост духовна – со еден збор го наоѓале Евангелието… Некој монах му рекол на Сисое Велики: Се наоѓам во состојба на постојано сеќавање на Бога„. Преподобниот Сисое му одговорил: „Тоа не е големо, големо ќе биде кога себеси ќе се сметаш за полош од секаја супстанција.„
Возвишена е состојбата на постојано сеќавање на Бога! Но, оваа висина е многу опасна кога скалилото кон неа не е втемелен на цврст камен на смирение.
Погледнете како Светото Писмо се совпаѓа со Отците! Писмото вели:„Зошто жртви не сакаш. Жртва на Бога е дух смирен; срца скрушени и смирени не отфрлаш, Боже„ (Пс. 50, 16,17). Самите жртви паленици човечки треба да се засноваат на чувствито на духовно сиромаштво, на чувство на покајување. Ако ова го нема, Бог ги отфрла.
…Се чини дека никој не проникнал во Евангелието како што во него проникнале светите пустиножители. Тие се обидувале Евангелието да го остварат во самиот живот, со мислите и чувствата свои. Се одликувале со најдлабоко смирение; човечкиот пад постојано бил предмет на нивното размислување, нивното постојано занимање бил плачот заради гревовите.
Во друг правец тргнаа подвижинците и писателите на Западната црква по одвојувањето од Источната, Православна Црква, и отпаѓање во погибелната темнина на ересот…Тие веднаш ги влечат себе и читателите во висина недостапна за почетниците, занесувајќи се себе и него. Распламтената фантазија кај нив го заменува она што е вистински духовно, за кое тие немаат никаков поим. Оваа своја фантазија тие ја сметаат за благодат.
Светите Отци на Источната Црква не го водат својот читател во прегратките на розева “љубов„ или на висина на “визија„ – тие, напротив, го наведуваат на разгледување на неговиот грев, неговиот пад, го водат кон исповедување дека Христос е Искупителот, до плач заради себе пред милосрдниот Творец. Тие не учат прво да ги зауздаме нечистите желби на нашето тело, нешто што потоа не чини духовно отворени и способни за духовно делување. Потоа се обраќаат на умот, го исправуваат неговиот начин на размислување и расудување, исчистувајќи го помисли кои тој ги усвоил после нашиот пад и заменувајќи ги со мисли на обновена човечка природа, живо прикажани во Евангелието.
Со исправувањето на умот, Светите Отци се грижат за исправување на срцето, промена на нивните навики и чувства. Потешко е да се исчисти срцето отколку умот: умот, уверувајќи се во исправноста на новите мисли, лесно ги отфрла старите, лесно ги прифаќа новите, но да ја замени навиката со друга навика, својството со својство, чувството со друго спротивно чувство, тоа е труд, тоа долга напната и долготрајна работа, тоа е борба која неможе да се опише. Жестината на оваа борба Отците ја изразуваат на следниов начин: „ Пролиј ја својата крв и прими дух„. Значи, треба да се умртват сите гревовни желби на телото и крвта, сите движења на умот и срцето кои зависат од телото и крвта. И телото и умот и срцето треба да се подредат на духот. Крвта и нервите придвижуваат многу страсти: и гнев, и среброљубие, и сластољубие, и суета. Последните две особена ја распламтуваат крвта на подвижинците кои не се подвизуваат како треба, правејќи ги луди фанатици. Суетата пред време сака да се здобие со духовна состојба за која човек не е способен заради својата нечистотија, а бидејќи неможе да ја достигне вистината, тој измислува и фантазира. А сладострастието, присоединувајќи го своето делување на дејството на суетата, произведува во срцето заводнички, лажни радувања, наслади и опиеност. Таквата состојба е состојба на самоизмама. Сите оние кои погрешно се подвизуваат се наоѓаат во таа состојба…
Кај Отците во Источната Црква нема никакви фантастични разбранувања на крвта. Тие никогаш не паѓаат во нездрави занесувања, кои – бидејќи на Запад предизвикале разбранувања на крвта – на истиот тој Запад предизвикале крвопролевање. Делата на Светите Отци дишат со самооткажување, со миомирисот на Светиот Дух, Кој ги умртвува страстите… (9, т. 4, писмо 44).
Свети Игнатиј сведочи за тоа дека од прелест и високомерие произлегле погубни ереси, расколи, безбозништво и богохулство. Очигледно е дека најнесреќната последица за прелест е неправилното и штетното делување – и по самиот човек и по ближните, т.е. тоа што злото без разлика на неговата очигледност и распространетост малку се забележува и слабо се разбира. На таквите измамени луѓе се случуваат и несреќи кои на сите се очигледни и многу трагични.
„На Валаамското острово„, раскажува владиката, „во оддалечена пустиска куќичка живеел схимонах Порфириј. Тој се подвизувал во молитва. Незнам точно каков подвиг тоа било. Судејќи по омиленото четиво на схимонахот, може да се претпостави дека било неправилно. Имено, тој схимонах многу ја ценел книгата на западниот писател Том Кемпијски – За следењето на Исуса Христа – и по неа се раководел. Оваа книга, како што е познато, е напишана по “мислење„.
Тој Порфириј една есенска вечер ги посетил старците во скитата во чија близина се наоѓала неговата пустина. Кога се простувал од старците тие го предупредувале зборувајќи му: „Во никој случај немој да одиш по мразот, тој штотуку се фати и е многу тенок„. Пустината на Порфириј беше одвоена од скитата со длабокиот залив на Ладошкото Езеро, кое требало да се заобиколи. Схимонахот одговори со тивок глас; “Станав многу лессен„ и отиде. По одредено време се слушна очајнички плач. Старците од скитата се вознемирија и истрчаа. Беше темно, брзо не го најдоа местото на кое се случила несреќата, брзо не најдоа начин како да го извлечат давеникот: го извлекоа телото, кое веќе душата го напуштила. (9, т. 1, стр. 253-254)
Блажена е душата која увидела дека гревот вон еа се угнездил! Блажена е душата која во себе го видела падот на прародителите, немоќта на стариот Адам! Таквото видување на гревот е духовно видување, видување на умот, исцелување од заслепеноста со Божествена благодат. Постејќи и на колена светата Православна Црква го моли Бога за видување на овој грев.
Блажена да е душата која во целост спознала дека е недостојна за Бога, која себеси се осудила како проклета и грешна! Таа е на патот на спасението, вон еа нема самоизмама. И обратно, оној кој себеси се смета подготвен да прими благодат, кој себеси се смета за достоен за Бога, го очекува и моли Неговото тајно доаѓање, зборува дека е подготвен да го прими, слушне и види Господ, тој се имамува себеси, тој стасал на висок гребен на гордоста од која се паѓа во темната провалија на погибелта…
Чувствувањето на плачот и покајувањето е единственото што е потребно на душата која му пристапила на Господа со намера од Него да добие простување на своите гревови. Тоа е добар дел! Ако си го избрал, нека никој не ти го одземе! Немој ова богатство да го размениш за пусти, лажни и насилни чувства на лажна благодат, немој себе да се упропастиш со ласкање на самиот себеси.
„Ако некои од Отците напишале„, кажува преп. Исаак Сиријски, „ дека постои чистота на душата, дека постои нејзино здравје, бестрастие, да постои боговидување, тие тоа не го напишале за ние да ги бараме пред време со исчекување… Тие во кои живее таквото исчекување се стекнале со гордост и пад… Црквата Божја го отфрли барањето со очекување на високи Божји дарови. Тоа не е знак на љубов кон Бога, тоа е болест на душата„.
Сите Свети се сметале себеси за недостојни на Бога: со тоа го покажале своето достоинство, кое се состои од смирување.
Сите самоизмамени луѓе себеси се сметале за достојни на Бога: вака ја покажале гордоста која завладеала со нивната душа и демонска прелест. Некои други примиле зли духови кои пред нив се појавувале како ангел ии ги следеле; на други злите духови им се јавувале во нивниот вистински вид и ги измамувале, покажувајќи се, наводно, како победени од нивната молитва, со што ги наведувале на гордост; некои ја пуштале на своја волја фантазијата, ја возбранувале својата крв, потикнувале во себе нервни движења, па потоа ова го прифаќале како благодатна наслада и паѓале во самоизмама, во целосен мрак и по својот дух се сврстиле во отфрлени духови.
Ако имаш потреба да држис беседа со самиот себе немој да си ласкаш туку самопрекорувај се. Горчливите лекови ни се корисни во нашата состојба на пад. Тие кои себеси си ласкаат веќе тука на земјата ја добиле својата награда – својата самоизмама, пофалба и љубов од светот кој е противен на Бога: во вечноста нема што да очекуваат освен осуда.
Светите Отци на Црквата, особено пустиножителите, достигнувале висини духовни и тогаш се во нив се слевало во покајание. Покајанието го опфаќал целиот нивен живот, целата нивна активност: тоа било последица на видение и согледување на сопствениот грев.
Еден голем Отец го прашале во што треба да се состои делувањето на еден осамен монах. Тој одговорил: твојата убиена душа стои пред твоите очи и ти уште прашуваш како треба да биде твоето делување? Плачењето е суштинското делување на вистинскиот Христов подвижник, тоа е негово делување од стапувањето во подвиг и завршувањето на подвигот.
Увидувањето на својот грев и покајувањето кое се раѓа како последица, се делувања кои на земјата немаат крај: увидувањето на гревот предизвикува покајување; со покајувањето се остварува исчистување, окото на умот кое постепено се чисти почнува да забележува недостатоци кои претходно во својата помраченост воопшто не си ги забележувал„ (9, т. 2, стр 122-127).
„Што повеќе човек се загледува во својот грев, што повеќе се задлабочува во плачење заради себе, со тоа тој е поотворен и подостапен за Духот Свети, Кој како лекар пристапува само на оние кои се свесни дека се болни и напротив, се одвраќа од оние кои се богати со своето испразнето високомерие. Гледај и загледувај се во својот грев! Не го тргај погледот од него! Одречи се од себе, немај душа своја чесна пред себе. Целиот задлабочи се во гледањето на својот грев, во плачењето поради него! Тогаш во свое време ќе видиш дека твојот препород под дејството на Светиот Дух е несфатлив и уште помалку може да се објасни. Тој ќе ти дојде тогаш кога нема да Го очекуваш, ќе делува во тебе кога ќе признаеш дека си целосно недостоен за Него!
Но, ако во тебе се крие очекување на благодат, чувај се, се наогаш во опасна состојба! Таквото очекување сведочи за притаена суета во која се крие гордост. По гордоста лесно ќе уследи и ќе и се прилепи прелеста. Прелест е отстапување од Вистината и Духот Свети, кој содејсвува на Вистината, отстапување во правец на лагата и отфрлените духови на кои содејствуваат лагите. Прелеста постои уште во суетата, постои во големото придавње на значење на себеси во самото очекување на благодатта„ (9, т. 2, стр. 320-321).
„Во своите молитви сосема внеси се во покајанието. Постои состојба на духовна обновеност – ти тоа го знаеш, а се наоѓаш во состојба на стариот човек и затоа постојано биди во света тага и спасоносна жалост. Откажи се од себеси! Немој да имаш чесна душа пред себе по примерот на Свети Апостол Павле. Оценивај се себеси само со осуда. Биди несебичен пред Бога. Никогаш не си дозволувај да оцекуваш благодат, тое е состојба и учење на оние кои се наоѓаат во самоизмама и кои отпаднаа од Вистината. Труди се да го видиш својот грев ид а заплачеш заради него – тоа е твоја работа. А Бог ќе го направи Своето, затоа што Тој е верен, дал ветување и ќе го исполни. Благодатта е Негова! Да ја даде – тоа е Негово. Не сметај дека ризата ти е чиста и достојна за духовен брачен дворец, колку да ја переш: твојот судија е Бог„ (10, писмо 87).
„Побрзајте и поклонете се на Вистината, Која човековото постојано предавство го лечи со заповеста за непрестано покајување. Лежејќи во постела – покајте се, и станувајќи – покајте се. Како што во ланецот, една алка се држи за друга, така ив о вашиот живот нека следи воздивнување по воздивнување. Така поминувајте ги деновите, месеците, годините. Нека предметот на вашите разгледувања бидат вашите немоќи. Во чуствувањето на вашето срце бидете како да сте затворени во темница до крајот на животот, како опкружени, прогонети надвор од населбата. Страданијата ќе се завршат кога животот ќе заврши: послениот здив ќе биде испуштен со последното воздивнување„ (10, писмо 12).
Со овие извадоци од книгата на епископот Игнатиј (Брјанчанинов) ќе биде умешно да се додадат неколку зборови земени од делата на неговиот современик, исто така новопрославен Свет Отец, епископот Теофан Затвореник – посветени на прашањата: зошто ние така често и толку упорно не ги гледаме своите гревови? Што е тоа што така и толку не заслепува?
Опишувајќи ги нашите страсти во вид на слика на гревовно дрво чие стебло се разггранува на три основни гранки, и потоа, понатаму се разгранува на многу гранки и гранчиња кои продираат во сите наши делувања, Св. Теофан зборува дека самиот грешник воопшто не го забележува ова дрво.
„А која е причината за која најчесто и не го забележуваме тоа дрво на гревови во себе, како и зошто често мислиме, па дури, и не се срамиме на глас да кажеме: зарем јас сум лош, зарем нешто лошо направив? Незабележуваме зошто неможеме да забележиме, зошто гревот тоа не ни го дозволува. Гревот е многу итар и препреден. Ова дрво на злото и гревот е толку грдо што кога човек би можел со умни очи да го види, би се одбил од него, и затоа тоа се обидува да се облече со „лисја„, да ја прикрие својата грдост и ја прикрива толку успешно да човечката душа во која ова дрво расте не може да разликува не само корења и стебло, туку ни гранки. Овој покров од лисја се расеаност и голема загриженост.
Расеен човек не сака да живее во себе, а оној кој постојано е загрижен нема слободно време ни за момент. Првиот неможе, а вториот нема време да забележи она што во него се случува. При првото будење од сон, нивната душа во истиот час излегува од себе: кај првиот оди во светот на фантазиите, а кај другиот нурка во морето наб ожем неопходните работи. Сефашноста за нив не постои и тоа е всушност одлика на целаото нивно делување. Првиот повеќе би живеел во свет кој самиот си го создал и само делумно доаѓа во допир со вистинскиот свет, и тоа случајно и површно, а другиот и со мисли и со срце е целосно во иднината, секоја работа брза да ја заврши што е можно порано за да се зафати со нова работа. Потоа започнува втора и брза на трета, а со сегашноста се зафатени само рацете, нозете, јазикот и друго, а целата негова мисла е насочена кон иднината. Како при таков тек на внатрешни движења да забележат она што им се крие во срцата?
Но, на гревот не му е доволен само покривач од лисја: низ него некако може да се разбере, можно е со ветер на страдања и внатрешен потрес на совеста да се тргнат густите лисја и да се разоткрие целата грдост на гревот: затоа гревот создава околу себе нешто како непробоен покров, слично на застарена матна вода во која тој го става своито дрво со лисјата. Овој покров се создава од незнаење, бесчуствителност и безгрижност. Така не сме свесни дека сме во опасност и не ја чуствуваме, а бидејќи не ја чуствуваме, да се предадеме на безгрижноста. И без оглед на тоа што и да се преземе за да се вразуми ваков грешник, се е залудно. Можете да произведувате многу силни звуци над вода, но залудно, оној кој е во вода ништо нема да чуе. Можете да се обидете да оттргнте некој мрзлив грешник со што и да сакате, тој воопшто нема да реагира. Ако му го опишете неговата внатрешна состојба, тој ќе рече: тоа не сум јас. Ако го предупредите на крајната опасност која му се заканува, тој ќе ве уверува дека тоа со него нема никаква врска. Ако го разбудите од сон, тој нема да се засрами да рече: еве, гледаш дека работам. Толку е силен покровот со кој овој грев се крие од погледите на оној кој е во негова власт!„ (Саботна проповед 1. Недела од Великиот пост)
Во писмата на Св. Теофан наоѓаме и вакви мисли:
„Треба да стражариме над срцата ид а се навикнуваме да ги забележуваме мислите и чувствата кои од него се раѓаат. Тогаш ќе видиме колку е смрдливо ова наше наводно добро срце. И тогаш ќе дојде постојано покајување и исповест на Бога Сеприсутниот и Севидниот…
Еве што ни е потребно: не да се мериме себеси, т.е. колку аршини сме се подигнале од земјата, подобро е целосно да ја заборавиме оваа мерка. Нека биде само таа: „за ништо не сме…„ Еве каква е нашата мерка: кога чувствуваме дека сме целосно нечисти и дека нашето спасение е само од големата милост Божја – тоа е добро. Штом почнеме себеси да си присвојуваме себеси макер и мал дел од праведноста – тоа е лошо. Веднаш треба да стапиме во борба против против себе…
Тоа што не ги гледате успесите не е лошо туку добро. Несреќа е кога ќе ги здогледате. Негледајќин а успесите, засилете ја ревноста и молитвата за успех и не се препуштајте на безгрижност.
Несреќа е кога човекот во срцето е сит и задоволен, а кога во срцето е гладен и беден – тоа е многу добро. Бедниот и по силен мраз ќе трча од врата до врата ид а проси…истото е и со срцето! Кога ќе го допре чувството на несреќа, беда или глад, тоа не дава мир ниту на телото ни на душата…А гладот и несреќата (однсно свеста за својата мизерна состојба) Господ ја испраќа на оној кој се моли. Тоа е знак за здравје. Болниот нема апетит, тој е сит…Затоа треба да се разгори несреќата околу себе.
Прашувате што значи „да се разгори несреќата околу себе„? Тоа значи да се разбуди длабокото чувство на опасност заради состојбата во која човекот запаѓа и од која нема друг спас освен во Господ Исус Христос. Ова чувство ќе ве гони кон Господ и ќе ве тера постојано да извикувате: „Помогни, заштити!„ Тоа чувство го имале сите Светии и тоа никогаш не ги напуштало. Спротивното чувство е чувството на задоволство за својата состојба кое човекот го заташкува и ја гаси во него секоја грижа за спасение. Сит сум и што уште ми треба?
Плачот на непокајаните го наведува на себе судот на Господа како Содом, а плачот на грешникот кој се кае, ја наведува милоста како Нинивија. Како да бидеме меѓу праведните? И тешко нам кога помислуваме дека сме постанале праведни. Колку е зла оваа мисла! Таа ја убива душата како што штетната слана или ледениот ветер го убива нежниот цвет. А што со грешникот кој се кае? За него е раширена Татковската прегратка. „Паѓајки на градите, го поцелува„, се раскажува во приказната за блудниот син. „Срце смирено Бог нема да презри„, се вели Псалмопејачот. Ајде така да правиме. Кога ќе го вкусиме слаткиот вкус на покајувањето, друго нема ни да посакаме.„ ( 14, писма 14, 3, 4, 25)
Ќе наведеме тука уште неколку поуки од книгата „Невидлива борба„ од Никодим Светогорец, кои јасно одредуваат што треба да се направи за правилни и за душата спасоносни внатрешни делувања и да се постигне целта на надворешни доблести и подвизи.
Овој Отец книгата ја започнува со објаснување во што се состои христијанското совршенство, зошто ако тоа не го знаеш, вели тој, „можеш да скршнеш од правиот пат и мислејќи дека одиш кон совршенство, всушност одиш во спротивен правец… Најсовршена и најголема работа која човек може да ја посака да достогне е зближување со Бога и пребивање во заедница со Него.„Понатаму старецот вели дека ова сите не го сфаќаат правилно, туку дека многумина мислат дека совршенството на христијанскиот живот се состои во исполнување на самите доблести или особени подвизи (како што се пост, бдеење, клечење на колена, разни телесни строгости, стоење за време на црковните служби, умна молитва, осамување или тихување). Сепак овие доблести не се бараното христијанско совршенство туку се само сретства и начини тоад а се достигне. Точно е дека за душата е спасоносно да се прават сите овие доблести со цел човекот со нив да добие снага и моќ против својата гревовност и ‘рѓосаност, за да од нив се црпи храброст за спротивставување на искушенијата и измамите на нашите три глани непријатели: гревовност на телото, светот и ѓаволот. Секоја доблест може да даде свој духовен придонес кој е неопходен на слугата Божји во неговата духовна борба.
„Меѓутоа, од друга страна,„ продолжува старец Никодим, „новостекнатите доблести можат на оние кои сметаат дека во нив се состои целата суштина на животот и нивната надеж, да донесат поголема штета отколку нивното очигледно нарушување, т.е. не тие сами посебе, затоа што тие се добри и свети, туку со вина на оние кои не ги користат доблестите онака како што треба. И тоа токму тогаш кога таквите луѓе, обрнувајќи внимание само на овие добри дела кои ги обавуваат однадвор, го оставаат своето срце и понатаму да делува по сопствена желба и по желба на ѓаволот, кој, гледајќи дека тие отстапиле од правиот пат, не само што не им попречува во нивното радосно подвизување во овие телесни подвизи, туку уште и ги поттикнува тие подвизи ги умножуваат и појачуваат со својата суетна помисла. Чувствувајќи при тоа некои духовни движења и утеха, овие делувачи почнуваат да мислат дека веќе се возвишиледо состојба на ангелски чинови и наводно „чувствуваат„ во себе „присуство„ на измислени, надземски работи и фантазираат дека сосема истапиле од областа на овој свет и дека се, божем, воздигнале до третото небо…
Тие обично сакаат да бидат претпоставени пред другите во секој случај; тие сакаат да живеат по своја волја и секогаш се упорни во своите одлуки. Тие се слепи во се што се однесува на нив, но многу добро гледаат и многу се грижливи во расудувањето на делата и зборовите кај другите. А ако луѓето почнат да почитуваат некого онака како што тие мислат дека треба нив да ги почитуваат, тие тоа неможат да го поднесат и стануваат очигледно непријателски расположени кон тој човек. Ако некој им попречи во нивните благочестни делувања во нивното подвижништво, особено во присуство на други луѓе, – не дај Боже – тие веднаш негодуваат, веднаш киптат од лутина и стануваат сосема други, воопшто не личат на себе… Без оглед на тоа каква тага д аим се случи, тие не сакаат да го свиткат вратот под јаремот на волјата Божја…
Бидејќи внатрешното око, односно умот, им е помрачен, со нив тие сами себе се гледаат и тоа нап огрешен начин. Размислувајќи за своите надворешни дела на побожност и на тоа како успеале во нив, тие мислат дека веќе постигнале совршенство и станувајќи горди заради тоа почнуваат да ги осудуваат другите. После ова веќе не постојат можности да било кој од луѓето ги преобратат нив освен со голема помош од Бога. Полесно на добро ќе се преобрати некој за кого сите знаат дека е грешник отколку некој таен грешник кој се крие под покровот на привидни доблести…
Ако со ревност ги победиш и умртвиш своите хаотични страсти, похоти и желби, повеќе ќе му угодиш на Бога и подобро ќе се трудиш отколку да се бичуваш до крв и да се мачиш со пост повеќе од сите древни пустиножители. Дури и ако откупиш од ропството на нечестивите стотици робови – христијани, тоа нема д ате спаси ако при тоа самиот бидеш во ропството на страстите. И без разлика на тоа какво дело да направиш, па макер тоа било и најголемо и без разлика со каков напор и жртва тоа го оствариш, тоа нема д ате доведе до целта која си сакал да ја достогнеш ако при тоа не обрнуваш внимание на своите страсти, давајќи им слобода да живеат и делуваат во тебе…
Од времето на престапот на нашите прародители ние за себе, без разлика на слабоста на своите духовноморални снаги, имаме високо мислење. Иако секојдневното искуство убедливо не уверува во лажноста на таквото мислење за себе, ние во несфатлива измама не престануваме да мислиме дека претставуваме нешто и тоа многу битно. Сепак, оваа наша духовна болет, која тешко во себе ја забележуваме, одвратна е за Бога зошто е плод на нашето гревовно јас и самољубието, и како таква претставува извор, причина и корен на сите страсти и сите наши падови и разврати. Духовната болест ја затвора вратата на умот или духот низ која единствено обично влегува во нас благодатта Божја, не допуштајќи и на оваа благодат да влезе внатре ид а се всели во човекот. И благодатта истапува од таквиот човек. Зошто како може благодатта, заради просветување и помош, да влезе во оној човек кој за себе мисли дека е нешто големо, дека сам се знае и дека не му е потребна помош од никого? Нека Господ не избави од вакви луциферски болести и страсти!
Мрзејќи го ова зло високомерие во нас, Бог, напротив, ништо несака да види во нас толку многу колку нашето искрено спознание на својата ништожност и целосна убеденост и чувство дека секое добро дело вон ас, во нашата природа и нашиот живот потекнува исклучително само од Него, како Извор на секое благо и дека од нас неможе да стане ништо вистински добро, ни добра мисла, ни добро дело…
Препознај ја својата ништожност и постојано имај на ум дека неможеш да правиш никакво добро за кое би се покажало дека е достојно за Царство Небесно. Слушај што зборуваат богомудрите Отци: Петар Дамаскин уверува дека “нема ништо подобро од тоа човекот да ја спознае својата немоќ и незнаење и дека нема ништо полошо ако тој не е свесен за нив.„ Св. Максим Исповедник учи дека “основата на секоја доблест е спознанието за својата човечка немоќ„. Св, Јован Златоуст тврди дека само “оној кој се познава себеси е тој кој мисли за себе дека е ништо„…Така вон ас длабоко се вкорени и толку силно за нас се прилепило мислењето дека ние сме нешто, и тоа нешто големо, да тоа секогаш тајно живее во нашето срце како некој истенчен и незабележливо движење дури и тогаш кога сме убедени дека воопшто не се потпираме на себе, туку напротив, сме исполнети со надеж само на Бога. За да го избегнеш колку можеш ова високомерие на срцето и да делуваш без никаква надеж во себе, туку со надеж само на Бога, секој пат подготвувај се себеси твојата свест и чувство на сопствена немоќ во тебе да му претходат на созерцанието на Божјата семоќност, како и тоа и едното и другото да претходат на секое твое дејство„. (7, стр. 12, 15, 17, 18, 20, 25)
Значи овие неколку делови од учењата на Светите Отци кои временски ни се блиски, со прецизен и разбирлив јазик ни го пренесуваат учењето на сите древни Отци на Црквата и јасно ги покажуваат главните црти на внатрешниот христијански живот, како и тоа „дека во покајанието е целата тајна на спасението„ (10, писмо 86). Оној кој сака подетално да се запознае со со ова учење може да го најде скоро во сите дела на Светите Отци. Овој дух на покајничко самонабљудување и потресно молитвено плачење пред Бога, особено убаво и во најсуптилни поетски нијанси, е изразен во богослужбените текстови на Црквата, особено во песните на великопосниот Триод, кои се пеат во храмовите во деновите на Великиот пост. Сите наши молитвеници изобилуваат со овој свет дух на покајување, а со цел да не научат да одиме пред Бога православно, да Му вознесуваме молитва од длабочината на нашето смирение. И сите овие молитви, светите луѓе кои ги напишале, ги запишале од свое духовно искуство, бидејќи самите себеси се сметале баш за такви „ грешни и ништожни, а Црквата овие молитви ги сочувала како најдобро обраќање на нашата молитвена состојба пред Бога и да можеме и ние со овие молитви да се научиме на смирено и покајничко самонабљудување. Во длабока заблуда е оној кој мисли дека Светите Отци ни давале само показен пример на покајнички плач, а самите себеси не се сметале за крајно грешни. Не! Во Светите Отци немало ни најмало претворање, туку токму во тоа е вистинското Православие да човекот, без разлика колку се чистел од гревовите, во светлоста на Боженствената Вистина секогаш себе се согледува како оној кој е нечист и недостоен пред Бога.
ДАЛИ ДУШАТА БРЗО СЕ ИСЦЕЛУВА?
Значи, очигледно е дека целото дело на спасение протекува низ увидување на својот пад, низ смирување и признание на себеси како недостоен за било какви високи духовни дарови, низ трпеливо носење на трудот на покајанието и со очекување на знаци на исцелување без брзање. Последниот момент е многу важен – без брзање! Овде денеска многу се сопнуваат: сите многу брзаме , сакаме да ги видиме плодовите на својот духовен труд многу брзо. За мало покајување веднаш очекуваме голема милост и кога еднаш малку ќе заплачеме заради себе сметаме дека веќе сме чисти и обелени, чекаме појавување на Ангелот и знаци на особена Божја наклонетост кон нас, како дас ме веќе достојни на многу дарови на Духот Свети. Оттука проистекуваат чести измами. Меѓутоа искуството на Православните подвижници воопшто не не учи на ова. Од Отечникот добро се гледа колку е сложен, долготраен, макотрпен патот на очистувањето од гревови заразената душа и тоа дури во најпогодните услови за исцелување – во манастири и пустини. Зарем дивите планини, пустите клисури и непроодните шуми во кои се подвизувале многу Отци, биле отсутни од било каква врска со светот, а често и со луѓето воопшто, не се најстогиот пост, постојана молитва со длабока вера и целосно препуштање на Бога, постојаниот плач заради себе и други, највисоките подвизи на светите подвизници – зарем не се тоа најсилните сретства за искоренување на сите гревови со длабоки корени? Се чини дека човек, кој прифатил таков начин на живот, морал во најкраток рок во целост да се очисти од сите свои страсти и дури да заборави ин а самото постоење на гревот. Но, во стварноста не е така. Многу години и децении, Светите поминувале во страшна борба против змијата на страстите која се гнезди во срцето човечко, пред да усеале да ги умртват, да се ослободат ид а стекнат душевен мир.
„До смртта на човекот страстите имаат способност да се бунат во него и тој незнае која страст ќе се побуни. Заради тоа, тој, се додека диши, несмее на престане будно да внимава на срцето, мора постојано да се обраќа на Бога молејќи го за помилување„, вели ава Исаија (11, стр 128, ст 58).
Марија Египетска отишла во Јорданската пустина заради покајување и 47 години живеела во оваа пустина не среќавајќи се со никој од луѓето, без храна и облека, хранејќи се со корења. Од тие 47 години, 17 години се бореал против своите помисли како против лути ѕверови. Кога јадела малку храна, веднаш и доаѓале помисли на месо и риби, чезнеела за вино или пак ја обземала желба да пее развратни песни, и се чинело дека ги слуша, тие и го разбранувале срцето и слухот. Таа плачела и со болка плачела кон Небото и го молела Бога за помош. Оган од страсти се разгорувал во нејзиното срце и и предизвикувал жешка похотливост. Таа се фрлала на земја и така лежела денови и ноќи додека не се покаела и додека милоста Божја не го отгргне од неа злиот немир. Темнина по темнина, несреќа по несреќа ја снаоѓале цели 17 години. И дури после толку време и се јавила Пресвета Богородица како Помошничка и почнала да раководи со неа, отфрлајќи од неа секаква гревовна вознемиреност од нејзината душа (од Житието на преподобна Марија Египетска, 1 април по стариот календар).
Преподобниот Јован Многустрадалник се подвизувал во Киево – Печарската лавра и многу страдала од блудна похотливост. Ништо неможел да го избави, ни жед, ни глад, ни тешки синџири. Тогаш се затворил во пештера каде почнал да се бори против страстите во најжестока борба. Доаѓало до тоа да Светителот се закопувал во земја до рамената, но жарот на похотливоста не го напуштал. Од време на време ѓаволот во облик на змеј го напаѓал подвижникот и многу го мачел. Господ на крај го избавил својот слуга – по 30 години затвореништво во пештера, по толку многу страдања. И дури тогаш страста отстапила од него и Боженствената светлост го осветлила ( од Житието на преподобниот Јован Многустрадален, 18 јули по стариот календар).
Ава Амон рекол: „Четринаесет години поминав во скита молејќи го Бога деноноќно да ми дарува победа над гневот„. (11, стр. 50, ст. 6)
Некој брат, кој живеел во пустина и бил многу вознемируван од блудни желби, тргнал по поуките и молитвената помош кај еден старец. Бидејќи таму нашол голем подвижник, искусен во расусување, ава Памве, му раскажал за својата борба. Тој го тешел и го подучувал. Исто така му рекол за себе: „Гледаш колку сум стар, седумдесет години живеам во оваа ќелија во грижа за својата душа. Во оваа старост и до ден денес трпам искушенија. Верувај ми дека демонот на блудот дванаесет години не ме оставаше ни ден ни ноќ, постојано напаѓајќи ме со развратни помисли и фантазии„.
И старецот му раскажа колку била тешка и упорна борбата која ја водел со злиот дух на блудот, како многу пати трпаел голема болка и паѓал во очај, како после долго време Господ го ослободил, научувајќи го да ја осознае својата немоќ и да се потпре на помошта Божја, а не во својата снага (11).
„Нема ништо полошо од гревовна навика. На оној кој е заразен од гревовна навика потребно му е многу време и труд за да се ослободи од неа„ рекол еден египетски старец (11, стр. 346, ст 20).
Значи, гледаме дека страстите брзо не се искоренуваат. Меѓутоа, треба да се забележи и тоа дека начесто не ни е ни корисно брзо да се избавиме од нив. Секако, Господ може во еден момент да не исчисти од сите наши болести, но на Господ поугодно му е нашето смирение, нашата покајничка молитвена состојба, додека брзото ослободување од болеста вон ас би предизвикало гордо, самозадоволно и инертно душевно расположение. Светите Отци го виделе ова јасно. Така ама Сара триесет години ја напаѓал демонот на блудот и таа никогаш не се молела таа борба да отстапи од неа, туку го молела Бога да и даде храброст и трпение во таа борба (11, стр. 328, ст.1). Преподобни Јован Колов го молел Бога да се ослободи од своите страсни желби. Почуствувал непоматен мир. Тогаш отишол кај некој отец и му рекол: „Гледам дека сум спокен и дека не водам никаква борба.„ Старецот му одговорил: „Оди и моли го Бога да ти се вратат помислите кои порано си ги имал: душата напредува од борбата.„ Јован го помолил Бога да му ги врати помислите и кога тие дошле тој веќе не се молел за ослободување од помислите, туку зборувал: Господи, дарувај ми трпение во борбата (11, стр. 262, ст. 11).
Еве го православното учење: не барај мир и брзо ослободување од се што е болно и тешко. Човекот дури и нетреба да посакува брзо да се исчисти од сите свои страсти, туку да добие смирено срце кое Бог „нема да го презре„ (Пс. 50, 17) и кое е единствено угодно на Бога, пред Чија светост се наше е „чисто„ како нечистотија и кал. Дури и самото Небо пред Него е нечисто.
Во каква спротивност со овој дух стојат современите учења и распространетото „барање„ по духовна утеха, безгрижни и безболни состојби, божемни „рајски„ блаженства, а без поминување по патот на исчистувањето на своите гревови. Ваквите религијски учења се трудат на човекот да му ги затворат очите за неговите духовни болести, да создадат кај него илузија на здравје, го повикуваат да се радува и насладува со лажно здравје и со своето замислено совршенство, да пребива во прелестно спокојство во поглед на својата идна судбина, се опива со илузија на среќа и хармонија, а во суштина го носи во себе семето на најголемиот бол, зачеток на ужасните маки кои ќе се откријат кога по завршетокот на овој живот на човекот ќе му биде извадена завесата на лагата со која од него се прикривала вистинската состојба на неговата душа.
А колку е трезвена, колку е утешна нашата православна вера! Да се трпи и трпи тука на земјата од демоните, од луѓето, од своите телесни и душевни немоќи, да се плаче до крајот на овој живот, а слаткото и радосното нека биде таму, во вечноста! Зошто во минливиот и променливиот живот не е сигурно да се има било што скапоцено.
Измамените луѓе не гледаат на духовните билести на таков начин, тие кои не го прифатиле примерот на покајувањето на нашата света Црква, од Сцетите Отци, тие кои не веруваат во православното учење, смело ги „решаваат„ сите потешкотии, кај нив се е „просто како грав„. Имав прилика да слушнам разговор меѓу еден пентекосталцасекташ и православни Христијанини. Тој го прекорувал Православието за наводно студенило и нељубов кон Бога, за фарисејство.
Признанието на православните Христијани дека се духовно немоќни и исполнети со страсти тој го објасни поради нивното духовно неработење, нивното несакање целосно да се предадат на „благодатта„. Тој вели дека причината за сето тоа е во нив самите. Ако би сакале, тие би можеле веднаш да се ослободат од сите свои страсти, за тоа е потребна само одлучност и едно силно покајничко движење на душата – и целата гревовност веднаш би испарила, како на оган. Таквото покајување веднаш би го истерал секој грев од душата и веднаш би настапило прогледување и просветлување. Така да се е само предмет на избор, одлучност и слично на тоа. Самиот тој лично, за време на првиот пламен „покајнички„ акт го почуствувал ова ослободување и ја добил „благодатта на Духот„ и од тогаш тој потполно го променил својот живот, постојано во себе чуствува необична љубов кон сите, одлучност секогаш да се жртвува за Бога, „осветелен„ и необично среќен. И навистина тој целиот светеше, целиот гореше од некое внатрешно силно одушевување. Раскажуваше за прекрасните чуда кои им се случуваат нему и на неговото семејство (тие сите исто така „чудесно„ се преобразиле после неговото „крштевање„ во пентекосталци).
Сите забелешки на православните, нивните предупредувања на тоа дека таквите чуда се од сомнителна природа, сите нивни обиди да му го изложат православното учење за недовербата во себе и за длабоката гревовна заразеност на човечката душа – на прелестениот пентекосталец изгледаа само како нов доказ дека тој е во право, па дури и го „убедија„ дека православните, заради својата мрзливост, малуверие и кукавичлак, поврзаноста за „беживотните канони„ и „фарисејството„ го изгубиле секој контакт со Бога и на тоа остана.
Треба да се напомене дека надворешниот изглед: бодрост, живост и пламеност која од надвор изгледа света; ревност, самоодрекување и подготвеност да се оди на било каков подвиг и други забележителни надворешни црти, на ваквите прелестени луѓе им дава надворешен изглед на „побожност„ кој пленува и кој на многумина повеќе им се допаѓа од изгледот на смирениот Христијанин кој воздивнува заради себе, кој неочекува ништо добро за себе и кој заради тоа е постојано воздржан, а понекогаш, дури и, гледајќи однадвор, со потиштен изглед.
КАКВИ СЕ КАРАКТЕРИСТИКИТЕ НА НАШЕТО ВРЕМЕ?
Светот денес чувствува поголема наклоност кон таквиот вид на лажно, хистерично „христијанство„. Но ние не треба да обрнуваме внимание на укусот на овој свет – што повеќе го чуваме духот на нашата вера, толку повеќе ќе бидеме туѓи на овој свет и тој се повеќе ќе не мрази презира зошто ќе му изгледаме грди, немоќни па дури и безблагодатни. Ако православните Христијани денес се на некој начин привлечни на светот и тој се заинтересира за верата, тоа не е причина ние да глумиме некаква извештаченост и лажна духовност за да му угодиме на светот. Бедната вистина е подобра отколку накитената лага. Ние сега сме духовно сиромашни како никогаш, нам сека подобро ни одговараат отколку на Христијаните од другите времиња зборовите на псалмот:„Помогни Господи, зошто ги нема Светите„ (Пс. 12, 1). Ние сме сиромашни по дух и тоа треба јасно да го видиме и познаеме и тоа сознание во смирение и покајание да го понесеме, и тоа е, по своја прилика, единствен достапен пат на спасение и спасоносно делување за нас во ова време. Јасното согледување и сфаќање на духот на времето, нашата духовна состојба, мерата на нашите можности, ќе не сочуваат од неправилни трагања, од залудно трошење на малата снага која ја имаме, од банкротството на нашите планови, од неостварливи фантазии и подвизи кои не одговараат на нашата духовна состојба.
Нашето време веќе незнае за изобилство на духовна храна, за онаа убавина и мирис со кој беше исполнет и инспириран животот на поранешните Христијани. Нам ни останаа само немоќта и страдањето и затоа за нас е најспасоносно токму следново: постојана смирена молитва и воздивнувања заради нашата гревовност; најскромен и најсмирен поглед на целиот сопствен труд и делување; најпокорен и најмилосрден однос кон ближните; покорно и со благодарност прифаќање на се што со нас се случува; целосна доверба во милоста Божја и непотпирање на во своите добри дела или очелување на нешто високо во себе.
Силна и живописна слика дава свети епископ Игнатиј: изобилството на духовните блага на древните Христијани тој ги спореди со раскошната гозба која ја подготвил богатиот Домаќин за Своите многубројни пријатели и познаници. На оваа духовна трпеза имало неограничен број на духовни јадења, по завршувањето на трпезата гостите биле великодушно наградени со духовни дарови. Кога сите си заминале, Домаќинот, гледајќи голем број на сиромашни луѓе им наредил на слугите да не ја раскреваат масата туку се што останало да им понудат на сиромашните. Плашејќи се и збунети тие влегоа во големата сала, почнаа да јадат се што останало на масата и под масата паднати трошки. Никој од нив не го прба вистинското јадење, ниту виде служење на послугата, ниту пак скапоцен сервис и прибор, не слушнале песни ни музика, така да никој од нив не можел да ја замисли гозбата која тука се случила. Бидејќи се најале, тие само от прилика можеле да претпостават каква убавина имало пред тие да седнат. Но сепак паднале на колена пред домаќинот, благодарејќи Му за храната која до тогаш не ја јаделе и никогаш не ја виделе. Тој им рекол:Браќа! Кога ја дадов својата заповед за одржување на гозбата не ве имав во предвид и затоа не ви приредив ручек онака како што треба и не ви давам дарови…„ Сиромашните извикаа во еден глас: „Владико, нам не ни е до дарови! Не ни е нам до раскошни гозби„ Неизмерно сме ти благодарни за тоа што не си не презрел, не си се згадил од нас измачени од недостатоци од секаквов вид, си не пушил во Твојот дворец, си не спасил да не умреме од глад!„ Сиромашните си отидоа, продолжувајќи да му заблагодаруваат на милостивиот домаќин. Потоа Тој им рече на слугите: „Сега раскренете ја трпезата и заклучете го Мојот дворец. Гости веќе нема да има и што можеше да се понуди од храна веќе се понуди. Готово е!„ (9, т. 5, стр. 384-385).
Сиромашните-тоа е сликата на нашата состојба, трошките и празните чинии се духовниот глад на нашето време, сиреното заблагодарување и признавањето на себе како недостојни за било какви раскошни јадења и дарови е пример на расположение на душата која ни е неопходна.
Мора внимателно да ги слушаме претчуствата и преткажувањата на Светите отци кои се однесуваат нашето време, по се судејќи, последно време. Тоа распознавање на духот на времето, од една страна, ќе не изведе од состојбата на самоизмама, ќе ни ја открие вистинската состојба на нашите сили и можности, ќе направи нашите побарувања за себе и кон другите да бидат поскромни, а од друга страна, ќе не охрабри, ќе не поттикне на будност, на внимателност, нема да ни дозволи да паднеме во малодушност и надмено фантазирање и на таков начин да се одвоиме од реалноста.
Да ги слушнеме внимателно болните, но и корисни зборови:
„Сонцето кога заоѓа живописно ја опишува состојбата на Христијанството во нашето време. Свети истото тоа Сонце на Вистината –Христос, Тој ги испушта истите зраци, но тие веќе не ја излеваат истата светлина ниту топлина како во претходните времиња. Тоа е така бидејќи зраците не паѓаат директно на нас, туку одат кон нас по индиректен, заобиколен пат. Зрасите на Сонцето на Вистината Христос – тоа е Духот Свети: „Светлоста и Светлодавачот на луѓето, со Кого Отецот се познава и Синот се прославува и од сите се познава„ (стихира на вечерната служба на Педесетницата)…
„Денес кога има многумина богати со науки, уметности, со се материјално, денес ‘ги нема Светите‘ (Пс. 12, 1). Светиот Дух, гледајќи на синовите човечки, судејќи им на оние кои себе се нарекуваат образовани, на духовно просветените и православните им изрекува жална пресуда: „Нема таков кој разбира, нема таков кој го бара Бога. Сите застранија и станаа непослушни: нема таков кој право добро, нема ниту во еден. Нивното грло е гроб отворен, со своите јазици лажат, под нивниот јазик има отров на аспида. Устата им е полна со клетви и горчина. Нозете им се брзи да пролеваат крв. Пустош и беда е на патиштата нивни; и мирен пат незнаат. Нема страв од Бога пред очите нивни„ (Римј. 3, 11-18).
Еве причини заради кои денес Духот Божји отстапува од нас, за разлика од вистинските Христијани со кои навистина пребива, како дар кој за сите нове Израелци го стекнал нивниот сесвет Родоначалник„ (9, т. 1, стр. 406 – 407).
„ Светото Писмо сведочи за тоа дека Христијаните, слично како и Јудејците, ќе почнат постепено да се ладат кон откриеното Божје учење, ќе престанат да обрнуваат внимание на обновување на човечката природа од страна на Богочовекот, ќе заборави на вечноста, целото свое внимание ќе го усмери кон својот земски живот, во ова расположение и смер ќе се занимаваат со подобрување на својот живот на земјата како да е вечен и со развојот на својата падната природа заради задоволување на сите штетни и изопачени барања и желби на душата и телото. Се разбира: Искупителот Кој човекот го искупи за блажена вечност, туѓ е за вакво усмерување. Ваквото усмерување е отстапување од христијанството„ (9, т. 1, стр. 457-458).
„Во рајот се појавило злото под маска на доброто заради полесна измама. Таа во Светата Црква се појавува како прикриено и украсено, во привлечна разновидност соблазен, нарекувајќи ги за невини разонодите и забавите, нарекувајќи го развојот на телесниот живот и понижувањето на Светиот Дух напредок и развој на човештвото. „Да бидат осудени, сите кои не и веруваа на вистината, туку ја засакаа неправдата„ (2. Сол. 2, 12). „Како што Јаниј и Јамвриј му се спротивставија на Мојсеј, така и овие луѓе се противат на вистината, луѓе со извртен ум, недоверливи во верата. Кои имаат изглед на побожност, а од нејзините сили се откажале. И отстрани се од нив.„ (2. Тим. 3, 8, 5). За оние кои ја добиле оваа сила и ја отфрлиле по своја воља, тешко таа да се врати „ зошто ако грешиме намерно и по применото познание на вистината, тука веќе нема жртви за гревовите„ (Евр. 10, 26) заради загубата на самата добра желба што е нужна последица на намерното пренебрегување на добрата Божји. Изгледот на побожност сеуште некако може да ги привлече човечките мудрувања, но препородот на силите на побожност припаѓаат исклучително на Оној Кој ги облекува луѓето со силата одозгора (Лк. 24, 49) (9, т. 1, стр. 495-496).
„Денес луѓето многу се дрзнале во одредбите на Светиот Дух да внесат свои одредби. Затоа небеските одредби станале земски, светите – гревовни, мудрите – безумни…Постојат поедини Христијани, но изгубено е општото познавање на Вистината, за кои се би се соединило во едно духовно тело, со еден начин на размислување, во еден здив, под една заедничка Глава – Христовата. Денес секој има повеќе или помалку свој начин на размислување, своја религија, свој – произволно или случајно- прифатен пат, кој се признава за правилен и оправдан. Ова безбројно стадо кое ја изгубило врската и единството во Вистината и Духот му дава на духовниот набљудувач слика на најголем неред: секоја овца влече на своја страна, незнаејќи каде оди. Никој не ја запира, никој за неа не се грижи, луѓето веќе не го слушаат – зошто нивниот слух станал многу слаб – спасоносниот глас на вистинскиот Пастир кој се разлева во Неговата Света Црква, а кој сеуште јасно укажува на нивната невистина, им го објавува правиот пат, укажува на него. Ги направи глуви буката на земските лути грижи, буката на забавите, буката на земскиот напредок. „Се залепи за земјата душата нивна„, неспособна за примање на духовни впечатоци„ (9,т. 4, писмо 58).
„Мрежите ѓаволски се умножиле во споредба со времето на првобитната Црква Христова, се умножиле до бесконечност. Се умножиле книги кои содржат лажни учења, до крајност се намалил бројот на следбениците на Светата Вистина. Станало силно почитувањето на природните доблести достапни на Јудејците и многубошците. Се појавило почитување на доблестите чисто пагански кои се во спротивност со самата природа која на нив гледа како на зло. Се ограничило разбирањето на христијанските доблести, тие не само што се намалиле туку речиси го нема нивното исполнување во стварноста. Се развил материјален живот, го снема духовниот живот, насладувањето и телесните грижи го проголтуваат целото време, се нема време дури ни за сеќавање на Бога. И се тоа за луѓето станува обврска, закон.„ (9. Т. Стр. 397).
„Во нашето доба ние сме дошле во таков период на животот на човечкиот род кога луѓето се спасуваат исклучително со смирено трпење на страдањата, со вера во Бога и надеж во Неговото милосрдие. Сега никој неможе да се спаси по други патишта. За нашето време остана само единствен пат: трпење на страдањата…„
„…Без смирение човек неможе без штета по себе да добие ниру еден дар од Бога. Затоа е и претскажано дека во последните времиња дека човекот заради зголемената гордост ќе се спасува само со трпење на страдањата и болестите, а подвизите ќе им бидат одземени„ (16, стр. 70, 116).
„Страдањата се особен удел на нашето доба на кое не му се дадени ни подвигот на мачеништвото ни подвигот на монаштвото. Последните времиња на Христијаните е поле на страдања, навидум ситни и празни. Вагата е во Бога!„ (9, т. 4, стр. 462).
„Треба да се сфати духот на времето и да не се занесуваме со претходните висини и опити кои во денешно време е невозможно да се остварат…
Треба да се каеме, миломе и чуваме од прелести затоа што во денешното време повеќето од оние кои сакаат да живеат побожно, мислат за себе дека живеат побожно, но се запалени со огнот на материјализмот и се наоѓаат во помала или поголема самоизмама„ (12, писмо 188).
Но, еве неколку мисли од нашиот современ отец, јеромонах Серафим Роуз, кој живеел во Америка (се упокоил во 1982 год.): „Заради тоа што преводите на православните книги стануваат се подостапни, а православната терминологија за духовната борба се повеќе струи во воздухот, се повеќе луѓе зборуваат за исихизам, Исусовата молитва, аскетскиот живот, возвишени молитвени состојби и за највозвишените Свети Отци како што се свети Симеон Нов Богослов, Григорије палама или Григорие Синаит. Многу е добро да се знае за оваа, навистина возвишена страна на православниот духовен живот и да се почитуваат Светите кои навистина го воделе, но ако немаме многу реалистична и смирена свест за тоа колку сме сите далеку од животот на исихистите и колку малку сме подготвени за тој живот да барем малку му се приближиме, нашето интересирање за него ќе биде само уште едно од изразувањето на нашиот егоцентричен живот…
Мора да сфатиме во какво време живееме, колку всушност слабо го познаваме и чувствуваме нашето Православие, колку сме далеку не само од светите луѓе од христијанското минато туку дури и од простосрдечните православни Христијани кои живееле до пред само неколку стотина години или дури до пред само една генерација и колку многу треба да се трудиме за да би денес едноставно опстанале како православни Христијани…„ (19, стр. 61).
Значи, Отците од последните врениња многу често зборувале дека нашето време ќе биде многу прелестно и тешко за спасување, да многу се раширило лицемерието, да вистинската побожност речиси и да ја нема, да повеќето Христијани водат само на изглед добродетелен живот, додека нивните срца се оддалечени од Бога, поробени од земјата со овој расиплив свет, да никој веќе не бара она што е Божје, туку секој бара она што нему му е угодно. Сега, пред секој верник стои тешка задача: да бара и разликува во овој хаос лажни човечки дела и зборови, во оваа мешавина на вистина и лага, онаа Вистина која единствено може да спаси и исцели. Оваа Вистина е блиску, таа никогаш нема да пресуши, но многу лажговци се трудат да ја сокријат, да ни кажат дека токму тие се таа Вистина која ни е неопходна. И надвор и внатре во нас постојано се одвива непријателска војна, непријателот се труди да место православната вера и нејзиниот дух да ни подметне истенчен е раскошен фалсификат, да не принуди да направиме само мал чекор настрана од тесниот пат на спасението, за потоа целосно не заведе на патот на отпадништвото.
Сега е особено важно човекот да се научи на правилно поимање и применување во својот живот делата на Светите Отци, да го усвои нивниот дух, зошто тоа е духот евангелски. Светите Отци со својот живот, дело, зборови и чувства оствариле евангелско учење, тие јасно и подробно го објасниле во своите книги. Ние никако неможеме да сфатиме, а уште помалку да ги исполниме заповедите евангелски без ова искуство на Отците, сигурно ќе се изгубиме на самиот почеток на патот. И самиот збор на Светите Отци денес многу тешко допира до нас бидејќи сме престанале да ги сфаќаме. Нивните подвизи денес ја надминуваат нашата снага, непоколебливоста на верата која им давала снага да прават чуда денес повеќе не се среќава, нивната едноставност, чистотата на умот и срцето ни изгледаат несфатливо, нивното откажување од светот, нивната несебичност, необрнување внимание на телесните желби и устременост кон небеското, за нас се речиси невозможни. Но без разлика на тоа, духот на Светите Отци, нивното внатрешно делување, нивната главна насока и цел на нивните напори остануваат неопходни и за нас. Ние неможеме да одиме така енергично како што тие оделе, неможеме да носиме таков товар, да се качуваме на тие висини, но можеме и мораме да се држиме до истиот оној правец и да имаме исти цели, да одредуваме вредност и корист на се со истите оние мерки на Светите Отци и да го сметаме за штетно и некорисно се она од што тие се чувале.
ДАЛИ ТРЕБА „РЕВНОСНИТЕ„ ХРИСТИЈАНИ ДА СЕ ПЛАШАТ ОД ПЕКОЛОТ?
Христијанот кој го избрал лажниот пат на внатрешниот живот, патот кој не е заснован на вистинско покајување туку на некоја тајна гордост и со неа поврзани други страсти, неможе тоа кај себе да го забележи. Симптомите на оваа болест се по правило толку длабоко скриени што само искусен духовник може да ги открие. Во тој случај треба да се забележи дека околината секогаш пред самиот прелестен човек забележува кај него нешто болно: затоа кога нашите ближни не разобличуваат, треба секогаш да се замислиме за тоа и да се провериме себеси, зошто најчесто нивните критики се сосема оправдани.
Колку често непријателот се обидува да не излаже! Светите Отци зборуваат дека злите духови ја применуваат оваа метода: го повлекуваат од човекот своето оружје со кое ги распалувале нивните страсти и како да се одалечуваат од човекот, така што секоја борба, однадвор гледано, уништува, а душевните болести престануваат да се забележуваат. И токму кога човекот се опушта и смета дека е сигурен, непријателот одеднаш ја зарива својата стрела во ранливо место во душата, распалува во неа најлуда страст која се скрила и за тоа време насобрала снага и сега сака да се насити. И тогаш несреќниот човек не ја издржува ненадејната побуна на ваквата темна сила во себе и лесно паѓа во грев. Меѓутоа, злите духови знаат и друго лукавство: тие може да се оддалечат на подолго време, дури и да по своето заминување остават во човекот навидум многу спасоносно и благодатно душевно расположение: божемна ревност да прави милосрдни дела, да ги сака сите луѓе, да им помага на сиромашните и да ги спасува несреќните; со силата на трпението да издржи вреѓање и понижување; желба да зборува за себе смирено и да се кае и т.н. Сето ова не само да делува во човекот без спротивставување на демоните туку тие, покрај тоа, незабележливо ги распалуваат и бодрат таквите движења и душевни расположенија, но при сето тоа, злите духови препредено ја рануваат нашата суета, а во длабочината на срцето го окадуваат со својот зол темјан идолот на нашата гордост. И се чини дека демоните се оддалечиле од човекот, но тие цело време внимателно набљудуваат ова пламенче на гордоста да не се угаси во нашата душа. И ете: човек навидум живее побожно, ревносен е, скромен, праведен, милосрден, несебичен, се чини дека во се е совесен, тој понекогаш страда за своите гревови, понекогаш болно го доживува некој свој мал престап, тој тежнее кон чистота и совршенство, ги трпи навредите, прави голем број добри дела кои наизглед заслужуваат големо почитување, меѓутоа кај другиот бог – идолот на неговото „јас„ не престанува да се крева во длабочината на срцето, и не само тоа, туку со секој подвиг станува се погуст, со секое „добро„ дело се повеќе ја храни нашата гордост.
Како да се избегне ова зло? Под секој неразумен, макар навидум добар наш почеток, демонот на гордоста се обидува да ја подметне својата кадилница; неискусниот Христијанин неумее секогаш добро да види на што всушност тој се потпира во самиот почеток на својот труд, од каков извор на корени ова негово подвижништво црпи сокови, кој всушност го бодри и го присвојува целиот негов труд. Работата е во тоа што вистинското добро во нас мора да се заснова само на евангелските заповеди, на стравот од Бога или послушност или пак љубов кон Бога (во зависност од нашата духовна возраст), но никако заради било што друго: не заради самото подвижништво, ниту „духовност„ ниту некое „добро дело„ ниту „морал„ ни „светост„ ни „совршенство„ ниту било која возвишена доблест. Треба да се трудиме своите дела да ги обновуваме така што со тоа ќе ја исполниме волјата, имајќи една цел – угодување на Бога. Без разлика колку добро човекот да прави, тој во ништо од тоа не треба да се потпре туку треба постојано да зборува: „Ние сме непотребни слуги, зошто сме направиле она што сме должни да направиме’ (Лк. 17, 10) и го направив тоа слабо и мрзливо.„ Заповедите Божји се бесконечно длабоки така што никој од нас неможе да ги исполни во целост: и што повеќе некој се труди да ги исполни, се повеќе ќе ја забележува својата немоќ, своето несовршенство, својата гревовна ранетост и својата одалеченост од Бога. По ваквото откривање нему ќе му остане само бесконечно да се смири, да се прекорува себеси се додека не биде во состојба да каже како апостол Павле: „Од гречниците, од кои сум прв јас„ (1. Тим. 1, 15), ќе му преостане само да се надева на милоста Божја, незнаејќи за било какви свои доблести.
Меѓутоа, не е така во случаи кога човек за мерка на своите дела не зема она што е бесконечно, туку она што е ограничено и земско, зошто тогаш тој и своите дела, нивната тежина и значење ги проценува со она што е земско. Тогаш се раѓа болна ревност, неутешно патење, дури и заради своите мали сопнувања, од страв човек да не изгуби нешто од „своите„ богатства. При таквото воздигнување во својот труд човекот во своите очи станува „богат„ кој вредно го собира и умножува доброто: секој свој подвиг, дури и најмалата добра постапка тој веднаш ја мери и ја внесува во својата ризница, престапувајќи ја при тоа заповетта за сиромаштвото, т.е. за тоа дека секогаш треба да го признава своето целосно духовно сиромаштво!
Ваквите самозадоволни дела, се разбира, немаат длабочина која ја имаат делата навистина посветени на Бога; тие, бидејќи се засадени во плитко тло, не се вкоренети во длабочините на вистинската вера, туку нивните корени се шират по површината од каде црпат нечисти сокови од различни страсти. Значи, за да се сфати на што е засновано ваквото подвижништво, не треба да се гледа на неговите надворешни подвизи туку во внатрешното самонабљудување: дали човекот себе навистина се смета за немоќен грешник, недостоен не само по зборови, туку во длабочината на своето срце, дали тој тешко воздивнува заради себе, се прекорува, или во него ликува со радост на победник, радосно признавајќи некое свое значење и богоугодност? Ова може добро да се види од следново: дали таквиот човек смета или не дека пропаднал, да целосно ги заслужува адските маки и да се наоѓа во вистинска опасност да биде осуден на вечни маки, да може да биде спасен само со милоста Божја, а не заради некои свои доблести и дека сите негови молитви и дела се недоволни за спасение.
Ако пак „ревносниот„ христијанин, иако себеси се нарекува грешен, сепак често е убеден дека не е возможно да дојде во адската темница, зошто наводно има многу добри дела, ете ја несреќата! Потполно друг пример ни даваат Светите Отци кои веќе на земјата ја достогнале ангелската состојба, кои можеле да прават прекрасни чуда, кои имале дарба на видовидост, кои имале видувања и откривенија од Бога, но сепак на смртниот час неутешно плачеле за себе и искрено се сметале за осуденици на адот.
Кога се приближило времето на смтрниот час на свети ава Арсениј, браќата, забележувајќи го стравот на неговото лице, му рекле: „Зарем ти не си убеден дека твоите дела се угодни на Бога?„ Старецот им одговорил: „невозможно е да во тоа се уверам пред да застанам пред Бога, затоа што едно е судот Божји, а друго човечкиот„ (11, стр. 49, ст. 25).
Кога настапило времето на смртта на ава Арсениј, браќата кои биле со него го виделе како плаче. Браќата му рекле: „Оче! Зарем ти се плашиш?„ Тој им одговори: „Се плашам! Стравот кој сега го чувствувам ме следи од кога станав монах„ (11, стр. 42, ст. 16).
Пимен велики им зборуваше на своите браќа: „Ве уверувам дека каде ќе ја фрлат сатаната, таму ќе ме фрлат и мене„ (11, стр. 302, ст. 21).
Многу години старецот Силуан Светогорец носел возвошен труд на подвижништво, претрпел многу мачни борби против зли духови. Една ноќ, за време на молитвата на Старецот, злите духови многу му досадувале и не му давале да се моли. Тој, мачејќи се, со болка во срцето, со плач му се обрати на Бога молејќи Го да го научи како да се моли и што да прави за демоните повеќе да не му пречат. И во душата го слушнал одговорот: „Гордите секогаш така страдаат од злите духови„.
„Господи„ се молеше Старецот, „научи ме што да правам за да се смири мојата душа.„ И повторно во срцето го слушна одговорот од Бога: „Држи го својот ум во адот и не очајувај„ После ова, Старецот Силуан сфатил дека подвигот мора да биде усмерен на стекнување на смирение. Од тој ден неговата „омилена тема„ како што сам зборуваше, му станала: „Наскоро ќе умрам и мојата проклета душа ќе стигне во адот и ќе се мачам сам во мрачниот пламен и ќе плачам за Господ:‘каде си Ти, Светлост на душата моја? Зошто ме остави? Немоќам да живеам без Тебе„ (Архимандрит Софрониј, Старец Силуан – живот и поуки. М. Минск, 1991, стр. 4041).
Да би се увериле во мислата дека е потребно секогаш да се наоѓаме во покајување и смиреност, истиот овој Отец наведува ваква страшна приказна: во тој крај живеел некој Стефан кој, сакајќи пустински живот и тихување, многу години поминал во монашки подвизи. Него го краселе многу доблести, а особено постот и солзите. Овој отец се оддалечувал од пустиноќителите заради најсуровиот подвиг и најстрогото покајување, таму живеел неколку години без луѓе. Пред смрт се вратил во својата ќелија. Еден ден пред смртта паднал во отстапување, со отворени очи се вртел де на левата, па на десната страна од својата постела и како некој да го мачи на глас пред присутните зборувал: „Да, навистина е така, но заради тоа постев толку многу години„ а понекогаш: „Не, тоа не сум го правел, лажете„ а потоа пак зборувал: „Да, навистина беше така, но плачев и им служев на браќата„ понекогаш се противел: „Не, вие ме клеветите„ на друго одговорил: „Да, навистина е така и незнам што да кажам на тоа, но Бог е милостив.„ Навистина беше страшna и грозna овaa слика на невидливо и сурово мачење, зборува свети Јован и што е уште поужасно од се, го обвинувале за нешто што тој не го направил. Безмолвникот и аскетот за некои од своите гревови зборувал: „Незнам што да кажам на тоа„ иако околу четириесет години поминал во монаштво и имал дарба на солзи. Тешко на мене! Тешко на мене! Каде тогаш беше зборот на Језекиљ да им каже на мачителите: „Во што ќе ве затекнам по тоа ќе судам„ , кажува Бог. Тој неможел да каже ништо слично. А зошто? Слава на единствениот Кој знае. Некои кажувале дека во пустината аскетот хранел леопард од своите раце. Во текот на ова мачење неговата душа се одвоила од телото: останатото е непознато каво било решението и како се завршил овој суд и каква пресуда уследила (4, сл. 7, стр. 50).
Светите Отци раскажуваат ваква случка од минатото: некој видовит отец дошол во некој град кога умирал некој монах кого сите го почитувале. Сите жители на градот го сметале за свет старец, многу го прославувале, горко плачеле заради неговата смрт и сметале дека тоа за нив е голема загуба, многумина се надевале дека со неговите молитви ќе се избават од разни искушенија. Видовитиот монах присуствувал на овој настан и му се открила ужасна визија: видел како се појавиле страшни Етиопјани со трозапци и се разлеал глас од висината: „Не давајте му мир зошто ни тој Мене не ми даде мир ни за момент„. И така Етиопјаните душата на сомртникот ја прободиле со тризапците и ја одвлекле со себе.
Петар Дамаскин, Свет Отец кој живеел во осмиот век, вака го објаснува овој случај: причина за ова била надменоста на монахот зошто да имаше други гревови тој не би можел да ги сокрие од другите луѓе, а уште помалку би можел постојано да ги прави. Меѓутоа самата надменост може заради самоугодувањето да се скрие од сите и од самиот оној кој ја има ако не се дозволи тој да падне во искушенија со кои душата се разобличува и ја дознава својата немоќ и неразумност. Светиот Дух немал ни момент мир во оваа сирота душа затоа што таа секогаш ја имала оваа мисла и се радувала заради тоа, како за некое добро дело и од тоа станала помрачена, како демон. Незабележувајќи дека греши, овој човек можеби ја одржувал во себе оваа една страст, наместо други, и таа една на демоните им била доволна бидејќи можела да ги надокнади другите пороци (Дела на преп. Петар Дамаскин, М. 1874, Кн. 2, сл. 24).
На истото место свети Петар Дамаскин зборува: „Никој нема да има корист од другите доблести, дури и да живее на Небото, ако се има гордост низ која ѓаволот, Адам и многу други паднале. Затоа никој нетреба да го отфрла стравот додека не стаса до пристаништето на совршената љубов и не биде надвор од светот и телото. (исто)
Кога ава Макариј Велики дошол во скитата во Нитријската гора кај него се насобрало многубројно братство. Старците го молеле на братството да каже нешто поучно. Тој, заплакувајќи, рекол: „Браќа! Вашите очи нека пуштат солзи пред вашето заминување таму!„
САМОУНИЖУВАЧКОТО СМИРЕНИЕ Е НЕРАЗДЕЛНО ОД ВНАТРЕШНИОТ МИР
Многумина, откако ќе слушнат се што е речено, може да се збунат во духот и да кажат: „Ако човек така размислува за себе, ако е потренбо секогаш така да се осудува самиот себеси, ако секогаш треба да ја отфрла секоја самоувереност и ни малку да не се потпира на своите добри дела, тогаш сигурно ќе падне во очајување, ќе стане мрзлив и нема да посака повеќе ништо да работи.„ Но, не! Не е така! Бидејќи Светите Отци, кои толку многу се унижувале себеси во своите очи, кои целиот живот лееле солзи заради својата душа и кои немале желба да размислувале за ништо друго освен за својата ништовност, никогаш не очајувале, туку ги вложувале повеќе напори и ниту за момент не ја напуштале грижата за својата душа и никогаш не губеле бодрост и одлучност да се борат до крај. И по се ова, Светите Отци имале вистински внатрешен мир и духовна радост.
Иако Светите Отци во своите дела понекогаш го објаснуваат ова прашање, тоа, сепак, не е можно да се сфати со ум, бидејќи оваа таинствена појава на мир и сладост во душата, појава која е плод на покајување и самоосудување, се чувствува само во активен покајнички живот. Тешко е со зборови да се објасни како Светите Отци кои живееле највисок подвижнички живот и кои постојано внимавале на своето срце, трудејќи се во се да ја исполнуваат волјата Божја, себе се сметале за најништовни, најнепотребни и најнедостојни грешници. Така ава Доротеј наведува ваква приказна: некој старец по име Зосима, со голем духовен живот, беседел со некој филозоф и зборувал за гревовите. Филозофот прашал: „Кажи ми како тоа ти себеси се сметаш за грешен, па зарем незнаеш да живееш свет живот? Зарем незнаеш да поседуваш доблести? Гледаш дека ги исполнуваш заповестите, па како тогаш ти, кој така постапуваш, се сметаш себе за грешен?„ Старецот неможел да одговори туку само говорел: „Незнам што да ти кажам, но се сметам себеси за грешен.„ Филозофот продолжил да го испитува старецот, а тој бил во недоумие што да му одговори и тогаш ава Доротеј се вклучил во разговорот и му рекол на филозофот: „Зарем не е истото и во филозофската и медицинската вештина? Кога некој добро се обучи во некоја вештина и се занимава со неа тогаш тој во неа стекнува навика и неможе да каже ниту да објасни како станал искусен во таа работа зошто душата стекнала навика на постепено и неосетно. Така е и во смирението: од исполнување на заповестите се стекнува некаква навика во смирувањето и ова е невозможно да се изрази со зборови.„ Откако го слушна ова објаснување ава Зосима многу се израдувал потврдувајќи дека е навистина така. Филозофот исто така беше задоволен со одговорот (5, стр. 46).
Така е и во врска со горе наведеното: она што е тешко сфатливо за разумот и, наизглед, неспоиво едно со друго во стварноста таинствено се соединува, прекрасно содејствува и делува спасоносно за душата. На ова не учи самото искуство: секој Христијанин кој барем малку ја вкусил горчината на покајувањето и самоунижувањето, кој го искусил чувството на болката заради својата гревовност сигурно забележал дека со горчината на покајанието и со чувството на болката секогаш е соединета некоја длабока внатрешна, мирна, тивка радост и надеж; сигурно забележал дека душата после таквиот бран на самопрекорување, смирувајќи се пред Бога, станува милосрдно утешна од Него; и сигурно запазил дека самоосудувањето, признавањето на себеси за најголемиот престапник, за најголемиот грешник, кој заслужува адски маки, на некој несфатлив начин во длабочината на своето срце ја зацврстува надежта во милоста Божја. Кога самите себе искрено од длабочината на душата се осудуваме и прекоруваме, тогаш и Самиот Господ не оправдува и ни ги простува гревовите. Кога горко се каеме и воздивнуваме заради своите гревови, тогаш Самиот Господ внесува во нашите срца радост на помилување.
„Болката за Бога не го фрла човека во очајување туку напротив, го теши советувајќи му: Не се плаши, пријди Му повторно на Бога, Тој е благ и милосрден, Тој знае дека човекот е немоќен и му помага. Бог заради Бога донесува радост и го зацврстува човекот во волјата Божја„ зборува ава Исаија.
„Прекорувајте се, прекорувајте ја својата немоќна волја…обвинете се себеси и осудете се, а Бог ќе ве оправда и помилува…„
„Подгответе се за страдање и страдањето ќе се намали: одречете се од утеха и таа ќе дојде кај оној кој себеси се смета за недостоен за утеха…„поучува истиот Светител (10, писма 12, 18).
Исто така се случува и спротивно на ова: човек кој себе се смета за грешник, без било какво добро во себе, со вакво самопрекорување и смирување, се приближува кон Бога и се утврдува во вистински добра, и обратно – оној кој себеси се смета за ревносен и побожен Христијанин, способен за многу добри дела и подвизи, всушност е далеку и од Бога и од вистинските добра и често е исмејуван од демоните.
КАКО ДЕМОНИТЕ, ПРЕДЛОЖУВАЈЌИ ОНА ШТО НАВИДУМ Е ДОБРО, МОЖАТ ДА НЕ УЛОВАТ ВО СВОЈАТА МРЕЖА?
Иако и најпрекрасните дела можат може да не и донесат на душата никаква корист, па дури и да и наштетат, сепак треба да се каже дека без надворешни дела, без принудување на себеси на душекорисни подвизи и напори никако неможе во христијанскиот живот, зошто внатрешниот живот без овие дела е невозножен. Потребно е да се пронајде онаа света и таинствена врска меѓу надворешното и внатрешното делување, така да тие взаемно се надополнуваат, а ова исто така се стекнува со искуство, низ молитви, и се дава на оној кој искрено бара и моли од благодатта Божја. За нашите дела ја достигнат главната цел, т.е. исправувала и лечела нашиот внатрешен човек и за да не биде бесмислено удирање по ветер 1. Кор. 9, 26), треба внимателно да го примаме секое движење на срцето, да секогаш се трудиме да забележиме каква мисла и какво чувство никнале во душата и не навеле на оваа или онаа постапка, збор или желба и дури на основа на сето тоа да судиме што е за нас духовно корисно, а што штетно. Ако така внимаваме на себе, ќе откриеме дека секое однесување кое, однадвор гледано, не е пофално и навистина добро, и дека понекогаш неугледен и едноставен живот без никаква привлечност може всушност да биде многу душевно корисен.
Под навидум корисни дела и добри намери често се крие она што е многу опасно и штетно. Цар Соломон во приказните зборува: „Некој пат се чини дека патот на човекот е прав, а крајот на патот е кон смртта„ (Прик. Сол. 16, 25), а цар Давид во псалмите пишува: „На патот по кој одам ми скрија замка„ (Пс. 142, 3), т.е. „ на патот по кој одев тие тајно ми ставиле замки„ „Тие„ се злите духови кои најчесто се обидуваат да не уловат предлагајќи ни нешто навидум корисно, узвишено и херојско. И Христијаните многу често паѓаат измамени со лажни доблести отколку да се соблазнат од очигледните гревови; освен тоа, многу е потешко да се извадиш од оваа измама отколку да се подигнеш од очигледниот пад во некој грев, зошто овде штетата не е секогаш очигледна.
Колку многу примери од тој вид, со препредени лукавства и злодела ѓаволски среќаваме во пуките на Светите Отци и Житијата на Светите. Колку често, речиси секој ден и час, такви лукави совети и ѓаволски дошепнувања се обидуваат да го одвлечат на страна секој Христијанин, да го заведат на лажен пат.
Демоните лесно стапуваат во разговор со нашиот ум и при тоа се кријат, а своите совети ги подметнуваат како наша соствена мисла. Заради тоа ние многу често сме изложени на опасност да прифатиме некоја светла или суптилна мисла и порив на душата, пламени чувства како нешто вистинско, како некое спасоносно и благодатно осветлување. Злите духови обично се трудат да не измамат со лукави помисли и лажни чувства, а подвижниците , монасите и оние мирјани кои на себе земаат особени подвизи, како и оние кои, немајќи подвизи, сепак имаат високо мислење за себе, демоните често мамат со лажни привиденија и откривенија, јавувајќи им се или во облик на светли Ангели или во облик на луѓе. Меѓутоа, се тоа се подметнувања од ист вид кои како свој таен премин во човечката душа ја имаат неговата прикриена и длабока увереност во својата праведност и чувство на сопствено достоинство.
Заради особено внимание и трезвеност кон разновидни „светли„ и јасни појавави во нас и надвор од нас, ќе наведеме неколку поучни делови од делата на Светите Отци кои откриваат разновидност, лукавост и расипаност на демонските измами.
Свети Игнатиј (Брјанчанинов) кажува дека „демоните не се обидуваат секогаш да го вовлечат човекот во општење со себе и со него да завладеат очигледно грешни помисли; тие попрво предлагаат акции кои во себе навидум немаат ништо сомнително, често наизглед се добри, а дури потоа, кога веќе ќе задобијат влијание и власт над човекот, го туркаат во безаконија кои се последица на првобитното следување на предлозите на демоните. Ова покажува колку е тесен и полн со страдања мислениот пат и со колкава трезвеност по него треба да се оди„ (11, с. 472, стр. 117).
Некој старец ја раскажал следнава приказна: некој млад човек, измолувајќи од таткото допуштање, стапил во манастир во кој почнал многу да се подвизува, и да го, дури, одушевува настојателот со својот строг живот. Потоа набрзо почнал да моли да го пуштат во пустина заради отшелничкиот живот. На крај добивајќи дозвола, се упатил во пустината и се населил во едно место кое Господ му го покажал на прекрасен начин. Таму се населил и почнал да се подвизува и така како пустиник живеел шест години, несреќавајќи се со никого.
Во една прилика кај него дошол ѓаволот во вид на старец; лицето му било страшно. Братот, кога го видел, се уплашил и паднал на земја и почнал да се моли, а потоа станал. Ѓаволот му рекол: „Помоли се брате уште„. Тие се помолиле и кога ја завршиле молитвата ѓаволот го прашал: „Колку време живееш тука?„ Тој одговорил: „Шест години„ Ѓаволот рекол: „Ти си ми сосед! А јас дури пред четири дена разбрав дека живееш тука. Мојата ќелија се наоѓа близу, единаесет години не сум излегол од неа и излегов дури денес кога дознав дека ти живееш во соседство. Кога го дознав тоа си помислив во себе: ќе одам кај тој Божји човек да поразговарам со него за она што е корисно за нашите души. Ќе му речам дека нашиот отшелнички живот не донесува никаква корист бидејќи не се причестуваме со светото Тело и Крвта Христова, дека се плашам да не станеме туѓи на Христа ако се одалечиме од овие Свети Тајни. Да знаеш, брате, дека на четири километри од овде има манастир во кој има свештеник. Ајде да одиме таму во недела за да се причестиме со Телото и Крвта Христова и да се вратиме во нашите ќелии.„ На братот овој совет му се допаднал.
Кога дошла недела ѓаволот повторно дошол и тие заедно се упатиле во тој манастир, влегле во црквата и застанале на молитва. По завршувањето на молитвата братот не го најде оној кој го доведе, почна да го бара, ги прашал браќата каде е оној ава со кој влегол во црквата. Тие му одговориле: не видовме никого, те видовме само тебе. Тогаш братот сфатил дека тоа бил демон и самиот за себе им рекол: „Гледате ли со какво лукавство ѓаволот ме извлече од ќелијата! Меѓутоа не е важно зошто дојдов тука заради добра работа, ќе се причестам со Телото и Крвта Христова и ќе се вратам во својата ќелија„. Братот се причестил, а потоа беше принуден да ја подели трпезата со манастирското братство и на крај се врати во својата ќелија.
И еве, времето поминува и повторно му доаѓа ѓаволот, сега како млад човек – мирјанин, почнал да го загледува од глава до петици и рекол: „Навистина, тој е!„ Потоа повторно почнал да го загледува. Братот го запрашал: „Зошто така ме гледаш?„ Тој му одговорил: „Мислам дека не ме препознаваш. Всушност и како би можел да ме препознаеш после толку време! Јас сум сосед на твојот татко, син на тој и тој. Навистина! Зарем твојот татко не се вика така? И зарем така не беше името на твојата мајка? Твојата сестра се викала тата и така, ти порано така и така си се викал. Мајка ти и сестра ти умреле пред повеќе од три години, а твојот татко штотуку денес умре и те направи свој наследник, зборувајќи: На кого да го оставам својот имот ако не на својот син, свет човек кој го остави светот и води пустински живот заради Бога. Нему ќе му го оставам сето свое богатство. Потоа не замоли да го најдеме неговиот син и да му кажеме да дојде и да го прими имотот и да го раздаде на сиромашните за нивните души. Многумина те барале и не те нашле, а јас, доаѓајќи тука по своја работа, дознав за тебе. Не се мисли! Оди, продади се и исполни ја волјата на својот татко. Братот му одговорил: „Несмеам да се вратам во светот„ Ѓаволот му одговорил: „Ако не отидеш, имотот ќе пропадне, а ти ќе дадеш одговор пред Бога. Што лошо ти кажувам ако ти кажам да одиш и да го разделиш имотот на сиромашните, како добар управител, за блудниците и развратните луѓе не разберат она што е оставено за сиромашните?..„ И измамувајќи го братот со тие зборови, ѓаволот го вратил во светот, го испратил до градот и го оставил таму. Монахот мислел дека ќе влезе во домот на својот веќе мртов татко, а кога токму неговиот татко му оди во средба. Откако го виде, татко му не го препознал и строго го запрашал: „Кој си ти?„ Монахот се збунил и неможел ништо да му одговори. Таткото почнал да го испитува, а тогаш збунетиот монах му одговорил: „Јас сум твојот син„. Таткото на тоа го прашал: „Зошто си се вратил тука?„ на монахот му било срам да ја објасни вистинската причина на своето доаѓање и место тоа одговорил: „љубовта кон тебе ме натера да се вратам зошто многу тагував по тебе„. Тој остана во татковата куќа и по некое време падна во блуд и таткому тешко го казнил. Несреќник! Не се обратил кон покајанието, туку останал во светот (11, с. 453435, стр. 9).
Коментирајќи го овој настан, Св. Игнатиј укажува на тоа дека главната причина за падот на монахот била предвременото и самоволното стапување во пустински живот, за живот за кој тој не бил созрен. Исто така забележува дека ѓаволот на отшелниците често им делува јавно, а на оние кои живеат во општиот живот обично им делува преку помисли, но тоа дејство во суштина е исто. За да го погуби човекот, ѓаволот користи најдолични изговори, обично го претставува доброто и ползата, а го турка човекот во тешки гревови и погибија.
Колку непријателот е лукав и внимателен! Првото излегување на отшелникот како да немаше ништо лошо во себе, дури и се заврши со голема корист. Меѓутоа, штетата беше во тоа што на душата и беше одземена способноста на внимателност зошто и беше покажана безопасноста од излегувањето од пустината. Така ѓаволот често, изведувајќи ја својата жртва на погибелен пат, може долго време да ја подготвува, криејќи од неа било каква штета и претставувајќи и божемни предности на тој пат додека конечно не ја зграби приликата непогрешливо му наштети на Христијанинот кој ја загубил духовната внимателност.
Свети Игнатиј потсетува на искушението кое му се случило на преподобниот Петар Атонски. И овој отец лукаво го искушувал злиот демон кој пред него се појавил како негов роднина и со убави зборови го наговорил да го остави тихувањето и да оди во родната земја и таму да ги спасува своите сонародници. Свети Петар ова ласкање го отфрлил и го засрамил ѓаволот. Свети Игнатиј вели; „Светите можеле да се одбранат од ѓаволските нашади само по милоста Божја, со помош на благодатта Божја, која живее во Светите и ги просветува: но како да се издржат тие напади демонски при слепата занесеност, при целосна оскудност на умот, при постојаното себеласкање? Како да се издрќат тие напади ако внатрешниот човек се наоѓа во духовна темнина, во заробеништво и ропство на ѓаволот? Нема да биде излишно да забележиме дека „вистината„ на телесното мудрување која ја проповедаат злите духови е истоветна со со „вистината„ која ја проповедаат на Бога непријателскиот свет и која е спротивна на вистината евангелска (11, стр. 458).
Тој наведува и друг случај на демонско искушување: демоните, земајки облик на ангел, му се јавувале на еден брат, го буделе, му покажувале светлост и го повикувале на Боженствена служба. Меѓутоа тој, измолувајќи совет од старците, ги засрамил демоните и не ги послушал иако тие ми предложувале навидум добра работа. Потоа демоните почнале да го клеветат старецот кој на братот му ги открил нивните сплетки. Му зборувале на братот: „Твојот старец е лицемер, имаше пари, а не му даде на еден брат кажувајќи му дека нема.„ Братот ова следното утро му го раскажал на старецот. Старецот рекол: „Да, вистина е дека имав пари, а на братот кој ме молеше да му позајмам не му дадов, знаејќи дека ќе му наштетам на неговата душа ако му дадев. Сметав дека е подобро да нарушам една заповест, за да не би нарушил десет. Од тоа можеше да стане голема збрка чија причина ќе беа тие пари. А ти не ги слушај демоните кои сакаат да те измамат„.
„Никако несмееме да се занимаваме со добри дела кои ги предложуваат демоните„ ја коментира оваа приказна Свети Игнатиј, без разлика колку овие доблести се возвишени и светли. Се што демоните предложуваат мора да отфрлиме, без исклучок. Потчинувањето на демонските предлози го потчинува човекот на демоните, го лишува човека од духовната слобода, го прави нивно алатка! Тоа е несреќа која го зафаќа светот, а светот не го сфаќа тоа„ (11, стр. 466467, ст. 110).
Интересни и доста поучни случаи опишува еден Светогорец монах кој ќивеел на Атон во 19 век и посетувал многу значајни места на Света Гора и ги опишувал своите впечатоци во писмата до своите пријатели во Русија.
Авторот на писмата се упатил со еден монах-светогорец во ќелијата на тој монах и кога поминувале покрај една стена која се надигнувала над провалијата, овој му ја раскажал следнава проказна во врска со тоа место. До последната војна со турците овде се спасувал Грк кој бил од познато семејство, но одрекувајќи се од сите свои права на слава и почест во светот, го одбрал пустинскиот живот. Мора да се претпостави дека бил особено јак во подвизи зошто не би ги предизвикал демоните. Кога сите обиди во мисовната борба против пустиникот останале залудни, демонот кај него нашол слаба точка и срцето и разумот на пустиникот го употребил како алатка за неговиот необичен пад.
Демонот на пустиникот толку му го завртел паметот со мисли за наводна висина, разноврсност, строгост и мноштво на подвизи што на тој начин постепено го довел несреќникот во таква прелест што тој почнал да посакува таинствени привиденија и очигледни пројави од духовниот свет. Кога на тој начин во него длабоко му се вкорениле гордоста и надменоста, демонот почнал одлучно да делува! Почнал да му се јавува на пустиникот во вид на ангел и да беседува со него. Несреќникот до таа мерка им верувал на зборовите на ангелот и своите сопствени помисли што почнал да посакува да служи на Црквата во архиерејски чин, за кој, по зборовите на ангелот, одамна бил достоен и за кој од самиот Господ бил предодреден. Значењето на неговите родители во светот премногу ја заокупирал неговата фантазија и славата на нивното име ја скокоткала мислата на занесениот подвижник. Му недостасуваше само случај кој од пустина би можел да го предизвика да оди во свет…Но, на демонот тоа не му претставувало голем проблем. Еднаш пустиникот кога бил зафатен со размислување за својата божемна вишна предодреденост и длабоко се замислил, смислувајќи начини за достигнување на таа цел, одеднаѓ некој тропнал со алката на тремот. Пустиникот се стресол, се прекрстил и со шепот кажувајќи молитва и пришол на вратата.
„Кој е?„ запраша тој.
„Ти и ти„ се одзваа зад вратата, „ние сме од твоето родно место, ти донесуваме поздрав од твоите родители и уште по нешто. Ти дојдовме со важна порака, дозволи да влеземе кај тебе и да поразговараме со тебе, свет отецу„.
Пустиникот ја отворил вратата и двајцата непознати мажи со почитување го поздравиле.
„Добродојдовте„ скромно рече пустиникот отворајќи ја вратата.
Непознатите влегле. Домаќинот им рекол на гостите да седнат на отоманот и самиот седнал спроти нив. На крај пустиникот ги запрашал за целта на нивната посета и непознатите почнале да зборуваат:
„Еве што мора да ти кажеме, свет отецу: ти знаеш колку страдаме под власта на Порта, колку сме угнетени, ние и нашите семејства, нашата вера и Црквата… Ти секако, тоа и сам знаеш…„
„Да, така е„ сочуствително рече пустиникот, „што тоа треба да значи?„
„Ти сигурно го знаеш и тоа„ продолжија непознатите, „дека војната меѓу Турците и Русите заврши со мир, кој за нас е многу поволен, сега имаме можност и слобода да живееме христијански…Но, еве во што е несреќата, кај нас, во твојот роден крај, нема епископ. А може ли црквата да биде без епископ, имаме ли ние сили сами со себе да управуваме? Кој ќе не одбрани од кражбите на турците? Меѓутоа ги знаеме твоите роднини, го знаеме и твојот живот и затоа, прости ни што тоа го направивме без твоја согласност те замолуваме да бидеш наш епископ. Еве ти за тоа и турски ферман, а со него е и повелбата патријархова„. Непознатите тогаш ги извадија документите и му ги предадоа на пустиникот.
„Ве молам!„ се спротивстави пустиникот смирено наведнувајќи ја главата, а всушност спремен да скока од радост. „Зарем јас да примам жезол на пастирско управување кога немам снага ни со самиот себе да владеам? Зарем јас да го преземам на себе бремето на апостолското служење кога ја чувствув ам својата немоќ и многуте гревови? Не, деца, се одрекувам од она што ги надминува моите сили! Освен тоа, пустината за мене е рај, дадов завет пред Бога дека ќе умрам тука…„
„Мисли за себе како сакаш свети оче„ одговорија непознатите „а гласот на народот е глас Божји, волјата на власта е волја Божја! Ти знаеш дека општата корист е пред нашата поединечна. Не, оче, не одрекувај се!…Црквата те вика. Зарем ништо не те допира, ни маките на народот, ни нашите семејни несреќи, зарем за тебе ни потребата на Црквата ништо незначи?„
„Кога е така„ одговори пустиникот на крај, после одредено време, „се согласувам„.
„Значи, оче, побрзај! Забележаа гостите. „Што порано тргнеме, тоа подобро, во близина, на патот не чекаат мазги и учте неколку луѓе.„
Додека пустиникот се подготвувал и нешто ставал во својата вреќа, непознатите не престанале да го брзаат. На крај почнале да се качуваат по таа патека кон самиот врв на карпата: тешка тага и нејасено пречувство му ги притискале градите на подвижникот, бил тажен заради разделбата со својата пустина. Сите тројца стоеле на карпата, а под нивните нозе се наоѓала провалија…Пустиникот бил толку невнимателен што при разговорот со непознатите дошол со нив на најстрмното место на карпата. И тука силен удар по грбот го фрли во бездната, а од карпата се слушна сатанско смеење над пустината.
Несреќникот, меѓутоа, веднаш не умрел. Бог му дал време за покајување и му испратил монах од соседната испосничка ќелија. Несреќникот кој паднал бил целиот искршен, крв му течела од раните, но сепак имал доволно време и сила да му ги раскаже деталите од своето живот и искушенијата и ги молел монасите кои го познавале да го спомнуваат и да се молат за него. На рацете на монахот, на кои плачел, ја испуштил својата душа. После ова свое ужасно искушение не живеел повеѓе од три саати.
Светогорецот кој слушнал за овој страшен случај, стоејќи на крајот на карпата од која паднал тој несреќник, се чудел како монахот веднаш не погинал, паѓајќи од толкава височина. „Сигурно имал некои доблести заради кои Господ не го оставил да умре без покајување„ заклучува авторот на писмата (8, дел 2, писмо 11),
Од писмата на овој Светогорец очигледно е дека демоните не се плашат секогаш од нашите молитви, туку понекогаш можат дури и да ги потикнат нашите нњправилни молитвени напори.
„Демонот не е толку моќен колку итар во искушенијата„ кажува Светогорецот и ја наведува оваа приказна. Кај нив во манастирот живеел некој руски монах, кој имал искрена склоност кон молитвата, но не ја разбирал големината и важноста на послушанието и почнал да избегнува заеднички манастирски послушанија и да се оддалечува во шумата заради молитвите. Помислата се почесто и почесто му повторувала дека молитвите се својство на ангелскиот дух и храна за душата, а дека работата е потребна за секојдневниот живот, светска и суетна, така што тој се повеќе се приближувал на самоволието, додека конечно во него не почнале да се раѓаат помисли за возвишеноста на неговиот подвиг и живот.
На крај почнал да му се јавува светол ангел и да го благословува неговиот молитвен подвиг. Со најубедливи аргументи ја фалел неговата молитва и го понижувал братското послушание. Не се знае како ова ќе завршело ако на однесувањето на монахот не обрнал внимание еден Грк- подвижник. Тој подробно го испитал рускиот монах и се уплашил за него слушајќи за неговите привиденија. Потоа му дал строга поука и му кажал вакви зборови: „Ќе те упропасти демонот, ќе те излуди заради твоите самоволни молитвени подвизи, молитвата ти е на грев и му овозможува на демонот слободен пристап кон тебе. Тебе ти се јавува сатаната, а не ангелот. Испитај го тоа ако сакаш: немој да одиш во шумата, работи со браќата, ќелијниот канон читај го во својата ќелија и кога овој „ангел„ ќе се појави пред тебе немој да му обрнуваш внимание и строго држи се до својата молитва…„Уште многу други работи, во истиот дух му кажал подвижникот на рускиот монах, така што овој сериозно се уплашил и го послушал.
Така и направил. Откако работел со браќата, отишол во својата ќелија да се моли. И навистина „ангелот„ повторно се појавил, но старецот на него воопшто не обрнувал внимание, дури не го ни гледа. И „светлиот ангел„ се разбеснал, наместо преубав младич светол како молња, одеднаш се појавил одвратен Етиопјанин со очи кои светеле како оган и почнал да скокс пред братот кој се молел. Залудно овј се крстел и почесто се поклонувал надевјќи се дека ќе го истера ѓаволот. Но овој не заминувал и не му дозволувал да го прочита канонот. На крај монахот со целата сила го удрил злиот дух со бројаницата, а овој со својата шепа го удрил по увото и исчезнал како дим. Отогаш несреќниот брат оглувел и до ден денес не слуша, раскажува Светогорецот.
Веднаш по оваа приказна, авторот на приказните забележува и тоа дека искушенијата на монасите во пустина се уште поопасни и заради тоа на Света Гора е прифатено правилото дека секој кој оди во пустина на тихување одлучно да отфрла било какви привиденија и со смирена свест за својата ништожност и гревовност, да ги одбива виденијата од духовниот свет, без разлика какви се тие. Понатаму ги наведува следниве случаи.
Пустиник со восвишен живот и ретки подвизи една вечер тивко се молел во својата ќелија. Одеднаш пред него се разлеала заслепувачка светлина и се појавил пред младич со ангелска убавина. Бидејќи го прифатил правилото да се држи настрана од виденија без разлика какви се, пустиникот мирно стоел на своето место и молејќи се не обрнувал внимание на привидението. Меѓутоа младичот сеуште бил присутен, Ова го зачудило пустиникот поради тоа што овој кој се појавил не се плашел ниту од крстот ни од молитвите.
„Кој си ти?„ на крај строго го прашал пустиникот.
„Твојот ангел-чувар„ кротко одговорил дојденикот.
„Зошто си дошол?„ прашал пустиникот.
„Наредено ми е од Господ Бог„ рекол овој „да те посетам во својот сегашен облик и дојдов кај тебе„
„Мене тоа не ми е потребно„ приметил пустиникот, станал и почнал да се моли.
Ангелот и понатаму останувал и изгледал дека се моли со старецот. Пустиникот не сфаќал каква е оваа чудна појава.
„Со што ќе ме увериш„ прашал пустиникот во некоја недоумица „дека ти навистина си Божји ангел?„
„Со што сакаш„ одговорил овој, „Ти знаеш„ продолжил ангелот „дека демоните се плашат од силата на крстот и крсното осенување, а јас не се плашам. Се поклонувам на Бога, а се поклонувам и на крстот…„Тука ангелот се прекрстил и во трогателно стравопочитување падна пред сликата на крстот Христов. Пустиникот се поколебал.
„Што уште бараш од мене?„ го прашал ангелот, подигајќи се од земјата. „ Гледаш дека не само што не се плашам од крстот туку и му се поклонувам: значи јас сум твојот ангел-чувар„.
„Можеби„ спокојно рекол пустиникот, „но сепак не си ми потребен во својот чуален облик, нашите ангели – чувари се невидливи!„
„Значи уште не ми веруваш?„ ангелот повторно го запраша пустиникот.
„Никогаш и нема да поверувам„ одлучно одговори старецот. „Оди од мене со Бога, без разлика кој и да си, па макар и самиот архангел, не си ми потребен во својот видлив облик. Ме одвлекуваш од молитвата, а самото тоа докажува дека не си ангел.„,
„Залудно„ се спротивстави овој „нема да отидам од тебе затоа што ми е наредено да останам покрај тебе.„
„Како сакаш,„ ладнокрвно рече монахот, „без прашања и совети од духовникот несакам да знам за тебе, оди од мене! Не си ми потребен во овој облик„ и монахот застана на молитва додека ангелот постана невидлив ветувајќи дека следната ноќ повторно ќе се појави на ист начин.
Кога се разденило монахот отишол кај својот духовник и му раскажал за привидението. Духовникот се замислил: да се поклонува пред крстот, да се крсти и да не се плаши од молитвата – тоа не е својствено на демоните. Меѓутоа, духовникот му забранил на пустиникот и да зборува и да се занимава со привиденија ако тоа се појави, туку да се моли и да не обраќа внимание на тоа јавување од духовниот свет. Пустиникот така и постапил.
Меѓутоа, заради разрешување на својата недоумица во поглед на монаховото привидение духовникот се обратил на еден од стареците кој е тука на Света Гора познат по искуство во созерцателски живот, дарба за расудување и строг во разликувањето на демонските предлози и го замолил за совет: „Што да работи монахот при слични појави?„
„Ништо„ одговори овој, „да не знае за ништо друго освен за себе и за Бог„
„Што ти мислиш за поклоните пред крстот на младичот кој се јавил: дали тој навистина е ангел?„ духовникот го праша старецот.
„Можеби и е„ одговори овој „но најверојатно е демон…„
„А тоа што младичот не се плаши од крстот, ниту од целување на крстот?„ забележа духовникот. „Што кажуваш на тоа?„
„Исто што и за самото привидението„ одговори старецот. По одредено размислување продолжи: „Ти секако знаеш и се сложуваш со тоа дека колку нашиот пат кон Господ е на поголема висина, со тоа е поопасна и посуптилна нашата борба против сатаната. За да ја покаже во нас Својата сила и воедно да ја разобличи немоќта на сатаната, Бог на сатаната понекогаш и допушта да дејствува и да се бори против нас, како што само тој лукавиот сака и може. Заради тоа што Бог тоа го допушта и самиот крст за злиот дух може да не биде страшен, да не биде страшно се она што е во другите случаи за него грозно и убиствено, како Божји гнев.
„Што преостанува на пустиникот да прави доколку привидението се повтори?„ духовникот го запраша старецот. „Можеби навистина му се јавува ангел.„
„Макар оној кој се појави го земе обликот на самиот Христос„ рече старецот „не треба да обраќаш внимание. По Вознесението Господово за нас е покорисна верата во Него отколу било какво привидение. Овде се бара само едно: да не обраќаме внимание на јавувањата туку да се бавиме со свои работи, т.е. молитвата. Нека се јавува и ангел – тоа не е наша работа? Ние имаме работа и молитвени односи со Бога, со нашиот Владика и Господ; а ангелот не е повеќе туку Негов роб и слуга… Пресуди самиот: дали е добро да се прекине разговорот со Господ и да се занимаваш со Негов слуга? Ако на твојот монах навистина се јавува ангел Божји нека не го прима! Ангелот нема никогаш да се навреди од нашето невнимание кон него за време на молитвите затоа што тој ја знае Боженствената важност на нашите молитвени односи со Бога и не само што никогаш нема да не одвлекува од нив , туку напротив, уште треба да не поттикнува постојано да ги извршуваме. Ако ангелот биде огорчен од нашето необраќање на внимание на него и ако ни попречува во молитвениот разговор со Бога – таквиот ангел, макар и цекиот да биде со крстови, а не само да го целива крстот, не го примај: тој е непријател!.. Значи, мојот совет е ист: не само да не се прима туку не смеат ни да посакуваат чулни јавувања од другиот свет затоа што тие не ни се потребни ниту корисни, а опасности има небројно многу. А од нашата мислена борба добро знаеме каков е сатаната во бесрамноста на развратните помисли кои ни ги шепоти и јасно знаеме колку се светли, чисти и непорочни ангелите во јавувањето на мирни и спокојни мисли во нашето срце, додека сатаната, напротив, прави опсада со сите можни валканици на горди, себични и блудни фантазирања, појави на гнев. Што уште да се каже? Зошто е потребно телесно јавување на ангел или сатана кога добро ги знаеме и без тоа?„
„За да те уверам во исправноста на моите зборови„ продолжи старецот „односно во тоа дека нетреба да се прифати привидение затоа што тие се опасни и слушај што ќе ти кажам за еден мој сосед – пустиник. Нему навечер, само што ќе застанел на молитва, му се чинело дека крстот кој висел во предниот агол на ќелијата одеднаш го осветлувал заслепувачка светлина, посветла од сонце. Ова сјаење на крстот така делувал на срцето на молитвеникот што тој бил вон себе од радост. Кога соседот ми го повери ова, јас веднаш ова јавување го припишав на демонското лукавство, меѓутоа посакав сам ова привидение да го проверам. Заради тоа и се упатив на една ноќ кај соседот.
„Слушај брате„ му реков на домаќинот„мислам дека заради моето недостоинство нема да ми биде видлива светлоста која доаѓа од твојот крст, заради тоа, кога по обичај го забележиш ова чудо, кажи ми„. Домаќинот одговори: „Добро„. И ние ќутејќи почнавме да се молиме во длабоката темнина на пустинската вечер. Не помина ниту еден саат кога мојот домаќин, ликувајќи извика: „Оче! Светлината доаѓа од крстот, неможам дури ни да гледам во него… Радоста на моето срце неможе да се опише…Јас сум вон себе од восхитеност од ова привидение, од топлината на Боженствената светлина!„ „Прекрсти се!„ му прошепотив. „Неможам оче„ извика тој „од радоста толку онемоќив што неможам ни рацете да ги подигнам!„. „Несреќнику„ реков со горчина фрлајќи се кон него и прекрстувајќи го „до каде се доведе себеси со своето невнимание и гордост! Има ли уште светлост или веќе нема?„ потоа го прашав соседот. „Ништо нема„ одговори тој, „сега е мрачно како претходно.„ Гледаш што со нас се случува, му напонма старецот на духовникот…„
„Кога духовникот ми раскажа за својот разговор со старецот„ кажува авторот на писмата, „се сетив на Свети Никита Киевски затвореник ( се прославува на 31 јануари). И овој отшелник искусните подвижници го предупредувале на сатанското искушение во кое паднал. На Никита му се јавил божем ангел и тој од него побарал да се прекрсти, помоли и поклони пред иконата во ќелијата. Лажниот ангел така и направил. Да не го направил тоа, затвореникот веднаш под светлото привидение ќе го препознаел дејството на ангелот на темнината. Значи има такви искушенија каде Бог и дозволува на сатаната да делува така што привремено ни молитвата ни крстот не го плашат и вознемируваат. Се разбира, ова се веќе патишта Божји кои ние неможеме да ги објасниме. Од ова може да се заклучи само едно: дека се она што Господ го прави со нас, без разлика на она што и го дозволува на сатаната, е заради тоа да ние, проаѓајќи низ разни степени на искушенија, во своето искуство ја проживееме вистинитоста на Неговите зборови: „Зошто силата Моја во немоќ се покажува како совршена„ (2. Кор. 12. 9). (8, д. 2, писмо 3).
На старецот Иларион Грузин му се случило следново (овој отец се подвизувал на Света Гора во дванаесетиот век) кога живеел во целосно затвореништво во кула, никого не примал и никаде не излегувал, а демоните против него воделе најлута борба. Во една прилика некои аџии се обиделе да влезат низ прозорецот за да добијат од него благослов, но старецот се сокрил и од нив. Демоните, пак, ова што се случило го искористиле за свои цели и извршиле свој напад. Еднаш, јавувајќи се како аџии, се провлекле низ прозорецот и почнале да зборуваат на старецот дека биле принудени да влезат на таков начин зошто тој никого не пуштал, а тие многу сакале да го видат својот земјак. Заради него, наводно, допатувале од далечна земја за да се посоветуваат со него за разни работи. Мислејќи дека тие се навистина аџии, тој почнал разговор со нив, а тоа било се што на демоните им било потребно. Тие започнале долга беседа за несреќата на својот народ и Црква, а на крај почнале да се подбиваат со него и потоа го претепале толку многу што тој два месеци лежел без глас (15, стр. 56).
Со вакви јаки искушенија, кои често имаат долготрајни тешки последици, се подвргнуваат не само монасите и отшелниците кои водат осамен живот, туку и Христијани во светот кога неразумно земаат на себе големи подвизи. Со овие свои напори тие ги раздразнуваат демоните, но затоа што нивните подвизи се неправилни тие не го донесуваат она главното т.е. смирувајќи го телото не ја смируваат душата, туку прават во неа незабележливо да завладее гордоста и занесеноста. Таквите ревнители, кои ревнуваат не по разум, благодатта Божја не ги чува туку им дозволува заради вразумување да бидат измамени и исмејани од злите духови за низ ова да ги смири.
Свети владика Игнатиј опишува ваков случај од своето време: некој војник доаѓал во Александро – Невската лавра кај отец Јоаникиј заради духовни поуки (а во тоа време и самиот Св. Игнатиј се обраќал на овој наставник заради духовни совети). Тој се викал Павле, бил новообратен расколник, а претходно бил дури и наставник кај расколници, бидејќи бил писмен човек. Павловото лице светеше од радост. Меѓутоа, тој заради својата пламена усрдност која во него се разгорела, се предал на неумерен подвиг кој не одговарал на неговото тело, немајќи при тоа доволно знаење за душевниот подвиг.
Една ноќ Павле стоел на молитва. Одеднаш околу иконата се појавила светлост во облик на сонце и сред светлоста гулаб кој блескал од белина. Од гулабот се слушнал глас: „Прими ме, јас сум Светиот Дух и дојдов да направам во тебе свое свето семејство.„ Павле радосно се согласил. Гулабот влегол во него низ устата и Павле измачен од пост и бдеење одеднаш во себе почувствувал премногу јака блудна страст: тој ја оставил молитвата и истрчал во јавна куќа.
Неговата страст станала ненаситна. Сите јавни куќи и сите блудници кои му биле достапни станале негова постојана активност. На крај се освестил. Својата измама со демонско привидение и осквернетост со последица на прелест го изложил во писмото до јеромонахот Леонид. Самиот Свети Игнатиј имал прилика да го прочита ова писмо.
„Мора да се напомене„ зборува Св. Игнатиј, „дека паднатиот дух, сакајќи да завладее со Христовиот подвижник, не делува со заповеди туку бара начин човекот да го наведе да се согласи на предложената прелест и по добивањето на согласноста, завладејува со оној кој дал согласност…а Светиот Дух, со неограничена власт, како Бог, доаѓа тогаш кога човек, кој се смирил и се понизил себеси, воопшто не го очекува Неговото доаѓање. Светиот Дух одеднаш го менува умот човечки, го менува срцето човечко. Со своето дејство Тој ги опфаќа целата волја и сите способности кај човек кој неможе ни да размислува за дејството кое во него се случува„ (9, т. 5, стр. 4950).
А еве еден случај кој се случил неодамна кој го раскажал еден калуѓер. Оваа трагична приказна се случила на неговиот роден брат со кој не така одамна станал верник, почнале да одат во храм, заедно да одат на аџилак по свети места, да престојуваат во манастири. Браќата почнале да ги читаат Светите Отци и да ја кажуваат Исусовата молитва. Меѓутоа, очигледно е дека братот на овој калуѓер во овие вежби излегол од правиот пат и паднал во гордост, заради што се случило следново: еднаш кога бил сам дома и се молел пред него се појавил одвратен демот и почнал да му пречи во молитвата. Братот не се уплашил, туку храбро стапил со него во разговор. Почнал да го наговорува демонот да се покае и почнал да му зборува за неискажаната милост Божја и за тоа дека дури и него (демонот) Бог може да го помилува, ако тој (демонот) се покае. И уште нешто му советувал на демонот во истиот дух. Демонот, божем внимателно слушал, и потоа сериозно се замислил и на крај почнал да се прави дека се кае, почнал да се моли, да воздивнува, се поклонувал пред иконата и воопшто, со целиот свој изглед оддавал впечаток на длабоко смирување и покајување заради сите зла кои ги направил, искажувајќи желба за брзо помилување. Братот воодушевено ги следел сите негови дејства (очигледно ликувајќи во себе). И навистина наскоро на демонот се симнува некој светол облак, како некоја светлина, како некоја благодат и тој пред очите на младичот се претвора во светол ангел. И тој ангел почнува многу да му заблагодарува на братот, да му се поклонува до земја, да го нарекува свој спасител затоа што тој, благодарејќи на неговите зборови, се спасил и повторно станал светол ангел. Демонот потоа му предложува да стане негов постојан верен чувар, да влезе во него и секогаш да го чува и му помага со својата препородена ангелска сила. Братот во неопишливо восхитување, пресреќен – се согласува! Лажниот ангел влегува во него и…братот веднаш станува друг човек: почнува да вика, да пцуе страшно, да ги крши иконите, да ги фрла низ прозорецот и да прави други ужасни работи. Сега тој младич се наоѓа во психијатриска болница. Понекогаш живее дома со родителите, но кога болеста се влошува мораат да го носат во болница зошто тогаш прави одвратни постапки. Меѓутоа, кога му е подобро може по малку и да се моли. Неговиот брат калуѓер во многу манастири испратил молба да се молат за неговиот несреќен брат.
А еве пример како вистинско смирување лесно избегнува слични замки.
На некој брат ме се јавил ѓаволот, преобразувајќи се во ангел на светлоста и му рекол: „Јас сум архангел Гаврил, испратен сум кај тебе.„ Монахот на тоа одговорил : „Внимавај! Ти да не си испратен кај некој друг затоа што јас не сум достоен да ми се испраќаат Ангели„. Ѓаволот истиот момент го снемало.
Старците зборувале: „Ако навистина ти се јави Ангел, немој лекомислено да го примиш туку смири се зборувајќи: јас живеам во гревови и недостоен сум да видам Ангели„ (11, стр. 480, стр. 134).
Раскажуваа за друг старец кој тихувал во својата ќелија, трпејќи ги демонските искушенија. Нему очигледно му се јавиле демони, но тој ги презрел. Ѓаволот откако видел дека старецот го победил, му се јавил и му рекол: „Јас сум Христос!„ Старецот ги затворил очите. Ѓаволот му повторил: „Јас сум Христос, зошто си ги затворил очите?„ Старецот одговорил: „несакам да го видам Христа тука, туку во идниот живот„. По ова ѓаволот веќе не се јавувал (11, с. 481, стр. 135). Треба да се напомене дека светите Ангели од Бога се јавуваат само на оние смирени и кротки Христијани кои веќе се наоѓаат надвор опасност да станат горди, да паднат во суета и со тоа себеси смртно да си наштетат.
Еднаш кога Свети Макарие Велики седел во својата ќелија, се појавил Ангел, од Бога испратен и рекол: „Макарие! Не се плаши од напади на невидливи непријатели затоа што нашиот благ Владика нема да остави и да престане да те подржува, биди храбар, биди цврст, смело победувај ги одвратните началства и власти: меѓутоа, немој никогаш да се гордееш со своите дела за Божествената помош да не те напушти и да не паднеш ненадејно.„ Блажениот Макарие целиот во солзи одговорил: „Со што да се гордеам кога мојата душа како развратна блудница ги храни со срдеа нечистите помисли кои ги донесуваат демоните„.
До толку длабоко смирување, зборува Свети Игнатиј (Брјанчанинов), дошол преподобниот со длабоко самонабљудување кое му било дадено во умно делување. Во себе го гледал човечкиот пад и човечкото општење со демоните (11, с. 248, стр. 8).
„Човек кој сеуште се наоѓа во областа телесното мудрување„, пишува Свети Игнатиј, „не добил духовен вид за да ја види паднатата човечка природа, неможе а да не придава некое значење на своите дела и да не признава дека има некои доблести, без разлика колку таквиот човек изговара смирени зборови за себе и колку смирено да изгледа однадвор. На вистинското смирување не е својствено телесното мудрување и не е возможно да се стекне со телесно мудрување: смирението припаѓа на духовното расудување„.
Преподобен Марко Подвижник зборува вака: „Оние кои не се сметаат себеси должници во поглед на секоја заповед Христова, го почитуваат Божјиот закон само телесно, не го разбираат ни тоа што го зборуваат ниту тоа на што се потпираат: затоа мислат дека го исполнуваат со дела„.
Од зборовите на преподобниот Отец очигледно е дека оној кој мисли дека има било какво добро дело се наоѓа во состојба на самоизмама. Оваа состојба на самоизмама служи како основа за демонска прелест: паднатиот ангел во гордоста Христијанска наога засолниште и во неа лесно ја придодава својата измама, а со посредство на измама го порчинува човекот под своја власт, фрлајќи го во таканаречена демонска прелест.
Од горе наведените искуства очигледно е дека ниеден од оние кои биле имамени не сметал дека е недостоен за да ну се појави ангел, а тоа значи дека мислел оти има некакви доблести. Телесниот и дешевниот човек неможе за себе да суди на друг начин.
Значи, несмее да се има доверба во секоја навидум добра појава или порив, туку треба прецизно да се разликува вистинското, христијанското, еванѓелското добро од лажното кое е штетно по душата на човекот и кое човекот го оддалечува од Бога.
КАКО ЕВАНГЕЛСКОТО ДОБРО СЕ РАЗЛИКУВА ОД ЧОВЕЧКОТО ДОБРО ?
Луѓето кои не ги сфаќаат духовните основи на животот и она што се случува во светот површно судат за човечките дела, тие човековата активност ја делат на очигледно зла, од една страна, и на добра и пофална од друга страна, само по нејзината надворешност користејќи при тоа многу неодредени и непостојани, светски, мерки за разликување на добро и зло. Светот, пак, сам во себе нема вистина која би ја открила правата вредност на работите, бидејќи само еден единствен закон дава јасно одредување за тоа што е грев, а што добро. Тоа е евангелскиот закон. Законите од овој свет понекогаш, во некои свои аспекти, можат да личат на христијански закон, но тоа е само навидум: тие всушност потполно се разликуваат.
Иако човекот после својот пад во потполност се потчинил на гревот и станал изопачен, болен и злобен, сепак во него сеуште се сочувало семето на природните добра кои во него при создавањето ги засеал Творецот, иако тие веќе ја немаат онаа првобитна чистина и светост, туку се осквернети со отровот на гревот. Меѓутоа, ваквата природна човечка „вистина„ која е осквернета со нечистотијата на гревот, неможе да го научи на вистинско добро, неможе да ја оживее и исцели неговата душа…
Луѓето кои не веруваат прават многу убави, навидум пофални дела, прават многу добри дела, подвизи на милосрдие, љубов, самопожртвување, понекогаш дури и го даваат својот живот за својот народ или за својот ближен, го даваат последното парче леб на некој гладен, помагаат еден на друг во неволја, го жртвуваат својот имот на разни добри дела, прават зачудувачки, дури и херојски дела – и за ова има многу потресни примери. Но, сите овие добри дела доколку не се засновани на Евангелието, доколку не израснуваат од длабочината на христијанска душа, сите тие иако се за пофалба вредни, во суштина се нечисти и осквернети од падот и немаат пред Бога онаа вредност која му ја припишуваат луѓето. Оваа важна вистина многу луѓе денес никако неможат да ја прифатат. Слушајќи го она што е речено, многу се во недоумица, многу се навредуваат, многу се гневат.
И навистина, звучи чудно, човек прави возвишен подвиг, го жртвува својот живот заради ближниот, умира заради тоа за да другите би можеле среќно да живеат и зарем за душата на таков херој воопшто е можно да се сомнева дека е спасена? Зарем ваков чин на човека не ги чисти сите негови гревови? Звучи сурово, меѓутоа, да ја погледнеме целата работа од друга страна: ако овој јунак не беше јунак заради Христа, ако не живеел по учењето Евангелско, ако не црпел од христијанската вера снага за своите подвизи, ако ова саможртвување не го вршел со Христијанска сила и не во Името Божје, тогаш би значело дека во самиот паднат човек се сочувала онаа сила и чистота кои се доволни да тој сам себе се оживее, да тој самиот себе се извади од ланците на гревот. Тогаш – зошто била потребна страшната Голготска Жртва, зошто е тогаш учењето Христово, Евангелието и Црквата? Зошто тајните на молитвите, христијанските подвизи? Тогаш би била доволна само нашата желба и напор на волја, дури ни вера тогаш не би била потребна…
Работата е во тоа што не е исто да се прават добри, прекрасни и пофални дела и да се прават дела заради вера! Добрите дела кои се прават без вера, без Бога, се посветени на овој свет и од овој свет добиваат плата: слава, чест и почитување. Тие се туѓи на вечната небеска слава. А делата на верата имаат внатрешна посветеност на Бога, се прават со молитва, со обраќање на Бога, во колку што може поголема тајност за само Бог да ги знае, таквите дела оставаат помал надворешен впечаток, но затоа ги прима Господ и за нив ќе дарува слава во идниот живот.
И воопшто, неправилно е да се смета дека спасението на душата и наследувањето на Царството небесно директно зависи од нашите добри дела. Бог го милува човекот и го спасува не заради неговите добри дела, туку заради неговото верно и смирено срце. Секако, оваа вера не смее да биде без дела, а таа и неможе да биде без дела, таа обавезно ќе се оваплоти во конкретни дела и тие дела обавезно ќе бидат многу добри и свети, зошто на тие дела верникот го учи Самиот Господ.
Заради тоа е неправилно да се проповеда на луѓето апстракното добро, да се учат да го сакаат ближниот, да бидат милосрдни и добри, а при тоа да не им се зборува дека тие неможат да го прават тоа правилно, свето и богоугодно без евангелското учење, без Црквата, без благодатта на Светиот Дух, кои можат да ги добијат само во храмот преку Светите Тајни. Ако тоа не се зборува, луѓето ќе мислат дека доколку тоа го посакуваат можат самите одлично да ги решат своите проблеми без Црквата, без Светите Тајни, без благодатта на Светиот Дух, без Христа.
Во светот често се прават добри постапки, но лоши уште почесто. И гревовите во светот често се поразновидни отколку добрите дела во него. Световните гревови се толку близу со световните добра така што меѓу нив како и да нема суштинска противречност. Еден ист човек кого сите го фалат за неговите добри дела во ист момент прави многу одвратни дела на кои никој не обрнува внимание. Световниот јунак во еден момент прави воодушевувачка саможртвена постапка, а пред или после тоа правел или прави нешто многу подло и ниско.
Такви се доблестите на овој свет: овде љубовта и омразата се едно покрај друго; самопожртвуваноста, јунаштвото и милосрдието се веднаш до егоизмот, самољубието и злобата. Всушност и едното и другото се заснова на погубни страсти. Доброто таму како да постои за да дава сенка и поголема сласт на гревот, да го изостри вкусот за него. Световното добро со своите корени ја црпи валканата вода, гордите и суетни помисли истиот момент го заглушуваат секое искрено и, во извесна мерка, возвишеното тежнеење на душата.
Свети Игнатиј вели: „Извршителот на човечката правда е исполнет со занесеност, вообразеност и самоизмама; тој проповеда и труби за себе и своите дела не обраќајќи никакво внимание на заповедта Господова која тоа го забранува (Мт. 6, 118). Со омраза и освета им плаќа на оние кои би се осудиле да отворат уста заради основно и добронамерно противставување на неговата вистина, се смета за достоен и предостоен за земски и небесни награди. Наспроти тоа, оној кој делува според Евангелските заповеди секогаш се труди да биде во состојба на смирение: споредувајќи ги своите сесвети заповеди со нивната узвишеност и чистота, тој постојано признава дека ова извршување е крајно недоволно и недостојно за Бога, тој гледа дека заслужува минливи и вечни казни за своите гревови, за нераскинливото општење со сатаната, за падот кој е заеднички за сите луѓе и на крај за недоволното и често неправилно исполнување на заповедите„ (9, т. 5, стр. 36).
„Ако ти дојде некоја блага мисла, почекај, никако немој да се устремиш да ја исполниш брзо и непромислено. Ако почуствуваш во своето срце некоја блага наклонетост, почекај, немој тоа да те обземе. Спореди го тоа со Евангелието. Размисли дали твојата добра мисла и твојата добра наклонетост на срцето во склад со сесветото учење на Господа. Набрзо ќе увидиш дека нема никакви согласности меѓу евангелските добра и добрата на паднатата природа. Доброто на паднатата природа е измешано со злото и затоа тоа добро станало зло, како што вкусната и здрава храна станува отров кога ќе се помеша со отров. Чувај се за да не правиш добри дела на паднатата природа! Правејќи го ова добро ќе го разбудиш својот пад, ќе развиеш во себе занесеност и гордост, ќе ја достогнеш најгплемата сличност со демоните. Наспроти то, правејќи евангелски добрини, како вистински и верен ученик на Богочовекот ќе станеш сличен на Богочовекот„ (9, 7, 5, стр. 35).
Во секое дело важно е да се погледне во длабочината на срцето, во тајните одаи на нашите скриени помисли. Секое дело, пред да се решиме за него, треба да биде одмерено и оценето со нашите внатрешни мерки: во нас постојано се случува она што личи на некакво тајно советување – срцето го кажува своето „за„ и „против„ умот го кажува своето „за„ и „против„ чувставата, телото, нашите страсти, навики и слабости, се тука го дава својот збор „за„ и „против„ и ако на ова внатрешно советување се донесе праведен суд, човекот делото ќе го нашрави по Христовиот закон, на спас на својата душа. Но, ако човекот постапува по лукавоста на некоја страст, со тајна помисла да се нахрани некоја страст, тогаш делото што ќе го направи, без разлика колку убаво тоа изгледа однадвор, на душата ќе и нанесе штета и нема да и донесе никаква корист. Секоја, и најмала постапка или наш чекор, секогаш ги правиме посветувајќи ги во нечие име, ги правиме или заради земско или небеско, или заради Божје или човечко име. И често самото посветување, оваа намера има поголемо значење отколку надворешното дело кое се прави, зошто во оваа намера и посветувањето во неа се содржи целата вредност на она што го правиме пред Бога.
КОГА НАШАТА РЕВНОСТ ЗА ХРИСТИЈАНСКИ ПОДВИЗИ НЕ Е УГОДНА НА БОГА?
Дрвото на доблестите кое не е вкоренето во животворното и длабоко тло на Христовите заповеди секогаш одвнатре е изедено од црвот на суетата и лицемерието. Ние често, несвесни, потикнувањето и снагата за вршење на видливи и значајни дела ги добиваме од тајна желба да стекнеме пофалба и слава од луѓето. Оваа желба толку длабоко лежи во нас и толку често и насекаде се среќава во луѓето да со право може да се каже дека ретко кое наше дело е чисто од ова лицемерие. Нејзе многу тешко можеме да ја воочиме во себе. Но, кога кај нас ќе се промени ситуацијата, кога си одиме од средина во која луѓето околу нас нашите подвизи ги правеле возвишени и искажувале пофалби на наша сметка, веднаш се покажува дека заедно со тоа одеднаш опаѓа нашето интересирање тие подвизи да ги продолжиме. Многумина тоа јасно го забележувале кога оделе во манастир: манастирската осаменост и „монотоност„ отсуството на внимание на луѓето од светот, поранешниот мирјанин, кој до доаѓањето во манастир во светот живеел подвижнички, многу често се одлучуваат да ги остават претходните подвизи. И наскоро тој одвај ги носи и наједноставните послушувања, тежок му е и најмалиот труд, нетрпеливо стои на молитва во храмот и слично. Меѓутоа кога во манастирот доаѓаат гости, кога се појават многу нови лица (на пр. на големи празници доаѓаат верници-мирјани), овој искушеник одеднаш некако како да оживува, станува бодар и енергичен, во него нема веќе никаква тромост, подготвен е да направи се што ќе му се наложи. Што е причината за таквата промена на ртасположението? Зарем не е во тоа што ние ние, подвизувајќи се во опкружени со многу луѓе, од нивното внимание и пофалби го црпиме оној сок и енергија, која внатре ја храни и придвижува целото наше световно и гревовно делување, а тоа е гордоста од која многу често израснува и нашата ревност за подвизи и многу други работи што божем ги правиме заради Бога. А колку пати Самиот Господ Исус Христос ги предупредуваше своите ученици и следбеници да се чуваат од ова лицемерие, да прават благочесни дела за да ги видат луѓето, туку тајно, пред Отецот Небесен.
Многу поучни приказни се наоѓаат во делата на Светите Отци.
Ава Јевстатие раскажува за себе: „Додека живеев во свет никогаш не ја пробав храната пред заоѓањето на сонцето. Кога седев во продавница не ја испуштав книгата од рака: моите робови ја продавале и примале робата, а јас постојано читав. Во среда и пиеток им делев милосрдност на сиромашните. Кога ѕвоната почнуваа да ѕвонат, брзав во црквата на бдение, никогаш не задренував и се сметав за голем подвижник. Сите ме славеа и почитуваа…
Кога син ми умре, од голема тага се разболев и одвај се опоравив. После тоа се подвизував колку што можев и не се допирав до својата жена: живеев со неа како со духовна сестра. Кога ќе видев монах од скитата, ќе го повикав во својата куќа да подели леб со мене. Овие монаси ги прашував за чудата кои ги прават светите старци и малку по малку во мене се појави желба за монаштво. Својата жена ја однесов во женски манастор, а самиот отидов во скитата кај ава Јован кого го познавав. Од него примив монашки потстриг. Блажениот освен мене имаше уште два ученика.
Гледајќи дека сум особено усрден во црквата, сите многу ме почитуваа.
Во скитата поминав околу пет месеци и многу почна да ме вознемирува демонот на блудот, потсетувајќи ме не само на мојата жена туку и на робинките кои ги имав во својот дом. Борбата не ми даваше да одморам ниту за момент. Светиот старец го гледав како ѓавол и неговите свети зборови ми изгледаа како стрели кои ме рануваат. Кога стоев во црквата на бдение немопжев да ги отворам очите од сонот кој ме обземаше, така што не еднаш, туку повеќе пати паѓав во очај. Ме мачеше и демонот на ненаситност од храна, ме мачеше толку што често земав остатоци од леб и тајно ги јадев и пиев. Не треба многу да се зборува дека ме наведуваа помисли да излезам и побегнам од скитата, да одам на исток, да се населам во град во кој никој не ме познава и таму да се предадам на блуд или да се оженам. Бидејќи во таква опседнатост од валкани и лукави помисли поминав петнаесет месеци, еднаш сонував дека се наоѓам во Александрија и доаѓам да се полонам на Свети апостол Марко. Кога ете! Одеднаш ме сретнаа многу Етиопјани. Тие ме фатија и опкружија, па како да се раздекија на две групи. Донесоа црна змија,со неа ми ги заврзаа рацете, а другата змија ја врзаа во круг и ми ја ставија околу врат: други змии ми ставија на рамената и тие ми застанаа на ушите, а со змија исто така ме опашаа. Потоа донесоа жени Етиопјанки кои некогаш ги имав во својот дом и тие почнаа да ме бакнуваат и да ме плукаат во лице. Нивната смрдеа ми беше неиздржлива. Змиите почнаа да ми ги јадат нозете, лицето и очите, а Етиопјаните кои стоеја околу мене ми ја отворија устата и ми ставаа со лажица нешто огнено, а потоа, ме напоија со врела смола и сумфур…
Бидејќи од овие привиденија викав во сон, браќата дојдоа и ме разбудија. Целиот бев во солзи. Станувајќи побрзав кон преподобниот старец и паѓајќи пред неговите нозе, му раскажав се по ред. Старецот ми го објасни значењето на сите мачења кои ги видов и ми ја наведе нивната причина – моите страсти и скриени помисли. Потоа рече: знај, синко мој, дека добрите дела кои си ги направил во светот биле помешани со вознесување и гордост. Твоите дбедија, твојот пост, твоите постојани одења во црква, тоа што си им давал на сиромасите, се тоа било направено под влијание на човечкото фалење. Заради тоа ни ѓаволот тогаш несакал да те напаѓа. Денес, пак, гледакќи дека се наоруѓа против него, тој се крена против тебе. Старецот побара од мене секогаш да зборувам за помислите кои ме вознемируваат и поучувајќи ме така, ме пушти да одам. Од тогаш почнав да ги откривам своите помисли и да бидам сосема спокоен (11, стр. 102 – 105).
Како напомена на овој настан Свети Игнатие кажува: „Монашкиот подвиг се заснова на вистинско смирување, природно соединето со одрекнување на своето „јас„ при што монахот го вознесува Бога над човекот и целата надеж на спасение ја полага на Бога. Наспроти тоа, подвигот на мирјаните, кој се состои од надворешни дела, природно го негува своето „јас„ и го вознесува човекот пред Бога. Заради тоа гледаме дека многу грешници стапувајќи во монаштво станале големи Светци, а познатите подвижници од светот, стапувајќи во монаштво, покажале многу умерен успех, а некои дури и пропаднале„.
„Треба да се испита„ кажува Свети Јован Лествичник, „зошто мирјаните кои го поминувале својот световен живот во бдение, пост и подвижништво, кога ќе прејдат во монашкиот живот, на прагот на духовното искуство, далеку од очите на другите луѓе, го оставаат своето претходно нечесно и лажно подвижништво. Сум видел многу разнородни дрвја на доблести кои ги засадиле мирјаните, а кои се хранат со суета како со гној од ѓубриште, кое се одгледува за да го видат дугите и кое се храни со гној од пофалбите на луѓето.
Овие дрвја, посадени на пуста земја (монаштво) која не ја посетуваат мирјани и во која нема смрдлива вода на суетата, веднаш се сушат. На дрвјата кои се воспитани во световна угодност не им е својствено да растат и донесуваат плод на суровото тло на монаштвото„ (Лествица, беседа 2).
Во Константиноп ол живееле двајца родени браќа. Биле многу побожни и многу постеле. Еден од нив отишол во раифа, се одкажал од светот и се замонашил. По одредено време неговиот брат мирјан посакал да го посети монахот. Дошол во раифа и останал со монахот некое време. Забележувајќи дека братот монах јаде во девет саат (три попладне), тој се соблазнил и му рекол: „кога живееше во светот, не си дозволуваше себеси да јадеш пред зајдување на сонцето„. Монахот му одговори: „кога живеев во светот се хранев со суета, слушајќи ги пофалбите на луѓето: тие ми ја осленуваа тежината на подвигот на постот.„
Сиротиот брат дошол на Хермејската гора кај ава Теодор, старец со големи добродетели, и му рече: „Оче, што да правам? Душата ми пропаѓа„. Старецот на тоа му одговорил: „Зошто така синко мој?„ Братот одговори: „Кога водев мирјански живот, многу постев и се вежбав во бдение, имав обилни солзи и умиление, сега во себе негледам ниту една доблест„.
Старецот му одговори: „Верувај ми, синко мој, тоа што си напредувал во световниот живот си напредувал заради гордоста и пофалбата од луѓето, тие ти помагале, делувајќи во тебе препредено. Твоето делување не било угодно на Бога и ѓаволот не те вознемирувал и не се борел против тебе и не го попречувал твојот успех. А дене, кога гледа дека си тргнал во војна против него, тој се наоружал и тргнал против тебе. Но, на Бога е поугодно еден псалм кој денес го кажуваш со смирение отколку илјада псалми кои си ги изговарал додека си бил во световниот живот.„
Братот на тоа рекол: „Оче, јас денес воопшто не постам, сите доблести ми се одземени!„ Старецот: „Брате, доволно ти е она што го имаш, со благодарност трпи и ќе ти биде добро„. Меѓутоа, братот останал на своето тврдење: „Навистина ми погина душата.„
Тогаш старецот му рече: „Брате, чувај се за да не ослабне твојата смиреномудреност, не сакав да ти кажам она што сега гледам дека сум принуден да кажам затоа што си во состојба на очајување до кое те доведе ѓаволот. Внимателно слушај ги моите зборови. Твоето мислење дека си имал доблести додека си бил во мирјанскиот живот припаѓа на гордоста: така и фарисејот ги уништувал сите свои добри дела. Сега, пак, кога мислиш дека немаш ниту едно добро дело, веќе самата оваа смирена мисла е доволна за твоето спасение. Така беше оправдан и цариникот кој не направил ниту едно добро дело. Грешен и мрзлив човек, но кој се кае со смирено срце пред Бога е поугоден од човек кој прави многу добри дела и кој е заради нив заразен со гордост„.
Братот откако го слушна ова почувствува утеха во својата душа и разрешување на својата недоумница. Се поклони на старецот до земја и рече: „Денес со твое посредство е спасена мојата душа„ (11, стр. 336-337, с.1).
Се што е кажано секако незначи дека во свет неможе да се прават вистински добри дела ниту дека сите Христијани мора да одат во манастир за да се спасат. Ова, исто така, незначи дека е подобро да ги оставиме сите надворешни подвизи за да не паднеме во гордост и суета. Ова треба да не отрезни, мора да не наведе на духовно внимавање и стражење зошто во светот владеат разни страсти, како што кажува апостол Јован: телесната похотливост, и похотливоста на очите, и надменоста на живеењето (1. Јован. 2, 16). Светот отсекогаш живеел во овој дух, но овие погубни страсти особено се зајакнати кај луѓето од нашето време. Заради тоа на секое наше дело, кое може да ни донесе пофалба или почитување, доколку не го посолиме со духот на смирението и самоуниќувањето, сигурно ќе се залепи погубната страст на суетата и гордоста. Секако, треба да се подвизува во светот и многу грижливо да се труди за своето надворешно однесување, да се исполнуваат многу телесни добри дела и подвизи, но човек цело време треба будно да го следи своето срце, за надворешното не биде правено на штета на внатрешното. За да успееме во ова неопходно е постојано и правилно да ја процениме вредноста на секое наше внатрешно и надворешно делување, да постојано ја утврдуваме целта на едното и другото, и постојано да наоѓаме рамнотежа на едното и другото во својот живот.
КАКО НАДВОРЕШНОТО ХРИСТИЈАНСКО ДЕЛУВАЊЕ Е ПОВРЗАНО СО ВНАТРЕШНОТО?
По учењето на Светите Отци, проклетството на земјата кое Бог го изрекол како казна на Адам и неговите потомци, до денес лежи на земјата и заради тоа земјата раѓа и различен коров и дрвја кои не носат плодови, а се што изникнува од земјата и со кое се храни човечкото тело, човек мора да го одгледува, пролевајќи пот и постојано работејќи (9, т. 5, стр. 206).
Меѓутоа, оваа казна во духовна смисла се однесува на нашето срце. Земјата е нашето срце по падот на Адам во грев и таа исто така раѓа трња, т.е. гревовни чувства и мисли. За во срцето се насади лебот небески, Зборот Божји, да тоа оживеало и станало способно за духовен живот, потребен е голем труд и подвиг. За земјата да може да прими во себе семе, потребно е таа земја да се обработува, ситнее, превртува, омекнуваа, да се отстранува коровот и се чисти од корења: за ова се потреби алатки: плугови, вили, лопати. Исто така и нашето срце треба да се обработува со пост, бдеење, метании и други телесни напори за да се зауздаат неговите телесни склоности и помисли на умот. Меѓутоа, ако при ова обработување на срцето со телесни подвизи, тоа не ги усвои евангелските заповеди, ако со нив не се поучува, раководи и живее, тоа – уште повеќе од пред што почнало да се обработува – ќе раѓа од себе коров на суетата, гордоста и блудот. И обработената, наѓубрената и иситнетата, но ненасеана земја ќе роди повеќе коров. И обратно: не се сее семе на необработена земја. Така и срцето – необработено со телесни подвизи, зараснато во незауздани телесни склоности, неможе да смести во себе духовно растение. Оној кој ќе се зафати со тоа ќе се труди залудно или дури може да падне во самоизмама и демонска прелест.
Телесните напори ни се суштински неопходни. Светите Отци зборуваат дека телесниот труд ја смирува душата. Меѓутоа, во каков однос е тој со расположението на душата? Ава Доротеј како одговор на тоа прашање вели:
„Ќе ви го објаснам ова. Земајќи предвид дека душата после престапувањето на заповедите се предала, како кажува Свети Григориј, на прелестите на сластољуие и самозаконие и го засакала телесното и на некој начин станала едно со телото, таа целата станала плот, како што е кажано: „Нема духот Мој до векови да остане во човекот, бидејќи тој е тело„ (1. Мојс. 6, 3). И сиротата душа како да страда заедно со телото и сочувствува со се што се случува со телото. Токму заради ова и телесниот труд ја доведува душата во смирение. Зошто, различно е расположението на душата на здрав и болен човек, едно е кај гладниот, а друго кај ситиот. Исто така е различно расположението на душата кај човекот кој јава коњ, друго е кај оној кој седи на престол, кај некој кој седи на земја, различно кај оној кој носи убава облека, а друго кај оној кој носи лоша. Значи, трудот го смирува телото, кога ќе се смири телото, заедно со него се смирува душата…„ (5, стр, 48).
Од овие зборови добро се гледа каква складност мора да постои меѓу внатрешниот – духовниот и надворешниот – телесниот труд. Никогаш нетреба да ја заборавиме целта на сите наши надворешни подвизи: да се омекнува, смирува нашето срце, да се направи тоа лесно да го прифаќа Зборот Божји, а потоа веднаш во него да садиме духовни семиња. При ова обработување на тлото на срцто мора јасно да ја знаеме својата мерка, можности и снага за да изораме онолку колку можеме да засееме и колку ќе имаме снага да одгледаме и собереме плодови.
КАКО ЧОВЕКОТ ПОНЕКОГАШ СЕ ИЗМАМУВА СЕБЕСИ МИСЛЕЈЌИ ДЕКА ИМА ЉУБОВ КОН БЛИЖНИОТ?
Во нашево време луѓето многу често се мамат мислејќи дека е потребна само желба и малку напор да почнат да ги сакаат своите ближни со христијанска љубов. Многу со убави зборови во нашето време, во целиот свет, се зборува за љубовта, сите се повикуваат еден со друг да се обединат под заедничко знаме на љубовта, целиот свет е опиен со идејата на апстрактна човечка љубов и се надева дека на таков начин ќе ги разреши сите свои ужасни противречности. Во христијанското учење исто така многу се зборува за љубовта кон ближните: Самиот Господ заповетта за љубовта кон ближниот ја стави веднаш по првата заповед за љубовта кон Господ, а сите Отци на Црквата еднодушно тврдат дека без љубовта кон блиѓниот нема љубов кон Бога. Меѓутоа, дали љубовта која ја повикува светот и онаа која ја учи Црквата е една и иста?
Не! Тие не само што не се слични туку сосема се различни. Интересно е тоа што колку повеќе светот ја вознесува својата љубов, љубовта на луѓето еден кон друг, тоа повеќе ја мрзи љубовта која ја проповеда Православието. И бидејќи во светот владее крајно извртено сфаќање на љубовта кон ближниот, човек денес лесно може да се измами и чувствата кои се многу туѓи на вистинското Христијанство да ги прифати како нешто светло, возвишено и богоугодно.
Од каде тоа? Од таму што луѓето, слушајќи за визвишеноста на љубовта, за нејзината светост, за тоа дека таа е над сите доблести и дека без неа се е мртво, почнуваат да бараат љубов во самите себе, обидувајќи се со сила да ја исцедат од себе во „говорен облик„ а не сфаќајќи дека нашиот пад, нашата одалеченост од Бога, сите болести, страсти и навики на душата кои сме ги стекнале, т.е. злото во нас, најмногу ја погодија токму оваа наша способност – да сакаме. Никакви возвишени зборови и идеи за љубовта сами по себе не се доволни за во нас сам по себе се отклони овој недостаток.
„Кога Христијанството би се ограничило само на случајно учење за љубовта, тоа би било бескорисно затоа што се што постои во човечката природа е осакатено со гревот и човекот нема сила во таква состојба ова учење да го спроведе во животот. За љубовта зборуваше и Стариот Завет, дури и паганите, но се тоа беше малку. Разумот признава дека заповедта за љубовта е добра, но човекот постојано во себе ќе се среќава со она за што апостол Павле сведочеше вака: „Но гледам друг закон во телото свое кое се бори против законот на умот мој и ме поробува со законот на гревот кој е во телото мое„ (Рим. 7, 22-23). Оној кој будно го следи движењето во својата душа, добро зане како гревот и страста се борат против разумот и како често го победуваат. Разумот се наведнува под тежината на страста: гревот како некоја магла го крие сонцето на вистината, ги попречува сите добри сили на нашата душа. Може ли во толку жална состојба да ни помогне случајното ушење за љубовта? Не, силата и значењето на Христовото дело е токму во тоа што тоа не се ограничува само на објавување на учењето. На родот човечки во христа се дадени нови сили. Христовото дело е создавање на „нови супстанција„ т.е. Црква. Духот Божји кој живее во црквата дава сила за остварување на христијанското учење во животот. Без Црквата нема Христијанство, останува само учење кое само по себе неможе да го обнови паднатиот Адам„ (17).
Значи, барањето на љубовта надвор од Православната Црква, меѓу луѓето кои воопшто не веруваат во Бога или еретикот кои погрешно верува е длабока заблуда. Меѓутоа, ниту ние самите православни Христијани не смееме да мислиме дека нашето срце се согласува на исполнување на оваа заповест. Не, треба да се пролее многу пот и солзи, многу труд и да се пострада пред да се појават макар и слаби знаци дека нашето срце станало помеко и помилосрдно кон ближниот. Ако почнеме внимателно да се загледуваме во својата душа, ако навистина заради заповеста Божја посакаме да го сакаме својот ближен, ќе откриеме во срцето жестоко спротивставување, тоа еднаш ќе изгледа бесчуствително како камен, а другпат ќе се јаде и ќе рика како граблива ѕверка, па потоа ќе пројавува омраза, па клетва, потоа , осветољубивост и завист, некогаш потсмев, осуда, некогаш ќе се потсмева на гревот и сопнувањето на ближниот, па потоа ќе биде огорчено од неговите успеси. Такво е нашето срце додека не се исчисти со долг труд на сомопрекорување, со молитви и многу внатрешни и надворешни подвизи, трпење на тага, навреди, неправди и т.н. Затоа преподобниот Јован Лествичник љубовта ја става на највисокото место од својата скала на доблестите. Како ние се осудуваме да фантазираме за тоа дека ќе ја достогнеме прескокнувајќи сите дваесет и девет кои и претходат?
Какви страсти, какви извитоперени душевни особини можат да се завлечат во одеждата на љубовта кон ближниот. Многу најодвратни страсти делуваат во нас, се кријат под маската на христијанската љубов. Од Христа најмногу не оддалечуваат разни склоности и страсната поврзаност за луѓето, бидејкќи луѓето се врзуваат еден за друг, раководејќи се со сите можни страсти и лоши наклоности. Започнувајќи побожен, христијански живот најголем напор мора да вложиме за да го ослободиме срцето од многу такви болни душевни наклоности кон луѓето. И тука итрите демони се трудат да не прелестат со сентиментална приказна за љубов кон сите луѓе, за милосрдие, за само пожртвуваност… На овој начин човекот продолжува да одржува нечисти односи со луѓето, кои го сквернават неговото срце, мислејќи дека почнал да живее сосема друг живот, како и тоа дека тоа што него го влече кон општење со други луѓе е знак на љубов кон ближните, која божем во него се родила. Заради неразбирањето на природата на страста, човекоугодништвото, лажното смирение кое е засновано на уживање во себе,лажна скромност, блуд во својот најистенчен и скриен облик и слични страсти, можат на човекот да му изгледаат како светол извор од кој наводно произлегува милосрдието. За спасение на душата многу е важно човекот да отфрли од неа се што е вештачко, лажно и страсно. Ние нетреба да глумиме христијанска љубов туку да правиме се за навистина да стекнеме љубов кон ближните. Мора да разликуваме она што е душевно и телесно од она што е духовно. Се она што е навистина евангелско, исполнување на секоја Христова заповед заради Бог и вечноста, а не по сопствена склоност, секогаш е со голема борба, со напор, со самопринуда. Чувството на мир и лесност ќе настапи по победата, по извршување на самиот подвиг. А страста, напротив, го тера човекот на дела на лажна љубов и ако човекот кого го придвижува таквата „љубов„, во своето одушевување, се сретне со препреки во вид на црковни правила или одредби од Светите Отци, тој нервозно ги отфрла како застарени или „неправилно сфатени„ и брза да го исполни делото на сојата „љубов„.
Вистинската христијанска љубов не се труди да се покаже од надвор, таа е воздржана и бара навистина да му помогне на ближниот, не само во телесна неволја, туку постојано се грижат и за душата, а телесната љубов не размислува за вечност, за неа се што е важно се наоѓа во вој живот, потребни и се силни чувства, ефекти, впечатоци, реклами. Душевната љубов е егоистична, таа не го сака ближниот туку само себеси, утврдувајќи се во себе самата преку ближниот. И повторно во душата се подигнува идол – „јас милосрден и братољубив„, кои си присвојува себеси слава за надворешни милосрдни дела кои човекот ги прави.
Несреќа е кога човекот се врзува за ближниот поради похотливост, телесна страст, некоја темна и нејасна поврзаност, мислејќи дека тоа е духовна врска. А на судот ќе се покаже дека многу од она што сме го сметале за светлост е темнина.
Токму за ова Свети Игнатиј пишува: „Немој, сакан брате, да мислиш дека заповедта за љубовта кон ближниот е толку блиска до нашето паднато срце: заповедта е духовна, а со нашето срце завладеале телото и крвта, заповедта е нова, а нашето срце е старо.
Нашата природна љубов е ранета со пад и неа, по заповедта Христова, треба да се умртвува, за да можеме од Евангелието да ја зафатиме онаа вистинска, света љубов кон ближниот, љубов кон Христа. А пред Евангелието љубовта која настанува од крв и телесни чувства е ништо.
Евангелието ја отфрла љубовта која зависи од внатрешната разбрануваност, од чувството на телесното срце. Евангелието не учи: „Не мислете дека дојдов да донесам мир на земјата; не дојдов да донесам мир туку мач. Зошто довојдов да го раздвојам човекот од таткото негов и ќерката од мајката нејзина и снаата од свекрвата нејзина. И непријателот човеков ќе станат домачните негови„ (Мт. 10, 34-36).
Светиот Дух не учи како свето да ги сакаме ближните.
А оној кој по природа е надарен жестоко да го сака својот ближен, потребна е особена самопринуда за да може ближниот да го сака онака како Евангелието заповеда да се сака.
Срцето, со кое завладеала пристрасност, способно е за секоја неправда, за секое безаконие, само за да ја задоволи својата болна љубов„ (9, т. стр. 123-124).
„Да ја умреме природна љубов кон ближниот и да ја оживееме со нова љубов кон него, со љубовта во Бога„.
„Смирението ја умртвува природната љубов. Таа умира од смирението зошто нејзиниот живот бил исполнет со гордост…Со природната љубов владее идолот на она „јас„ кое е устоличено на престолот на злобата, која како крадец се прикрива во душата, криејќи се зад завесата на божемната доблест„ (10, писмо 86).
„Сакај го ближниот онака како што заповедуваат евангелските заповеди, а никако по склоноста на своето срце. Љубовта која Бог ја засадил во нашата природа ранета е со падот и неможе и неможе да делува парвилно. Никако немој да се предаваш на дејството на гревовната љубов! Нејзините дејства се полни со пророчност, одвратни се пред Бога, и како оскврнавена жртва, плодовите на нејзиното дејство се погубни по душа и убиствени. Засакај го ближниот на следен начин: немој да се гневиш на него и немој да бидеш злопамтив, немој да му се светиш ни директно ни индиректно, во се во што можеш да попуштиш – попушти му, одучи се од расправии и караници, отфрли ги како плод на гордост и самољубие, зборувај добро за оние кои за тебе зборуваат лошо, возвраќај добро на зло, моли се за оние кои ти смислуваат различни срамни работи, навреди, искушенија и прогони.
Господ не учи: „Слушнавте како им е кажано на старите: Не убивај, зошто кој убива ќе биде виновен на судот. А Јас ви кажувам дека секој кој се гневи на братот свој за ништо, ќе биде виновен на судот; а ако каже на братот свој:„Рака!„ ќе биде виновен пред синедрионот; а кој ќе каже: „Будало!„ ќе биде виновен за пекол огнен. Ако, значи, принесеш дар на својот жртвеник и таму се сетиш дека братот твој има нешто против тебе, остави го таму дарот свој пред жртвеникот, и оди и прво смири се со својот брат, па тогаш дојди и принеси го дарот свој. Мери се со својот соперник брзо, додека си со него на пат, за соперникот не те предаде на судијата, а судијата да не те предаде на слугата во темницата за да не те погубат. Навистина ти кажувам: Нема да излезеш од таму додека не ја дадеш и последната паричка…Слушнавте како им е кажано на старите: не прави прељуба. А Јас ви кажувам дека секој кој ќе погледне жена со желба за неа, веќе направил прељуба со неа во срцето свое„ (Мт. 5, 21-28).
Немој ниту под никаков изговор да му судиш некому, немој дури ни да судиш некому дали е добар или лош, имајќи секогаш пред очи само еден лош човек за кого треба да дадеш одговор пред Бога – себе самиот. Постапувај кон ближните онака како би сакал да се постапува со тебе „Не судете, за да не ви се суди вам; зошто со каков суд судите, со таков ќе ви се суди; и со каква мера мерите, со таква ќе ви се мери. А зошто ја гледаш реската во окото на својот брат, а трупот во окото свое не го чувствуваш? Или, како ќе му кажеш на својот брат: стани да ти ја извадам реската од окото твое; а ете го трупот во окото твое? Лицемеру,извади го трупот од своето око, па тогаш ќе видиш да ја извадиш реската од окото на братот свој. Недавајте ги светињите на кучињата, ниту пак фрлајте ги бисерите свои пред свињите, за да не ги згазат со нозете свои и завртувајќи се не ве растргнат. Посакајте и ќе ви се даде; побарајте и ќе најдете; тропнете и ќе ви се отвори. Зошто секој кој посакува, прима; и кој бара, наоаѓа; и кој тропа, ќе му се отвори. Или кој човек меѓу вас кој ако синот негов побара леб, ќе му даде камен? Или ако побара риба, ќе му даде змија? Кога, значи, вие, зли умеете да давате добри дарови на своите деца, колку повеќе вашиот Отец небесен ќе му даде на оној кој му бара? Се, значи, што сакате да ви прават луѓето, така правете им вие ним: зошто тоа е Закон и Пророци.
Отпуштај и простувај ги, од длабочината на срцето, на луѓето нивните гревови кон тебе за да и Отецот небесен тебе ти ги прости твоите безбројни гревови…На крај, немој на својот брат да му нанесуваш штета со многуречие, празноречие, преголема близина и слобода на однесување кон него. Однесувајќи се така кон ближниот, ќе покажеш и стекнеш љубов која Бог ја заповедал и која е угодна на Бога; со неа ќе си отвориш влез во љубовта Божја…„ (9,т. 5, стр. 66).
„Почитувај го ближниот како образ Божји… – со почитување во својата душа и невидлива за другите и видлива само на твојата совест. Почитувај го ближниот без разлика на возраста, полот, сталежот и постепено во твоето срце ќе почне да се раѓа света љубов. Причината за оваа света љубов не се телото и крвта и не е чувствување на наклоност, туку Бог… „ (9, 7.1, стр. 127).
Споредувајќи го ова учење на Црквата за љубовта кон ближниот со грозната и извртена маска на љубовта која светот денес ја прокламира, човек се ужаснува пред грдотијата на световната љубов. Јасно е дека вистинската љубов во срцето може да се одгледа само во крилото на Православната Црква, под услов најдоследно да се исполни нејзиното учење, со постојано чистење, осветување и примање на благодатта Божја низ Светите Тајни и никако на друг начин. Заради тоа што луѓето се повеќе го отфрлаат смиреномудреното учење на Светите Отци за покајанието, препушатјќи се на самооправдување и на самовозвишение, тие се повеѓе губат, дури и самиот поим на вистинска љубов, заменувајќи ја со извештачена и лажна љубов.
Да спомнеме тука уште неколку заповеди Господови за милосрдие. Ќе наведеме уште една поука на Свети Игнатиј од неколку писма: „Размислувам за милосрдието кое ни го заповеда Господ: гледам бездна неизмерна, гледам висина која се оддалечува од погледот. Тој ни заповеда „Бидете, значи, милосрдни како што Отецот ваш е милосрден„(Лк. 6, 36). За да се исполни оваа заповед човекот мора да стане милосрден како што е бесконечно милосрден Господ (Пс. 119). Кој може ова во стварноста , навистина да го исполни?
Но, јас грешникот, мрачен грешник, секогаш кога ќе погледнам во себе секогаш гледам во себе мешање на доброто и злото, кое луѓето го наследиле од прататкото Адам, кој дрско и грешно вкуси од дрвото на спознанието на доброто и злото. На луѓето им изгледам милосрден, меѓутоа проверувајќи се себеси темелно и испитувајќи се, наоѓам во себе само подла маска на милосрдие. Милосрдните дела во мене ги прави мојата суета. Милосрдните дела во мене ги прави мојата страст, а не наоѓам во себе дека на милосрдие ме придвижува заповеста Христова, чиста и света.
Кога јас, мрачниот грешник, за момент посакам да бидам милосрден по заповедта Христова, гледам дека над своето срце треба да направам ужасно насилство. Светата заповест ја разобличува болеста на моето срце! Бидејќи таа ме убеди во тоа, се гледам себеси, кој по природа сум човечки милосрден, како немилосрден човекомрзец во споредба со Евангелието. Моето срце се согласува да биде милосрдно по мојата страст, но за него претставува разапнување за да биде милосрдно по заповеста Христова.
Мора да се приморувам себеси на милосрдие во склад со заповедите на Евангелието, без разлика на тоа што тоа е поврзано со насилство над срцето, кое во себе ја носи заразата на гревот, заедничка за сите луѓе. Природното милосрдие, како производ на телото и крвта, неможе да биде Богоугодна доблест. И тоа не е се! Тоа е спротивно со евангелските заповеди! За тоа да добие благодат Божја и биде умртвено, Христос на земјата го донесе евангескиот меч. Оние, кои ги води природното милосрдие, остануваат во темнината под власта на лутиот сезлобен владар на светот, ѓаволот.
Господ Спасителот на целиот свет за време на Своето престојување на земјата им објави на своите ученици дека мора да оди во Ерусалим, дека таму многу ќе пострада, дека ќе биде убиен и дека во третиот ден ќе воскресне. Тогаш првиот по чест меѓу апостолите, Свети Петар, придвижен од природното милосрдие, почна да му противречи на Господ:„ Боже сочувај!„ зборуваше тој, „тоа нема да се случи со Тебе„. На овој излив на природна сомилост и милосрдие Господ на Свети Петар му одговори:„оди од мене сатано; ти си ми соблазен, зоШто не мислиш што е Божје туку што е човечко„. (Мт. 16, 23). Зарем во устата на Богочовекот зборот „сатана„ бил збор на прекорување? Чувај Боже од таквото богохулство! Со оваа збор господ покажува дека мислите и чувствата на паднатиот човек се во власта на сатаната, иако навидум се добри. Она што човекот го прави по желба на своето гревовно срце се слева во едно со дејствата на сатаната. Така жалниот гревопад ја унакази нашата природа!
Треба да го умртвиме милосрдието кое е предизвикано од падот и треба да го најдеме она милосрдие чиј причинител е и извор на светлоста и светата заповед Христова. Тоа е Дух, тоа е живот вечен. Тогаш пред нас ќе се открие непрегледно поле на духовен подвиг. Без разлика колку да успеете во природното милосрдие, тоа ќе ви изгледа како ништо во споредба со милосрдието чија слика е дадена во Евангелието. Оној кој нема да се одрече од себе, кој не го изгуби својот живот (Лк. 17, 33), живее по гревовни желби на срцето и по движење на крвта и и го остварува само своето „јас„ гледајќи добро во сите своиактивности, постепено стекнувајќи високо мислење за себе. Таков човек, мислејќи дека духовно напредува, напредува само во својот лут пад…„
Овие зборови на Светиот Отец за нас се посебно бесценети, бидејќи може да се применат и на исполнување на сите други заповеди и остварување на сите христијанскидоблести. Тука јасно е укажано на главниот предуслов за нивното правилно исполнување и причина за исчезнување на прелеста. Тука е кратко и јасно искажано се она за што веќе зборувавме.
КАКО ДУШЕВНАТА И ТЕЛЕСНА ЛАГА – РЕВНОСТ ОД НАДВОР МОЖЕ ДА ИЗГЛЕДА КАКО СВЕТА И ПОБОЖНА РЕВНОСТ?
Лугето кои имаат високо мислење за себе и кои себе се сметаат навистина верни слуги на Бога често се разгоруваат со телесна и душевна ревност, почнуваат внимателно да ги посматраат луѓето во околината, да ги осудуваат за разни нивни постапки и гревови против црковниот ред и поредок. „Измамени со лажно поимување на ревноста, неразумните ревнители мислат дека, предавајќи се на таква ревност, ги имитираат Светите Отци и Светите Маченици, заборавајќи дека тие не се светци туку грешници. Ако Светите ги обличиле грешниците и нечесните луѓе, тоа го правеле по Божја заповед, по своја обврска, по заповедта на Светиот Дух, а не по заповед на своите страсти и демонско шепотење. Оној кој самоволно решава да го критикува братот, покажува дека себеси се смета за поразумен и подоблесен од оној кого го критикува, а тој така постапува затоа што го обзела страст или го измамиле демонските помисли„ (9, т. 5 стр, 275).
Во секој случај од нас многу длабоко се крие духот на осудувањето од гордост, вообразеност, суета, злоба и други страсни побуди ние постојано кај ближните бараме и пронаоѓаме многу недостатоци, грешки и погрешки. Ако при тоа себеси почнеме да се оправдуваме, зборувајќи дека тоа го правиме од божемна ревност, ние тогаш всушност постапуваме раководејќи се од страстите. Ние почнуваме со страсти да ги зголемуваме немоќите и недостатоците на нашите ближни, да ги прикажуваме нивните погрешки во најужасно и најодвратно светло, да распалуваме во себе и негодување и гнев кон другите, нестрплива желба да критикуваме и „исправуваме„ груги луѓе; енергично се трудиме да ги „опаметиме„, а понекогаш дури и да ги понижиме, мислејќи дека на тоа не придвижува нашата „побожност„. Ваквата лажна, пламена ревност секогаш води кон сомнителност, клевета, суровост, омраза и штета по својата душа.
Кога ближниот не го прифаќа нешето укажување, ваквата слепа ревност предизвикува во нас злопамтење осветољубивост кон нив, а кога ближните ни се покорат, во нас се раѓа суетно задоволство.
Голема е несреќата кога лажниот ревнител се дрзнува да се мешаат во црквени работи, кога по желба на своето страсно срце и распален ум манеруваат да го „исправат„ она што може да се исправи само со дејство на особена благодат Божја. Бидејќи многу несреќи во духовниот живот предизвикува ваква занесеност, болната „грижа„ за побожност на ближните, дрската „грижа„ за духовната состојба на верникот од нашата околина, кога ниту самите навистина неживееме христијански, немаме мир во својата душа и оддалечени сме љубовта кон Бога и ближните.
ДАЛИ ЗА ХРИСТИЈАНИНОТ – ПОЧЕТНИК Е КОРИСНО БЛИЖНИТЕ ДА ГИ УЧИ НА ДЕЛАТА НА ВЕРАТА?
На тлото на ваквата недуховна ревност, суетните „пламени побожности„ и внатрешна вообразеност често никнува страст за држење лекција на ближниот. Во наше време беше вообичаено да секој го советува и учи на морал ближниот, иако многу често за учители се самопрогласуваат оние кои несамо што направиле неколку чекори во христијанскиот живот, туку и само што ѕирнале во него низ малку отворена врата. Колку често денес се случува човек кој цел живот поминал во неверие и гревови веднаш по каењето и промената на начинот на животот, по неколку одења во црква или неколку дена поминати во манастир, по запознавањето на најосновните христијански учења, правила и поредок, веднаш почнува да ги учи своите блиски – пријатели и риднини, да ги прекорува заради неверието, нецрковноста и дури да ги оптужува дека и служат на сатаната и слично.
Често може да се види дека нововерците, кои само што го оставиле својот грешен живот, веденаш почнуваат да учат, советуваат и ги исправуваат своите ближни, да ги „обраќа„ во верата, да ги „спасува„ нивните души, а самиот се сопнува, паѓа и се враќа на својот поранешен гревовен живот, и тие кои се критикувани почнуваат да ја припишуваат бескорисноста и немоќта на христијанството, со што уште повеќе се одвраќаат од Црквата и Бога.
Повеќето од нас штом прочита нешто поучно или запамти некоја интересна мисла од духовните книги, веднаш брза да ја пренесе на ближниот за да го поучи, за да го вразуми, брза да му даде совет за тоа како да применува ова или она правило на Отците, иако ни самиот уште не ја применил оваа поука во својот живот, ниту пак има намера да ја примени.
Многу често денес се случува да оние кои поверувале во Бога навистина не живеат во верата христијанска, туку усвојувајќи со разумот само поедини аспекти од христијанското учење ги прераскажуваат истите на ближните, а самите всушност не го користат ова богатство. Денес многу е распространета појавата целиот човеков религијски живот да почнува и завршува само во главата, недоаѓајќи воопшто до срцето. Религијските знаењеа влегуваат преку увото, преку разумот, човекот интелектуално ги анализира и промислува, ги „преведува„ на својот јазик и своја мерка, а потоа веднаш ги изнесува надвор, како нешто што е плод на духовното искуство и самиот живот. Но, таквото знаење, кое човекот сам не го искусил, за кое не пострадал и не го стекнал со дејствен живот и борба е празно знаење. Човекот кој не се учи од духовното искуство, туку од знаењето на книгите, е, по зборовите на преподобен Исаак Сиријски, сличен на уметник кој ветувајќи вода на жеден човек, ја црта водата на ѕид. Несреќета е во тоа што оној кој себе прерано се посветил на проучувањето на другите, самиот останува без духовен плод, зошто страста за поучување на другите е голема препрека човекот да се занимава со себе, да се види самиот, своите немоќи и да бара излекување прво за себе самиот.
Во основа на ваквото неправилно учење на другите повторно се наоѓа суетата, надменоста и гордоста на умот. Исто така, тие може да бидат склоност кон неработење, тежнеење човекот да ја избегне тешката работа на внатрешната борба против сопствената гревовност и оваа работа да ја замени со лесна – т.е. да ги советува другите. Светот секогаш боледувал и денес боледува од своите страсти. Секој кој малку се истакнувал по интелект секогаш тежнеел да ги учи и преобразува другите со свои измислици. Философи, религијски мислители, пропагатори на ереси со сета сила се обидувале да ги распространат заблудени учења. Секоја религијска секта сака во својата мрежа да улови кого може. Значи, постојатмногу неблагодатни понуди да човекот проповеда и другите да ги вовлекува во својата лажна вера. И токму заради тоа не смееме да омаме доверба во овој свој внатрешен порив за „ревнување„ и „„обраќање„ на ближните на „вистинскиот пат„ зошто ние не сме Свети Апостоли ниту Свети Отци – светилници на Црквата, кои тоа го правеле со благодатта Божја. Секогаш повеќе на тоа „ревнување„ не поттикнуваат злите страсти кои се кријат во нас, кои со нив не прелестуваат да грижата за спасување на сопствената душа ја замениме со грижа за други и на таков начин „спасувајќи„ всушност сами духовно гинеме. „Браќа мои, небидете многу учители, знаејќи дека повеќето ќе бидеме осудени„ предупредува апостол Јаков (Јаков. 3, 1).
Еве што за тоа зборуваат Светите Отци: „Немој да почнуваш да ги учиш другите пред време: зошто цело време во твојот живот ќе оскудеваш во расудување„ (11, стр. 368, ст 134).
Ава Пимен Велики советува: „Учењето на ближниот е подеднакво противречно со смиреномудреноста, како и да го преобратиш„ (11).
Ава Исаија опоменува:„ Опасно е да го учиш ближниот пред време за самиот човек не би паднал во она што со учењето ги предупредува ближните. Оној кој паѓа во грев неможе да го учи другиот како во него да не падне„ (11, стр. 131, ст. 74).
Истиот понатаму предупредува: Човековата желба да ги учи другите, признавајќи се себеси способен за тоа предизвикува пад на неговата душа. Оние кои се раководат со занесеност и кои сакаат ближниот да го „доведат„ во состојба на бестрастие, ја водат всушност својата душа во бедна состојба. Знај и биди уверен дека учејќи го ближниот свој да направи ова или она, делуваш како оружје со кое ја рушиш својата куќа, додека истовремено се обидуваш да изградиш куќа на ближниот„ (11, стр. 122, ст. 217).
Преп. Исаак Сиријски вели: „Добро е да се богословува заради бога, но подобро е човек себеси да се направи чист за Бога. Подобро е бидејќи знаеш и имаш искуство да ќутиш отколку заради острината на твојот ум, како река, од тебе да извира учење. Покорисно е за тебе да се потрудиш да умртвената твоја душа со гревови да ја воскрешнеш со усмерување на своите мисли кон Боженственото отколку да воскреснуваш мртви.
Многумина правеле чуда, воскреснувале мртви, се труделе да обраќаат заблудени и правеле големи чуда: со нивните раце многумина биле доведени до Богопознание, но и после сето тоа истите тие, кои оживувале други, паѓале во одвратни и гнусни страсти, се погубувале самите себе и многумина станувале соблазност кога нивните дела станале јавни, а тоа се случило затоа што сеуште биле болни во душата и не се грижеле за здравјето на својата душа„… (2, сл. 36).
„Дури и да откупиш стотина робови Христијани од ропство на зли луѓе и им дадеш на овие луѓе слобода, тоа нема да те спаси ако самиот остануваш во ропството на сопствените страсти.„ (7, гл. 1).
„Дури кога човекот стекнува мир, тој од себе на другите може да лее светлост на просветување на разумот„ (од житието на преподобниот Серафим Саровски, кој се празнува на 19 јули по црковниот календар).
„Првата обврска на тој што верува е себеси да се исчисти од страстите…„ (13).
„Суетата и занесеноста ги водат луѓето да учат и подучуваат други. Но тие не се грижат за вредноста на својот совет„ Тие не помислуваат на тоа дека со лош совет на ближниот моќе да нанесат рана која не се лечи… „(9,т. 5, стр. 77).
„Но за совет, за раководство не е доволно само човекот да биде побожен, тој покрај тоа треба да има и духовно искуство, а најмногу духовно помазување…„ (9, т. 4, писмо 18).
„Ако човекот, пред да го исчисти вистината, се води по своето надахновение, тој и себе и на другите ќе им свети не со чиста светлост, туку со светлост помешана и полна со измама затоа што во срцето негово не живее чисто добро туку добро кое е , помалку или повеќе, помешано со злото„ (10, писмо 51).
Ава Исаија зборуваше вака: „Како можам да знам дали дали сум му угодил на Бога за да можам да кажам на братот – постапи вака и онака. Самиот сеуште се наоѓам под јаремот на покајанието заради гревовите свои„ (11, стр, 121, ст. 79).
„Добрите чувства се ќутливи. Излевањето низ зборови повеќе бара егоистички чувства за да се искаже нешто што ласка на нашето самољубије и што може да не покаже, како ни се чини во подобро светло„ (7).
„Секој од нас треба повеќе да се грижи за себе самиот, за својата душа и за својата сопствена душевна корист, затоа што, по зборовите на Апостолите, секој од нас ќе даде одговор пред Бога. Кај нас се се замрсило поради тоа што сите сме се повеќе склони да ги учиме другите и се обидеуваме не само да ги убедиме туку и да ги разувериме„…(преп. Амвросие Оптински, Од писмата).
„Уште не сум ги ни почнал подвизите на побожност, а веќе сум се заразил со суета. Уште не сум стасал да стапам ни во предворјето, а веќе фантазирам за внатрешно светилиште. Уште не сум почнал да живеам Богоудобен живот, а веќе ги учам ближните. Уште не сум дознал што е вистина, а сакам да бидам наставник на другите. Душо моја! Се ти дарува Господ: мисла, разум, знаење, расудување, дознај тогаш што е корисно за тебе. Како тоа фантазираш да го просветлиш другите кога самиот сеуште си во темнината? Излечи се прво самиот себе, а ако неможеш, оплакувај го своето слепило„ (2).
Значи, како што се гледа од зборовите на Светите Отци, не е за секого корисно да подучува, советува и раководи, иако тоа ни изгледа вредно и пофално; од најголема важност за секого е да се задлабочи во себе, да ги познае своите немоќи и да бара лек за нив.
ДАЛИ ЗА ХРИСИЈАНИНОТ – ПОЧЕТНИК КОРИСНО ДА РАЗМИСЛУВА ЗА ВОЗВИШЕНИ ДУХОВНИ РАБОТИ?
На оној кој почнува да оди по патот на верата му претстои ваква опасност: наместо да изучува едноставни правила кои му се неопходни, како и основите на делотворниот христијански живот, тој може да излезе од правиот пат во високоумие, да почнува да изучува сложени духовни работи, обидувајќи се со својот немоќен разум да сфати она што не се сознава со со разум; може да се дрзне самиот детално да го проучува Светото Писмо, да ги толкува таинствените библиски пророштва. Нашиот ум е толку болен и извртен од гревови што несмее да му се дава слобода самиот да решава духовни прашања, туку треба со простосрдечен и детски став да ја прифаќа веќе подробно разјаснетата духовна наука која му ја предаваат Црквата и Светите Отци. Многу е опасно човекот самиот, со својот неисчистен разум, несфаќајки ги уште самите основи на верата, да се осуди да проникнува во длабочините на возвишените духовни вистини.
„Верата која гледа и не е слепа не е таа која расудува за работите на верата, туку таа која искрено и непоколебливо верува, потпирајќи се на тврдењето дека Бог наредил така да се верува, како детето кое без расудување верува во зборовите на својот татко и мајка… Во суштина, нашето расудување ништо не придава на снагата на верата, напротив, оној кој во работите на верата почнува да придава поголемо значење на своето сфаќање и расудување, тој со самото тоа го намалува значењето на својата вера пред Бога, како што снагата на виното се намалува кога во него ќе се стави вода. Оној кој на своето расудување придава големо значење, верува на својот разум, а не на Бога. Всушност, тука веќе нема вера…„ (13, писмо 2).
„Кога умот, кој уште не е исчистен со покајување и кој уште скита под власта на темнината, зошто уште не е просветен и раководен од Духот Свети, се дрзне да самиот од себе, со сопствена снага од темнината на својата гордост расудува за Бога, тој сигурно паѓа во заблуда. Таквата заблуда е богохулство. За Бога можеме да знаеме само она што Тој по Својата голема милост ни открил„ (9, т. 1, стр. 495).
„Немојте да бидете многуразумни и многу да знаете. На Бога му е попријатна детската душа која се понизила откако видела многу свои немоќи, отколку душа презаситена од надменост„ (10, писмо 3).
„Оној кој се занимава со размислување за возвишени работи неможе да ја избегне заблудата и видејќи, по свое убедување, духовен живот ќе застрани далеку од патот на спасението. Помалку е корисно детално да се запознае Небото и земјата, отколку да се признаат своите недостатоци и согрешенија„ (12, писмо 84).
„Ѓаволот често сугерира возвишени мисли, суптилни и потресни, особено на оние кои се поостроумни и брзи на паметување. И тие , препуштајќи се на задоволството да имаат и разгледуваат толку возвишени мисли, забораваат да внимаваат на чистотата на своето срце и да ја чуваат својата смиреномудрост и вистинско самоумртвување на своите страсти. Така, попречувани од нишките на гордост и надменост, тие од својот ум права идол, а заради тоа, малку по малку без самите тоа да го чувствуваат, ги обзема помисла дека веќе немаат потреба за световна поука од другите зошто навикнале дека во секоја потреба му прибегнуваат на идолот на сопствениот разум и судење„ (7).
А нас постојано не обзема надменост. При тоа е изненадувачки што разумот на современите луѓе никако несака да се задоволи со оние објаснувана на духовната вистина која ин ги дава православното учење, тие на многумина им изгледаат претерано чудно невозможно, и затоа лесно прифаќаат измислици и лаги кои се туѓи на христијанското учење и кои запрепастуваат со својата фантастична бесмисла и потполно отсуство на здрав разум.
Својството на паднатиот разум често е безумието да го смета за највисока мудрост, а вистинската мудрост ја исмева. Затоа за Христијанинот е исклучително важно својот разум да го научи на едноставност и смиреномудрост. Така духовните книги треба да ги изучува само со цел човекот да го користи ова знаење за својата душа, за да го разгори срцето и го доведе до чувство на умиление, а не со ова знаење да се покаже на другите луѓе како учен.
Многу е опасно човекот сам го толкува Светото Писмо, да се обидува со својот разум сам ги сфати мислите кои му се нејасни во книгите на Светите отци – во тој случај демоните често ни сугерираат извртено сфаќање на тие мисли, кое може да ни предизвика голема духовна штета, а и на другите, преку нас, им наштети. Се што не ни е јасно треба да го дознаваме од оние кои добро ги проучиле Светите Отци. Треба да се забележи дека речиси сите ереси почнале токму од неправилното толкување на Светото Писмо. Христијанинот – почетник многу прашања дури и нетреба да ги сфати во сите нивни нијанси.
Исто така важно е човекот да сфати дека духовната мудрост се открива само низ искуството на активен христијански живот, дека се сознава по мерка на духовно растење, по мерка во која човекот го чисти својот ум и срце, а не со напор на разумот како во земските науки и мудрувања. Заради тоа треба да се прибегнува на поуките на Светите Отци, кои во животот го поминале овој пат и во дела ја искусиле целата оваа таинствена духовна наука.
КОГА ПОСЛУШАНИЕТО НЕ Е УГОДНО НА БОГА?
Сите добро знаат дека послушанието е од клучна важност во духовниот живот и колку се опасни самоволието и довербата само во себе.
Ава Доротеј кажува: „незнам за друг пад освен оној кога човекот се слуша само себеси. Ако видиш некого дека паднал, знај дека се слушал само себеси. Ништо не е поопасно, нема ништо попогубно од ова…Нема понесреќни луѓе и луѓе поблизу до погибелта од оние кои немаат наставник на патот Божји. Листот од почеток отсекогаш е зелен, свеж и убав, но потоа почнува да се суши, отпаѓа и на крај го газат. Така и со човек со кого никој не раководи, од почеток секогаш има ревност за пост, бдение, тихување, послушување и други доблести, а потоа кај него оваа ревност по малку се оладува и тој, немајќи никого кој духовно би го упатувал, поддржувал и би ја разгорел во него оваа ревност, незабележливо се суши, паѓа и на крај станува роб во власта на непријателот кој работи со него што сака„ (5, поука 5).
Меѓутоа, послушувањето може да биде вистинско и духовно, а може да биде и телесно и човекоугодно.
„Вистинското послушување е послушување на Едиствениот Бог. Оној кој неможе сам по себе да биде послушен на Бога, треба себеси да си земе за духовен помошник човек на кого послушувањето на Бога е повеќе познато„. 910, писмо 90). Духовникот кого го слушаме навистина мора јасно да ја разбира волјата Божја и да има трезен поглед на духовниот живот, зошто во спротивно може да ни наштети. И повторно треба да се прави разлика меѓу потчинување, отсекување на својата волја и послушание. Мора да се потчинуваме не само на црковните власти туку и на граѓанските, секако кога тоа не ги нарушува законите на нашата вера. Мораме секогаш и во се, колку е тоа можно, да се трудиме да ја отсечеме својата волја, не само пред луѓето туку и пред околности, верувајќи дека се што се случува околу нас се случувс по Промисла Божја. Секако дека ова треба да се прави со расудување, треба да се разликуваат работите кои се штетни за душата од оние кои не се, а ако на душата и се заканува опасност не само што нетреба да се потчинуваме на туѓата волја, туку треба и одлучно да и се спротивставиме. Исто вакво отсекување на својата волја е потребно и во однос со недуховните раководители, на кои треба да им се потчинуваме исклучително во она што не е штетно за нас. Но, кога станува збор за важни прашања, кои го насочуваат нашиот духовен живот, не смееме да им се препуштиме на вакви недуховни наставници, за вакви прашања мора да им се обратиме на духовни лица кои навистина се (во тоа мора да бидеме сигурни) верни и опитни во Православието, кои имаат јасен духовен поглед и добро го познаваат учењето на Светите Отци. Само кон таквите духовници може да постои вистинско послушување. Слепото препуштање на човек со изместени сфаќања на православното учење значи и сам да ја прифатиш оваа извитопереност, значи дека човекот станува извршител не на Божјата волја, туку на болната човечка волја и тоа без разлика на тоа дали овој недуховен наставник монах, јереј или архијереј.
Светите Отци зборуваат: „Биди на сите послушен во секое добро дело, само немој да следиш алчни ниту среброљупци, ниту љубители на светот за твоето послушување не би било дело ѓаволско„ 92, сл. 9). „Слушај го оној советник кој, откако се ќе испита, умее со трпение да го разгледа она што треба да се размисли за твојата работа и кој може точно да ти укаже на она што навистина е корисно за тебе„ (2).
„За советување на другите, за духовно раководење на другите не е доволно човекот да биде побожен, тој мора да има духовно искуство, а пред се духовно помазание. Такво е учењето за овој предмет учењето на Светото Писмо и Светите Отци. Побожниот, но неискусниот советник повеќе може да збуни отколку да донесе корист„ (9, т. 4, писмо 18).
„Во оваа смисла поучува и Апостол Павле: „и не бидете робови на луѓето„ (1. Кор. 7, 23). Тој наредува и самото служење на слугите на господарите се извршува духовно, но не во смисла на „човекоугодување„, туку во смисла на творење на волјата Божја преку надворешно служење на луѓето. И уште: „Не работете само привидно како да угодувате на лугето, туку како слуги христови, творејчи ја волјата Божја од срце „ (Еф. 6, 6), и: „ Зарем сега настојувам луѓето да ги придобивам или Бога? Или барам на лужето да им угодувам? Зошто ако уште и на луѓето им угодувам, не би бил слуга Христов.„ (Гал. 1, 10).
„Од вистинското послушување се раѓа и вистинското смирение: милоста Божја го посетува вистинското смирение. Од неправилното и човекоугодното послушување, се раѓа лажно смирение кое човекот го оддалечува од даровите Божји и го прави сад на сатаната„ (11, стр. 116).
Особено е жално кога искушеникот се труди да имитира потполно послушување, да во целост го отфрли расудувањето и да се потчини на зборовите на наставникот како што тоа било кај древните Отци, кога со наставниците и учениците раководел Светио Дух. Во нашето време речиси и неможе да се најдат луѓе кои правилно би можеле духовно да раководат и упатуваат други, повеќе има учители кои самите се во заблуда и тоа за многу важни пражања за верата. Несреќата е кога ученикот на таквиот неискусен учител почне да го прифаќа секој негов збор и поука како совршена вистина и до крај да го следи„.
„Послушанието е чудото на верата! Тоа може да го направи само Бог. И го остварија само оние луѓе на кои Бог им ја дал оваа дарба. Меѓутоа, кога луѓето со сопствен напор посакаат да го постигнат она што единствено Бог го дава, нивниот труд станува неуспешен и јалов: тогаш тие личат на оние ѕидари на тврдината која се спомнува во Евангелието и кои започнуваат зграда, немајќи средства да ја завршат„ (9, т. 4, писмо 54).
„Изучувај го Боженственото Писмо„ кажува Св. Симеон Нов Богослов, и книгите на Светите Отци, особено оние кои се бават со христијанска пракса за да можеш се да споредиш со нивното учење и да видиш се како во огледало и она што е кај тебе во склад со Светото Писмо да го усвоиш и задржиш, а она што е лажно и лошо да го препознаеш и отфрлиш за да не бидеш измамен. Знај дека во нашето време се појавиле многу измамници и лажни учители„ (1, т. 5, стр. 33).
Свети Игнатиј (Брјанчанинов) многу зборувал за послушението, за тоа какво било во древното монаштво и како таквото послушание не е дадено на нашето време. Преподобен Касијан Римјанин кажува дека египетските Отци тврделе дека е добро духовно да се раководи и добро да бидеш раководен својствено на мудрите и кажува дека тоа е најголемата дарба која е во состојба, со волја на Светиот Дух, да ја умртвува паднатата волја на оној кој му се потчинува во Господа и со оваа падната волја, сите страсти.
Очигледно е дека умртвувањето на паднатата волја, која толку величествено и победоносно се извршува со волјата на Духот Божји, неможе да биде извршено со падната волја на наставникот, т.е. кога и самиот наставник сеуште е поробен со страсти„ (9, т. 5, стр. 71).
Под маската на послушанието можат да се кријат разни пристрасности, дури и страста на похотливоста. Воопшто, се што е прекумерно и не е посолено со духот на вистинското смирение и богоугодување секогаш е осквернето со некоја нечистотија и подвргнато на демоско исмејување.
КАКВИ ПРЕЛЕСТИ СЕ СЛУЧУВААТ ПРИ НЕПРАВИЛНО ПРАКТИКУВАЊЕ НА МОЛИТВИТЕ?
Горчлива судбина на пад и самоизмама, прелест и под власт на злите духови претстои на оние кои фантазираат за тоа да достигнат висока молитвена состојаба, а при тоа немаат вистинска, туку телесна и душевна ревност. Таквите подвизи ѓаволот лесно ги фаќа во својата мрежа. Неправилното практикување на молитвата е пат во самоизмама од која всушност и се случува демонската прелест. Разните видови на прелести кои се случуваат при неправилна молитва подробно ги разгледува Свети Игнатиј во својата „Беседи на старецот со ученикот„. Овде ќе ги наведеме основните мисли од оваа книга.
„Сите видови на демонски прелести во кои паѓа оној кој неправилно се моли се случуваат заради тоа што во темелот на молитвата не е положено покајување, затоа што покајувањето не станало извор, душа и цел на молитвите…
Покајувањето и се од што се состои тоа (смиреност или состојба на жалење во духот, плач на срцето, солзи, самоосудување, сеќавање на смрт, Судот Божји и вечните маки, чувство на присуството Божје и стравот од Бога) се дарови Божји, скапоцени дарови, основни дарови, залог на највисоки и вечни дарови. Ако прво не се стекнат овие дарови, не е можно да се задобијат даровите кои следат по овие основните. „Без разлика колку возвишени се нашите подвизи„ кажува преп. Јован Лествичник, „ако не стекнеме сомилосно срце – овие подвизи се лажни и залудни„ (сл. 7).
Најопасниот и најнеправилниот начин на молитвата се состои во тоа човекот што човекот кој се моли со силата на своето вообразување создава замислени слики или претстави, земајќи ги навидум од Светото Писмо, а всушоност ги зема од сопствената падната состојба, од својата гревовност, од својата самоизмама. Со овие замислени слики тој всушност – ласкајќи и на својата надменост, својата суета, своето високо мислење за себе, својата гордост – се мами себеси…
Свети Симеон Нов Богослов вака ја опишува молитвата на фантазерите и нејзините плодови:
„Тој ги подига кон небото своите раце, очи и ум, замислува во својот ум небески богатства, чинови на свети Ангели, семејства на Свети, накратко, оживува во своето вообразување се она што прочитал во Светото Писмо, го размислува ова за време на молитвата, го подига погледот кон небото, во сето ова ја потикнува својата душа на наводно „божествени„ желби и љубов, а понекогаш дури пролева солзи и плаче. Така малку по малку се гордее во своето срце, не сфаќајќи со умот дека паднал во гордост. Тој мисли дека тоа што го прави е плод на Боженствена благодат која му е дадена на утеха и го моли Бога да го удостои секогаш да биде во состојба на ова делување. Тоа е прелест. Ваквиот човек, дури и да тихува во совршено тихување неможе а да не му се случи поместување од умот и лудило. Дури и ако тоа не му се случи, за него е невозможно да достигне духовно расудување и доблести. На тој начин паднале во прелест луѓе кои наводно виделе „небеска„ светлост и сјај со своите телесни очи, го почувствувале „небескиот „ мирис со своите телесни ноздрви, слушнале „небески„ гласови со своите уши. Едни постанале опседнати со зли духови и скитаат од едно место на друго. Други го прифатиле демонот кој кој се преобразил во светол ангел, паднале во прелест и останале неизлечени се до смртта, фрлајќи се во провалија или во длабока вода. Неможат ни да се набројат сите ралични прелести ѓаволски, со кои ѓаволот ги измамува луѓето.
Нашата падната слободна волја природно тежнее и се стреми кон прелест и тоа затоа што секоја прелест ни ласка на нашата надменост, нашата суета и гордост„.
Свети Игнатиј ни излага поучни примери на ваква демонска прелест до која дошло по развој на фантазии во молитвата:
„Некој службеник кој живеел во Петроград, се занимавал со голем молитвен подвиг и стасал заради тоа во необична состојба. Се обратил за духовен совет во манастирот на еден старец монах. Службеникот почнал да му раскажува за своите „виденија„ за тоа како тој во молитвата постојано гледа светлост која се шири од иконите, чувствува чудна миризба, во устата чувствува необична сладост и т.н. Монахот, откако ја слушнал приказната го прашал службеникот: „Дали ви паѓало на памет да се убиете?„ „Како не„ одговори службеникот. „Веќе сакав да се фрлам во фонтана, но ме извлекоа„. Се открило дека човекот не се молел правилно како што тоа го опишал Свети Симеон Нов Богослов, ја разгорел вообразеноста и крвта при што станал многу способен за голем пост и бденија. На состојбата на самоизмама која самиот во себе ја предизвикал ѓаволот го придодал своето дејство и човековата самоизмама на службеникот набрзо прераснала во очигледна демонска прелест. Службеникот видел светлост со телесни очи: мирисот и сласта кои ги чувствувал исто така биле телесни.
Спротивно на ова, виденијата и натприродните состојби кои ги имале Светите во целост се духовни: подвижникот не е способен за нив пред духовните очи за тоа му ја отворат Боженствената благодат.
И спомнатиот монах почнал да го наговара службеникот да го остави начинот на кој ги кажувал молитвите објаснувајќи му ги сите неправилности на таквиот начин и неправилната состојба која таквата молитва предизвикува. Човекот гневно се спротивставил на тој совет: „Како да се одречам од очигледната благодат?„ Изгледал ожалостено и некако смешно. Така тој му го постави на монахот ова прашање:„ Зарем е погрешно што плунката, која ми се собира од обилството на сласт во устата почнува да капе на подот?„ И навистина, луѓето кои се наоѓаат во демонска прелест предизвикуваат сожалување, зошто веќе не припаѓаат на самите себе и нивниот ум и срце се во власта на лукавиот, богоотфрлениот дух. Тие претставуваат жална слика зошто ги исмејува лукавиот дух кој со нив завладеал и ги довел во состојба на понижување, измамувајќи ги со суетата на вообразеноста. Оние кои се наоѓаат во прелест воопшто не сфаќаат дека се духовно заробени, ниту дека чудно се однесуваат без разлика на тоа колку е очигледноова нивно ропство и нивно чудно однесување.
Ког а службеникот си заминал, другиот монах кој присуствувал на разговорот, го запрашал старецот: „како ти падна на памет да го прашаш службеникот дали се обидел да се самоубие?„ овој му одговорил: „Како што во плачот по Бога доаѓаат моменти на необично спокојство на совеста, во што се состои утехата за оние кои плачат, така и во лажната наслада која ја дава демонската прелест доаѓаат моменти кога прелеста се разобличува и дава на човекот да искуси каква всушност таа е. Овие моменти се ужасни! Нивната горчина и очајување неможат да се издржат. И токму по оваа состојба, докоја го доведува прелеста, прелестените луѓе најлесно можат да ја препознаат и да преземат мерки за своето исцеление. Почетокот на прелеста е гордоста и плодот на прелеста е исто така преголема гордост. Прелестениот човек, кој мисли за себе дека станал сад на Боженствена благодат, ги презира спасителните предупредувања на своите ближни. Меѓутоа, нападите на очајувањето стануваат се појаки и појаки: на крај очајувањето преоѓа во лудост и се крунисува со самоубиство„.
„Ми се случило„ понатаму раскажува Свети Игнатиј (Брјанчанинов), „еден необичен случај. Во една прилика ме посети светогорски јеромонах, кој во Русија дошол да собира прилог. Седнавме во мојата ќелија за гости и тој почна да ми зборува: „Помоли се за мене оче, многу спијам и многу јадам.„ Додека тој ова ми го зборуваше, почуствував некоја доблест кој излегуваше од него и затоа му реков: „Ти нејадеш многу и неспиеш многу, но дали во тебе има нешто особено?„ и го замолив да влезе во мојата внатрешна желија. Одејќи пред него и отворајќи ја вратата, во мислите го молев Бога да и дарува на мојата гладна душа нешто корисно од светогорскиот јеромонах, ако тој навистина е слуга Божји. Вистина, од самиот почеток во него забележав нешто необично. Во мојата внатрешна ќелија повторно седнавме заради беседење и јас почнав да го молам: „Биди милосрден и научи ме на молитва. Ти живееш на најдоблесното монашко место на земјата, меѓу илјадници монаси, на такво место и во такво монаштво на монаси сигурно има големи молитвеници кои знаат молитвено тајнодејство и го пренесуваат на ближните по примерот на Свети Григориј Синаит и Свети Григориј Палама, како и по пример на многу други светогорски светилници„.
Јеросхимонахот веднаш се согласи да биде мој наставник и – о ужас! – со огромен жар почна да ми го кажува начинот на восхитувачката фантаззерска молитва, за која веќе зборував. Гледам дека е во страшен жар (зажарени му се и крвта и вообразувањето), дека е задоволен со себе, восхитен од себе, во самоизмама, во прелест! Бидејќи го пуштив да каже се што сакаше, почнав по малку и како ученик да му го изложувам учењето на Светите Отци за молитвата, наведувајќи му ги местата од Добротољубие и молејќи го да ми го објасни ова учење. Светогорецот падна во тотална недоумица. Видов дека воопшто не е запознат со учењето на Светите Отци за молитвата!
Во продолжение на разговорот му реков: „Види старецу! Кога ќе живееш во Петроград немој воопшто да живееш на највисокиот кат, обавезно живеј во приземје.„ „Зошто?„ ме праша Светогорецот. „Заради тоа што„ одговорив „ако на Ангелите им падне на памет да те земат и пренесат од Петроград на Света Гора и ако те понесат од највисокиот кат и при тоа те испуштат – ќе те убијат, а ако те пренесуваат од приземје и те испуштат, само ќе се повредиш.„ „Замисли„ одговори Светогорецот „колку пати додека стоев на молитва, ми доаѓаше мисла дека Ангелите ќе ме земат и однесат на ѐсвета Гора„ Се испостави дека јеросхимонахот носу вериги, воопшто неспие, малку јаде, чувствува во телото таква жештина да во зима не му е потребна топла облека. Пред крајот на разговорот ми падна на памет да постапам на следниот начин: го замолив Светогорецот како исповедник и подвижник да го испроба на себе начинот на молитвата од Преданијата на Светите отци, кој се состои во тоа дека за време на молитвата умот треба да биде надвор од секакво фантазирање, дека човекот треба да биде насочен кон зборовите на молитвата, да се затвори и ограничи на зборовите на молитвата. При тоа обично срцето содејствува со умот, спасоносно за душата, со чувство на жалост заради гревовите… „Кога ова ќе го почувствуваш на себе„ му реков на Светогорецот „кажи ми за плодот на обидот; за мене самиот овој обид не е згоден заради расеаниот живот кој го водам„. Светогорецот со радост се согласи на мојот предлог.
По неколку дена тој доаѓа кај мене и ми вели: „Што направи со мене?„ „А што тоа?„ „Па штом се обидов внимателно да се помолам, сите мои видувања исчезнаа и веќе неможам да им се врата.„ Понатаму во текот на разговорот со Светогорецот, веќе не ја видов онаа самодоверба и смелост кои беа многу воочливи уште на првата средба и кои обично можат да се забележат кај луѓе кои се наоѓаат во самоизмама и мислат за себе дека се свети или дека духовно напредуваат. Светогорецот дури изрази желба да го слушне мојот сиромав совет. Кога го посоветував да се потруди да не се истакнува со својот надворешен начин на живот во однос на останатите монаси, зошто таквото истакнување води во надменост, тој ги отфрли од себе веригите и ми ги даде. По еден месец повторно дојде кај мене и ми раскажа дека ја снемало зажареноста од неговото тело, како му е потренба топла облека и како многу повеќе спие. Исто така ми призна дека на Света Гора многу од оние кои се таму познати по својот свет живот, го практикуваат токму овој, правилен начин на молитва и на него ги учат другите…„
„Внимателната молитва бара самоодрекување, а на самоодрекувањето ретко кој се одлучува. Оној кој внимателно се загледува во себе и се наоѓа во состојба на недоумница, гледајќи ја својата гревовност, неможе многу да зборува и воопшто не афектира и не глуми, и на неупатените во таинствениот подвиг им изгледа чуден и мистериозен, како со него нешто да не е во ред. Но како светот воопшто би можел да препознае подвижник на вистинска молитва, кога самиот тој подвиг на светот му е потполно непознат? Сосема различно стојат работите со оние кои се молат во самоизмама! Тој не јаде, не пие, не спие, преку зима оди само во мантија, носи вериги, има „виденија„, секого го поучува и разобличува со дрска безобразност, без никаква точност и расудување, со страшен жар во крвта и телото кои ја раѓаат оваа жална и погибелна зажареност. Таквиот се однесува како „светец„! И одамна е забележано дека човечкото општество е склоно на вакви „светци„ и дека таквите „светци„ го привлекуваат.
Големиот дел од подвижниците на Западната, римска црква, која – откако се одвоила од Источната Православна Црква и откако заради тоа ја напушти Светиот Дух – ги прогласила за наголеми светци, се молеле и достигнувале „видениеја„, се разбира, лажни, токму на претходно спомнатиот начин. Овие замислени светци биле во ужасна демонска прелест…однесувањето на западните подвижници обземени од прелест секогаш било налудничаво поради необичната телесна страсна вообразеност. Во таква состојба се наоѓал Игнацио Лојола, основач на езуитскиот ред. Неговата занесенот била толку зажарена и изострена што било доволно само да посака и да вложи малку напор, па по своја желба да го здогледа пеколот или рајот. Но, јавувањето на рајот или пеколот кај него не се случувал само под дејство на човечката вообразеност. Ова јавување било плод на дејството на демони кои своите дејства ги додавале на неправилните човечки делувања…
Свети Игнатиј опишува и друг вид на неправилна молитва: „Како што неправилното делување на умот води кон самоизмама и прелест, исто така кон нив води и неправилното делување на срцето. Како што со луда гордост се исполнети оние кои имаат желба и стремеж да видат духовни видувања со ум кој не е исчистен од страсти и не е обновен и препороден со Светиот Дух, со таква иста гордост и безумие се исполнети оние кои имаат желба и стремеж на срцето да се насладуваат со свети, духовни и боженствени чувства, а нивното срце уште не е способно за таква наслада. Срцето кое се обидува да почувствува боженствена сладост и други боженствени чувства, не наоѓајќи ги во себе, се лажат, измамуваат и уништуваат себе, влегувајќи во областа на лагата, во заедница со демоните, се потчинуваат на нивното влијание, подпаѓаат под нивна власт. Само едно чувство од сите чувства на срцето во неговата падната состојба може да биде употребено во невидливо богослужење: чувство на жал заради своите гревови, осквернетост, пропаст, плачот, покајанието и смиреноста на духот.
На сите им е познато каква душевна несреќа им се случи на јудејските книжници и фарисеи заради нивното неправилно душевно расположение: тие не само што станаа туѓи на Бога, туку и Неговите полудени непријатели и богоубијци.
На слична несреќа се потчинуваат подвижници на молитва кои од својот подвиг го исклучиле покајанието и кои се приморуваат да почувствуваат наслада и одушевување: тие го продлабочуваат својот пад, се одалечуваат од Бога, стапуваат во заедница со сатаната, се заразуваат со омраза кон Светиот Дух. Овој вид на прелест е ужасен: таа е подеднакво погубна по душата како и првата, но е помалку очигледна, ретко се завршува со лудило и самоубиство, но целосно го уништува умот и срцето. По состојбата на умот која таа го раѓа Отците ја нарекле „занесеност„. Човек кој е обземен со оваа прелест си замислува нешто во себеси, „се занесува„ дека има многу добри дела и доблести, дури и дека во изобилство поседува дарови од Светиот Дух. „Духовното размислување не дозволува на човекот никаква занесеност„ рекол Свети Симеон Нов Богослов. Оној кој се замислува дека бестрасен, никогаш нема да се исчисти од страстите. Оној кој вообразува дека е исполнет со благодат, никогаш нема да добие благодат. Оној кој мисли дека е свет, никогаш нема да достигне светост. Необичната виибразеност се забележува кај луѓе кои страдаат од оваа прелест: тие како да се воодушевени од себе, со својата самоизмама која ја сметаат за благодатна состојба. Тие се исполнети со надменост и гордост, иако на многумина им изгледаат смирени, кои судат по надворешност и неможат човекот да го оценат по плодовите.
Нема спасение без покајување, а покајување од Бога добиваат само оние кои, за да го примат, го продаваат сиот свој имот, т.е. се одрекуваат од се што лажно го стекнале со „занесеност„. Многу често можат да се сретнат луѓе заразени со „занесеност„. Секој кој нема смирен дух, кој мисли дека има било какви доблести и заслуги, секој кој не се придржува на непоколебливото учење на Православната Црква, веќе за догмите и Преданијата размислува произволно, по свои претпоставки или по инославно учење, се наоѓа во оваа прелест.
Треба будно да се следите себеси за да не си препишете некое добро дело или пофална особина или некоја особена природна способност, или дури благодатна состојба освен ако човекот навистина е удостоен. Со еден збор, човек не треба да смета дека има било каква доблест. Секако, има духовни состојби кои навистина се последица на Боженствена благодат, во која човек чувствува духовна сладост и радост, кои во срцето го чувствуваат присуството на Светиот Дух, кој – како подвижник Христов – е удостоен на духовни видувања, но ова се случува само со оние Христијани кои го достигнале христијанското совршенство, претходно се исчистиле и се подготвиле со покајување. Постепеното делување на покајанието се огледува во секој вид на смирение, особено во молитвата која се принесува од сиромаштвото на духот, од плачот и која постепено го ослабнува дејството на гревот во човекот. Но за тоа е потребно многу време…Борбата против страстите е од необична корист, зошто таа најспасоносно доведува до чувства на сиромаштва на духот. Кога страстите особено ослабнуваат, а ова најчесто се случува пред крајот на животот, тогаш постепено почнуваат да се јавуваат вистински духовни состојби кои неизмерно се разликуваат од состојбата која раѓа „занесеност„ зошто оваа на крај секогаш доведува до чамотење.
Духовните дарови на човекот му даруваат Боженствена Премудрост која многу се грижи за словесниот сад, човекот кој треба да прими дар во себе , да ја издржи јачината на дарот без штета по себе, зошто ново вино ги кине старите мевови (Мт. 9, 17). Во нашето време духовните дарови се даваат многу умерено, онолку колку е потребно за спасение, спрема слабоста со која е обземено Христијанството. Наспроти ова, „замисленоста„ ги истура своите „дарови„ во безумно изобилие и со голема брзина.
Општата карактеристика на вистинската духовност е длабокото смирение и смиреномудреност, соединето со крајно почитување на сите ближни, со отвореност и евангелска љубов кон сите ближни и со тежнеење човекот да биде непознат, да се оддалечи од светот…„ (9, т. 1, стр, 230-258).
Од овој многу важен, длабок и детален напис на Свети Игнатиј тука се наведени само неколку делови со цел да се укаже на најопштите опасности и можните отстапувања со кои човекот се среќава на молитвениот пат. Оној кој поподробно сака да се запознае со причинителите на прелест нека го прочита целото негово напис.
Тука ќе укажеме на уште една застрашувачка појава која ќе не примора да бидеме уште повнимателни во духовниот живот. Свети Игнатиј, како веројатно ниеден од Светите Отци, особено детално и точно ја проучува природата на прелеста во нејзините различни облици. Тој го користи искуството на древното монаштво за да разоткрие многу разновидни демонски замки и да ги предупреди на нив последните Христијани на кои им претстои духовна борба во време на особени искушенија, кога на човекот ќе му треба особена внимателност за духовно да не погине. Меѓутоа, еве докази дека само знаењето без смирение на срцето не помага на човекот да ја избегне оваа опасност: се испоставува дека злите духови дури и од самото учење за смирението можат да извлечат алатка за себе.
Неодамна се случил ваков настан: нашиот манастир го посети еден монах кој неколку претходни години поминал во скоро пусти места меѓу подвижници во послушание кај некој старец. Овој старец се занимавал со необичен подвиг на плач и на ова делување го научил својот ученик. ( Во оваа пустина имало уште неколку монаси кои го прифатиле ова учење и правеле исти вакво експерименти.)
Значи, овој монах почнал да ги пренесува своите искуства на манастирското братство, почнал енергично да зборува за значењето на покајничкиот плач, за тоа како е тоа главно делување на монахот, како само во плачењето е спасот и т.н. Цитирал многу изреки на Светите Отци за солзите, особено се повикувал на учењето на Свети игнатиј за плачот и покајанието, напамет ги знаел неговите писма, накратко – го изложил опширно и детално учењето на Светите Отци на Црквата за ова прашање. Убедувал многу монаси дека човекот мора да се присилува на солзи, дека солзите се добиваат со особен молитвен труд и со подвиг на самооткажување и суровост кон себе, Браќата кои го слушале не можеле а да не се согласат со неговите зборови, но немале баш доверба во ваквата енергичност на монахот. На крај тој им понуди да им го покаже овој начин на покајнички плач кој го практикува неговиот старец во пустина. При тоа се испоставило дека заради тоа треба да се оддалечи од семејството во палнина, како останатото братство во манастирот не се вознемири. Ова предизвика монасите да станат толку внимателни и да одбијат да се запознаат со толку чуден експеримент. Разговорот заврчи. Монахот потоа отишол во планина.
Поминало одредено време и секој во манастирот се занимавал со својата работа, одеднаш по брдата околу манастирот се слушнало некое страшно завивање и силно плачење. Браќата ги оставиле своите работи и почнале да слушаат повнимателно во недоумница. Дури после некое време сфатиле дека тоа е всушност оној „подвиг на плач„ на кого прелестениот монах се оддавал.
Живеејќи во пустина без луѓе, во горите и планинските шуми, монасите, за кои раскажуваше монахот, престојувајќи во меѓусенбо оддалечени ќелии, се предавале со саати на овие очајнички извици секојдневно, исполнувајќи ја околината со крици, лиејќи солзи, на крај паѓајќи од премаленост. И ваквото хистеричнопрактикување на молитвата засновано на исцрпување на нервите и самоопиеност тие го сметале за вистински покајнички подвиг по предание на Светите Отци.
Чудно е што ваквиот најтежок вид на прелест се случил токму таму каде навидум се било усмерено директно против неа, Да се сетиме како Свети Антониј велики со духовни очи видел ѓаволски мреќи сплетени околу светот и извикнал: „тешко на човечкиот род! Кој уште може да ги избегне овие мрежи?„ На тоа му било каќано: „Смиреномудреноста спасува од нив и тие дури неможат да го допрат смирениот„. (11, стр. 43).
КОИ СЕ ПРИЧИНИТЕ ЗА СОЛЗИ И КОГА ТИЕ СЕ ИСПРАВНИ?
За плачот кај Светите Отци наоѓаме многу највозвишени зборови и поуки. Дарбата за плашење и сплзи тие го сметаа за еден од најгоелмите дарови Божји, кој е суштински потребен за нашето спасение. Причина за солзите е согледување на своите гревови и свеста за својата гревовност и сиромаштво на духот. Солзите се дар Божји и служат како знак на милоста Божја, како знак дека Бог го примил и го прима покајувањето.
Меѓутоа и плачот, како и другите духовни дејства, може да има неправилна основа, може да произлезе од многу разновидни страсни помисли и чувства. И солзите, како својство на паднатата природа, се заразени со боласта на падот како и сите останати својства. Некој по природа е особено склон на солзи и во секоја згодна прилика пролева солзи: овие солзи се нарекуваат природни. Има и гревовни солзи.гревовните солзи се нарекуваат солзи кои се пролеваат од гревовни побуди. Вакви солзи изобилно и со особена леснотија ги пролеваат луѓе кои се предадени на сладострастие. Солзите слични на солзите на сладострасникот пролеваат луѓе кои се наоѓаат во самоизмама и прелест; солзите обилно се леат и заради суета, лицемерие, човекоугодност. На крај има и солзи кои се пролеваат заради злоба„ (9, т. 1 стр. 194).
Преп. Јован Лествичник кажува: „Природата на солзите, особено кај почетникот тешко може да се сфати, зошто тие настануваат заради многу различни причини: од природа, од Бога, од неправилна тага и од тага вистинска, од суета, од блудна страст, од љубов, од сечавање на смрт и од многу други побуди (4, сл.7, стр. 32). Со богоугоден плач често се преплетуваат гнасни солзи на суета: и ова во искуство добро го препознаваме кога гледаме дека плачеме и се предаваме на гневот. (4, сл. 7 стр. 26).
„Ако кај оние кои мислат дека плачат по Бога видиме гнев и гордост, нивните солзи треба да ги сметаме за неправилни зошто што е заедничко на светлоста и темнината? Оној кој во себе се гордее заради своите солзи и ги осудува во својот ум оние кои не плачат, личи на човек кој од царот измолил оружје против непријателот, а со него се убива самиот себе (4, сл. 7, стр. 44). Често се случува овие солзи да ги прават надмените лекомислени, заради тоа тие не се даваат на некои луѓе. Тие, трудејќи се да ги најдат и не наоѓајќи ги , се прекоруваат себеси, се осудуваат и се мачат со воздишки, ожалостена душа, со длабока потиштеност и се збунети. Сето ова е замена за солзи иако тие, среќа за себе, ова не го сметаат за нешто (4, сл. 7 стр. 47). Немој да им веруваш на солзите пред потполно исчистување од страстите, зошто виното е затворено зошто сеуште не е осигурано од расипување„ (4, сл. Стр. 35).
Свети теофан Затвореник кажува: „ Има солзи кои се создаваат од слабост на срцето, од голема раслабеност на карактерот, од болест, а некои себе намерно се присилуваат на плачење. Има солзи и од благодат. Вредноста на солзите не се одредува на основа на водата која тече од очите, туку врз основа на она што во душата се случува за време на плачењето и после тоа. Главно е срцето кое тогаш мора да гори во огнот на Боќјиот суд, но без болка и жештина, со умилност кое доаѓа од милосрдниот Бог Кој, иако го осудува гревот, го милува грешникот. Исто така мислам дека овие солзи доаѓаат пред самиот крај на христијанските напори, не надворешни, туку внатрешни – на исчистување на срцето, како последно миење и обелување на душата. Понатаму – ова не се постигнува за еден саат, за еден ден или два, туку во текот на многу години. И уште се каќува дека постои плач на срцето без солзи, но исто така скапоцен и силен како солзите. Овој е подобар за оние кои живеат со други, т.е. за другите дас не го видат„ (14, писмо, 2).
Да обрнеме внимание на тоа дека Светите отци многу се чуваат од суета во секое духовно делување: дури и толку голем духовен подвижник, затвореник и молитвеник како што е епископ Теофан (кој 28 години живеел во затвореништво, од кои последните 11 години секој ден служел Света Литургија) кажува за себе дека немал дарба за солзи и учи за ова делување со таква смиреност како да самиот не стекнал плач, туку знае за тоа само од другите. Секако дека овој Свет Отец го имал овој дар и токму смиреното тврдење дека нема плач е сведочење за неговиот вистински покајнички дух. Оние кои навистина се смирени заради своите гревови не го ценат овој плач. Отец Мојсеј кажа: „Кога плачеме нетреба да го подигаме гласот на воздишката, за да незнае левицата што прави десницата. Левицата е суетата„, (11, с. 287, стр. 2).
Кај Светите Отци се сретнува и следниов важен совет: оние солзи кои немаат духовна основа се создаваат од природа или дури од гревовни побуди и нив треба веднаш да ги претворите во богоугодно и правилно расположение, менувајќи ги самите мисли кои ги предизвикуваат солзите, т.е. да се сетите на сопствената гревовност, неизбежната смрт и Судот Божји и да плачете заради овие причини (9, т. 1 стр. 194).
Но, при тоа: „Чудни работи!„ како што забележува Св, епископ Игнатиј „Кога оние кои од природна наклоност лесно пролевале потоци на бесмислени и јалови солзи, како и оние кои ги пролевале од гревовни побуди, посакаат да плачат богоугодно, одеднаш во себе наоѓаат необична сувост, неможат да исцедат од очите ниту капка солза. Од ова се учиме дека солзите од страв Божји и од покајување се дар Божји и за да човек ги добие треба прво да се потруди да го задобие нивниот причинител. А причинителот за солзите увидувањето и свеста за својата гревовност„ (9, т. стр. 194).
Ќе наведеме уште неколку зборови од истите Отци.
Свети Теофан Затвореник: „Избави не, Господи, од восхитени молитви. Восхитувањето, силните движења на душата со возбудувања се душевни движења на крвта до кои доаѓа сред распалена вообразеност… Луѓето доспеваат во овие восхитувања но се тоа се меури од сапуница. Правата молитва е тивка и мирна и таа е таква на сите нивоа. Кај преп. Исаак Сиријски се наведени највисоките степени на молитва, но не се спомнати никакви восхитувања„ (14, писмо 14).
Свети епископ Игнатиј не учи: Треба да се држите во состојба на духовна рамнотежа, тишина, спокојство и сиромаштво на духот, држејќи се настрана од сите состојби кои предизвикуваат вжартеност на крвта и нервите. Не се удирај ни во градите, ни во главата за да предизвикаш солзи, таквите солзи се од нервен стрес, од разбранувана крв и тие воопшто не го просветуваат умот и не го омекнуваат срцето. Чекај со покорност солзи од Бога… Ќе дојдат тивки и чисти солзи, ќе ти ја променат душата, нема да ти го изобличат лицето, нема да ти поцрвенат очите, туку кротко и спокојно ќе ти се излијат по лицето„(10, писмо 88).
ШТО ЗНАЧИ „ДА СЕ ТРУДИШ НЕРАЗУМНО„?
Треба да се кажат уште неколку зборови за телесниот труд како што се на пример физичкиот труд, вршење на некое послушание во манастир или во храм, пост, стоење на молитва, метании и други надворешни подвизи. Секој Христијанин мора јасно да ја распознае својата состојба – како физичко така и духовно и да пронајде за себе начин на духовна борба која е конкректно за него е најспособна. Тешкото е во тоа што за изборот на вистинските лекови за душата, со која може да се излечи токму нејзината болест, потребен е искусен духовен лекар – духовник кој добро ја познава својата духовничка вештина.
Меѓутоа, денес има многу малку такви духовници и затоа многу луѓе по своја интуиција земаат духовни лекови и ги применуваат без да имаат поим за нивната намена или примена. Така луѓето ги прифаќаат постот, молитвата, бдението и физичката работа мислејќи дека побрзо ќе постигнат успех ако повеќе и поинтензивно ги применуваат. Но, овие дела се добри само ако се прават на правилен начин и во правилна мерка, со правилна усмереност и кога оној кој ги прави будно го набљудува дејството кое тие го имаат на неговото срце: дали тоа се смирува со овие дела, станува ли помеко, поприфатливо за диховен живот, или пак се разгорува со страсни желби, се опива со самозадоволство, ја потхранува својата суета, се гордее пред луѓето, станува сурово заради овие подвизи. Надворешните подвизи можат лесно да го одведат човекот во самовознесување пред другите зошто се очигледни, зошто ние самите неможеме да ги забележиме своите надворешни подвизи, и суетата ни пее „пофалба„ за таквите наши „заслуги„. Неправилните подвизи, кои не се во склад со целта на вистинските подвизи, т.е. со смирувањето на срцето, раѓаат заљубеност во себе и егоизам.
Свети Теофан Затвореник кажал: „Егоизмот настанува од надворешните подвизи ако човекот не внимава на помислите…Оној кој прави само надворешни подвизи, а не внимава на себе, паѓа во егоизам: тој ќе направи одреден број на метании, седи и фантазира: леле колку денес се потрудив. Гледате, сме го частеле Бога. Или пак не се предава и мисли: така сите Свети правеле: т.е. веднаш можеме во житие да стасаме…и слично на овие примери. Надворешните подвизи се од суштинско значење, но задржувањето само на нив е несреќа!„ (14, писмо 28).
Пред се човек треба да се труди она што го прави да не го гледаат другите; на пример така постапувале египетските монаси кога некоја нивна доблест станувала позната – тие веќе не ја признавале за доблест, туку за грев. (11, стр. 185, ст. 1).
Ава Исидор Пилусијски на монасите им зборувал: „Подвизувајќи се успешно во постот немојте со тоа да се гордеете. Ако станете суетни заради својот пост, би ви било подобро да јадете месо. За монахот не е толку штетно да јаде месо колку што се штетни гордоста и надменоста„ (11, стр. 222, ст. 6).
„Биди ревносен, но во својата душа„ кажува преп. Јован Лествичник, „немојте да го покажувате тоа во своето надворешно однесување, ни со изглед, ниту збор, дири ни со навестување. И немој да ја следиш скриената ревност освен ако веќе си престанал да го понижуваш ближниот. Ако од тоа не се воздржуваш, биди сличен на своите браќа и немој да се разликуваш од нив со вообразеност„ (4, сл. 4, стр. 81-82).
„Бидејќи суетата се храни со што е извонредно, така понекогаш и самите добри дела не прават надмени и тогаш она што е спасоносен лек за нас станува смртоносен отров„. (4).
Ава Исаија кажа: „Ако се молиш и се подвизуваш со смиреномудреност, како да си недостоен, тоа ќе биде пријатно на Бога. Ако се сетиш на некој друг кој спие или е мрзлив и ако се возвисиш во срцето, твојот труд е залуден„ (11, стр. 119, ст. 10).
Ава Јефимие учи: „Ако некој од почетниците очигледно и пред сите се обидува да го надмите братот во пост и смиреност во срцето, тој паѓа во најголем грев. Првиот пост навистина е избегнување на самоволие и самозаконие, кога човекот не го разгласува своето добро дело и не го прави јавно. Воздржувањето не е во тоа човекот да се грози од храната за да го прекорува братот свој кој јаде. Подобро е да не се одрекуваш од јадења на заедничка трпеза, будно стражари над срцето и тајно бори се против тајните страсти. Пример за надворешното и видливото делување е Стариот Завет, тој никого не го прави совршен. А Светото Евангелие е пример за внатрешно стражарење, т.е. за чистотата на срцето„ (11).
Некој старец рекол: „Многумина своето тело го оптеретиле со подвизи, но бидејќи тоа го направиле без расудување, отишле од овој живот без никаков плод, без ништо. Нашата уста мириса од постот; го знаеме Светото Писмо на памет, Давидовите псалми сме ги усвоиле толку многу што тие станале наше дело, но тоа ништо не ни вреди ако немаме она што Бог од нас бара – смирение„ (11, стр. 362). Свети Јован Лествичник опоменува: „Без разлика колку возвишени се нашите подвизи, ако не сме стекнале милосрдно срце, овие подвизи ќе бидат лажни и суетни„ (4, сл. 7).
„Што знаќи да се трудиш неразумно?„ прачува Свети епископ Игнатиј и одговара: „Тоа значи да се трудиш со телесна енергичност, со суета, пофалби, со понижување на другите браќа кои неможат да поднесат таков труд. Таквиот труд, без разлика колку е голем и колку долго трае, колку и да е корисен за семејството во материјална смисла, не само што е некорисен за душата, туку е и штетен, зошто го исполнува човекот со надменост со која во душата нема место за било која доблест„ (9, т. 1, стр. 310-311).
За човекот да има разумно делување, Светите Отци советуваат подвизите да ги одмерат по својата снага и слепо да не го имитираат подвижништвото на древните Отци туку усвојувајќи ја самата суштина на нивните подвизи, нивната цел, принцип, по совет на духовниците, по својата мерка.
„Ако немоќното тело го присилиш на дела кои ги преминуваат нивните сили, со тоа во душата своја внесуваш темнина и донесуваш вознемиреност, а не корист„ кажа преп. Исаак Сиријски (2, сл. 85).
Ава Евагрие ја пренел изреката на еден старец: „Секој подвиг мора да биде благовренем и по мерка. Подвигот кој не е преземен на време и по мерка на снагата на човекот, може да се издржи само во краток период, а секое делување кое се прави кратко, а потоа се остава, повеќе е штетно отколку корисно„ (11, стр. 98, ст. 6).
Опишувајќи прекрасни подвизи на Светите отци Свети Јован лествичник заклучува: „Пофално е ако човекот се восхитува на трудот на Светите, спасоносно е ако има ревност за нив, а неразумно и невозможно е ако сакате одеднаш да го имитирате живот„ (4, сл. 4, стр. 42).
„Нашите доблести имаат примеса на нечистотија која настанува од нашите немоќи. Човекот од својата душа и срце несмее да бара повеќе отколку што тие можат да дадат. Ако барате од нив преку мерка, тие ќе банкротираат, а ако пред нив поставувате умерени барања, тие ќе даваат умерена камата до вашата смрт и ако се задоволите со тоа, правете така до смрт и нема да умрете од глад„ напиша асвети Игнатиј (10, писмо 21).
Овде ќе наведеме уште една многу важна поука за надворешниот и внатрешниот подвиг на Свети Игнатиј, кој тој ги изложил во писмо во кое особено јасно се излага суштина ова прашање:
„Некои луѓе Творецот ги создал така да тие со суров пост и останати подвизи мораат да го зауздат своето јако тело и крв, да со тоа и овозможат на душата правилно да делува. Има, пак, луѓе кои не се способни за големи телесни подвизи…кај нив душата сама по себе, без било какви промени, се наоѓа во постојана активност. Таа треба само да земе духовно орудиене. Бог на човекот му се јавува во чистотата на мислите, без разлика на тоа дали ја достигнал со телесен и душевен подвиг, или само со душевен. Душевниот подвиг може и сам, без телесниот подвиг, да достигне чистота, а телесниот, ако не прејде во душевен, е целосно јалов и повеќе е штетен отколку корисен: тој, задоволувајќи го човека, не му дава на човекот смирение, туку напротив, предизвикува во него високо мислење за себе, како за подвижник кој се разликува од другите немоќни луѓе. Всушност, телесниот подвиг кој се прави со вистинско духовно расудување е неопходен за сите оние кои се надарени со здравје и силна телесна конституција и општото монашко правило е да се почне од него. Повеќето Христови трудбеници дури после второто практикување и навикнување на телесен подвиг почнуваат да го сфаќаат умниот подвиг со кој треба да се овенчаат оние кои телесно се подвизуваат, зошто без тоа телесниот подвиг останува како дрво без плодови, кое на себе има само лисја„.
„На тебе и мене ни е потребен друг пат„ продолжува Св. Епископ Игнатиј, обраќајќи се на монахот за кого му пишува (а самиот владика бил многу болен и страдал од голема телесна немоќ), „што се однесува до телото треба да чуваме благоразумна умереност, без повредување на своите телесни сили кои не се доволни за носење на монашки подвизи. Целото свое внимание треба да го усмериме на умот и срцто: умот и срцето треба да бидат усмерени по Евангелието. Ако употребиме крвна ревност за телесни подвизи, умот ќе ослабне во борбата против воздушните духови, владеачите на темнината на овој век, против поднебесните паднати сили, ангели кои се отфрлени од небото. Умот заради немоќта на телото мора да се лиши од моќни оружја, кои му се суштински потребни, заради кои ќе претрпи неизмерна штета…„ (10, писмо 92).
Многу е скапоцен советот дека со телесните подвизи мора да подготвуваме во себе терен за насадување на умно и срцело делување и пред се да се трудиме да ја сочуваме умереноста.
Постот, бдеењето и молитвата, се треба да биде умерено, со мерка, спокојно, без запаѓање во било каква крајност, И токму тоа создава прекрасни можности за правилно внатрешно делување, за внимателност и трезвеност.
Во исто ова писмонаоѓаме и ваков совет на истиот монах:
„Во молитвениот подвиг биди слободен…Немој да трчаш по број на молитви, туку гедај тие да бидат квалитетни, т.е. да бидат изговорени со внимание и страв од Бога…Со умерен надворешен живот треба да го сочуваш телото во умереност и здравје, а самоодрекувањето да го изразиш во отфрлање на сите помисли и чувства кои се во спротивност со Евангелието. Нарушувањето на умереноста ќе го наруши целиот поредок и целата рамнотежа на занимања кои на подвижникот му се неопходни„ (исто).
Сличен совет во поглед на постот наоѓаме кај Свети Теофан: „Немојте да го избегнувате постот. Тој е важен. Само секогаш бидете умерени… Постапувајте така да после јадењето во душата остане како и претходно, т.е. истата онаа топлина на срцето и истата онаа светлина на мислите. Тоа е мерката„ (14, писмо 27). Поверојатно е дека со таквата мерка треба да ги мериме сите други духовни делувања.
„Очигледно е дека на нашето време не му се дадени исклучителни и активни надворешни подвизи. За тоа зборуваат многу последни отци на Црквата, а и кај древните Отци наидуваме такви пророштва за последните Христијани дека тие ќе поминауваат многу слаб живот, дури и дека монасите слабо ќе се подвизуваат, но сите ќе се спасуваат со стрпливо поднесување на несреќи и искушенија. Секако дека и денес има многу смели луѓе кои се кадри за високи подвизи, но дали ќе се најдат и такви кои ќе можат од нив да извлечат духовна корист?! Надворешните подвизи се повеќе и повеќе се заменуваат со внатрешни, ништо помалку тешки, а внатрешните подвизи се повеќе се заменуваат со тешки несреќи и искушенија кои Христијаните ги опкружуваат од сите страни. Положбата на вистинските христијани се повеќе и повеќе ќе потсетува на положбата на еврејските момчиња во печката вавилонска кои сред страшниот пламен со чудо Божје останале живи и неповредени од оганот. Да се сочува правилен својот молитвен живот, да се живее кротко, да се сочува срцето од нечистотиите на светот, а никогаш да не се предаде Православието – ете тоа е голем подвиг на Христијанинот во нашето време. Сега веќе не е прашање дали човекот ќе биде „добар„ или „лош„ православен Христијанин, сега се поставува прашањето: дали Христијанинот ќе ја сочува верата? Кај многумина верата нема да се сочува…„ напиша нашиот современик јеромонах Серафим Роуз.
Друг наш современик, отец игуман Никон, кажа: „Светите угодници ни објаснуваат дека во последните времиња нема воопшто да има монаштво или дека само некаде ќе остане надворешното монаштво, но без вистински монашки подвиг. Тие кои го бараат Царството Божје нема да имаат никакви лични подвизи. Луѓето ќе се спасуваат само со трпење на несреќи и болести. Зошто нема да има подвизи? Затоа што во луѓето нема да има смирение, а без смирение подвизите донесуваат повеќе штета отколку корист, дури и може да го погубат човекот, зошто тие и несакајќи кај човекот предизвикуваат високо мислење за себе и раѓаат прелест. Некои подвизи може да бидат допуштени, но само со раководство на многу искусни духовни луѓе, но денес скоро и да ги нема, скоро и да неможат да се најдат. Духовниот Раководител е Самиот Господ и Светите Отци, за оние кои ги имаат нивните списи и кои можат да ги разберат. Како тоа Господ духовно ги раководи луѓето? Дозволува трпење на прогон, навреди, болести, долга и тешка старост. Без смирение, човек неможе без штета за себе да задобие никакви дарови Божји. Токму заради тоа е претскажано дека луѓето во последните времиња заради големата гордост ќе се спасува само со трпење на несреќи и болести, а подвизите ќе им бидат одземени„ (16, сл. 116, 132-133).
Очигледно е дека оној кој денес навистина бара спасение на душата и сака да се сочува од разни соблани и прелести, мора да води исклучително скромен живот, се да прави многу внимателно и умерено, да ја мрази во себе суетата, ако е можно да ги крие своите подвизи од лужето. Повторно се враќаме на времето на тајното, скриеното христијанство, мораме да ги криеме своите доблести, но не заради прогон од пагани, туку заради тоа што не прогонуваат нагоните на страстите и лагата – како однадвор, така и во нас.
После се ова што е кажано, треба да предупредиме уште на едно: многумина од нас кои во себе јасно ги препознале своите слабости, неспособноста правилно да практикуваат исклучителни и делотворни надворешни подвизи, кога во нив се олади првобитната лага – духговниот елан, кој се заснова на гордост, може да паднат во друга крајност, целосно да го остават надворешниот труд. И секогаш кога е потребен напор и борба против себе исполнет со гревови, отсекување на својата волја, самоодрекување, тие бегаат од оваа духовна борба, изговарајќи се со своите немоќи, и говорејќи: „Ние сме слаби, денес веќе не се тие времиња, ако почнеме да се присилуваме себеси на нешто големо, ќе паднеме во прелест„ или „Од нас денес не се бара многу! Треба да пазиме да не паднеме во тешки гревови, а се останато некако ќе се среди!„ и слично. Мрзливиот, тромиот и своеглавиот човек радосно може да се повика на претходно наведените зборови на Светите Отци за да ја оправда својата мрзливост и со мирна совест да се препушти на лаѓно спокојство и негрижа мислејќи дека за спасение му е доволен само ваков наводно „смирен„ поглед на себе. Но, ваквото смирение е лажно. Заради своите слабости се смирува само оној кој не се жали себеси, кој е строг спрема себе, кој стражари над себе и при тоа ја дознава својата немоќ и низ неа својата падната природа. Токму на овие луѓе се упатени наведените совети за да со нив ја посржат својата ревност во онаа мерка во која е таа за нив корисна. Мрзливците кои постојано бараат мир и безгрижност, оправдувајќи се со немоќ, ќе ги потсетиме на други изреки на Отците.
Свети Антоние велики учи: „Постојано стражари над себе за да не бидеш измамен и доведен во заблуда, за да не паднеш во мрзливост и неработење, за да не бидеш исфрлен во идниот век. Тешко на мрзливците! Им се приближи крајот и нема кој да им помогне, им нема надеж на спасение„ (11, с. 18, стр. 135).
Ава Исаија отшелник ни советува: „Замрази се што е световно, дури и телесното спокојство, зошто тоа те прави Божји непријател. Како што војникот кој има противник се бори против него, така и ние мора да се бориме против телото, недавајќи му да ослабне и да стане тромо од преголемо спокојство„ (11, с. 130, стр. 65).
Свети Игнатиј (Брјанчанинов) вели: „Оној кој се подвизува мора да одржува здравје и телесна снага во мерка која телото му овозможува да сочува способност да му служи на Бога. Прекумерниот развој на здравјето и дебелинатана телото го водат човека во тешка телесна состојба, буди во него животински нагони и склоности, така да тој веќе неможе да ги совлада, одземајќи му притоа секоја способност за духовни чувства. Оној кој своето тело го прави лесно по пат на умерен пост и бдение ќе има многу крепко здравје и ќе го направи способен да прима во себе духовни дејства, т.е. делување на Светиот Дух„ (11, стр. 132-133).
Свети теофан затвореник учи: „Оној кој правилно се подвизува, кој се труди нежалејќи се себеси, кој внимава на себе во разгорувањето на побожноста во срцето, штом почне да се оттргнува од трудот на Богоугодување, веднаш по ова следи талкање на мислите и оладување на срцето. Ако не се запре, брзо ќе падне во неработење и негрижа, бесчувствителност и расеаност. А тоа е душевна парализа или насоченост на душата во смрт„ (13, писмо 86).
„Секаде ни се потребни„ вели Свети Јован Златоуст „усрдноста и големата разгореност на душата, подготвеноста да се бори против самата смрт зошто инаку неможе да се стекне Царството Небесно (Беседа 31 на Апостолски Дела).
„Не само телесниот грев, туку и секое угодување на телото во храна, пиење, сон, спокојство или го запира духовното растење или ја намалува силата на неговиот замав„ 913, писмо 14).
„Самосожалувањето оди рака под рака со угодувањето на себеси и со самољубието, и тоа е корен на секој престап, грев, рамнодушност и безгрижност. Сте го слушнале изразот: гревот кој живее во вас! Тоа е всушност самосожалувањето со целата своја пратечка свита. Ако некогаш му попуштите, тоа секогаш ќе го парализира секое добро кое е стекнато во претходниот труд„ (13, писмо 49).
„Вистина е дека самосожалувањето и самоугодувањето не водат сите директно кон лош живот, но без разлика на тоа тие целживот го правал неплоден. Оној кој од нив страда не е ни вруќ ни студен…„ (13, писмо 49).
„Гревот кој во нас живее како корен и извор на сите гревови е себичноста или самољубието. Првородените негови ќерки се самосожалувањето и самоугодувањето. Преку првото тој секогаш води кон другото, со што го заснова поредокот и карактерот на животот кои се во спротивност со Богоугодувањето…
Самосожалувањето и самоугодувањето му допуштаат на човекот да парви богоугодни дела, но само ако тие не го нарушуваат неговото спокојство и ако го потхрануваат. На тој начин човек може однадвор да изгледа побожен и полн со доблести, а во суштина да е внатре целиот обземен со самоугодување. Ваквите на судот ќе слушнат: „Не ве познавам„.Решивме да направиме нешто бидејќи видовме дека тоа е потребно за спасение и дека тоа е угодно на Бога, а потоа се одрекуваме само затоа што ни е жал за себе, жал ни е да си одземеме нешто повеќе од сонот, жал ни е да си скратиме од храната, жал ни е да се лишиме од од слични работи…Жалејќи се себеси, се откажуваме од делата кои по совеста сметаме дека ни се неопходни заради спасение.
Значи со овие дејства од Богоугодување и остварување на спасението преоѓаме на самоугодување, делуваме спротивно на она како сме одлучиле да работиме…Се надеваме дека ќе го задобиеме Царството Небсно, а истовремено да продолжиме да живееме спокојно и во уживање, што неможе да се спои едното со другото. Кај светите подвижници секогаш се зборува дека оној кој сака правилно да оди по патот на спасението мора да се подготвува за смрт, не само со некои незначителни лишувања, туку и со лишување од сопствениот живот. За да не отстапи од патот на спасението по кој тргнал, човек треба да биде спремен да го даде и својот живот, ако е потребно…Ако се препуштиш на жалење тоа значи дека уште не си се одрекол од себе зошто не си направил ни чекор на патот на одењето по Господ Исус Христос. Единствено што си направил е дека си размислувал и зборувал за тоа, но сеуште ништо не си навистина направил„ (13).
Преподобен Исаак Сиријски вели: „Почетокот на потемнувањето на умот, пред се, се изразува со мрзливост за Божја служба и молитва зошто отпаѓањето на душата од тоа е скратен пат кон душевната прелест; а кога ќе биде лишена од Божја помоШ, душата лесно паѓа во рацете на своите противници…„ (2, сл. 2).
„Чувај те се од неработење зошто во него се крие сигурна смрт. Со неработењето паѓаме во рацете на оние кои се обидуваат да не заробат. Бог нема да ни суди заради тоа што не сме пееле псалми или читале молитви, туку заради тоа што – кога ќе ги оставиме псалмите и молитвите – демоните лесни влегуваат во нас…„ (1, т. 2 стр. 516, ст. 229).
„Чувај се од угодување на себеси во мало за да не си угодуваш во големо и така да паднеш во голем грев. И мало невнимание, како што некој рекол, често доведува до големи опасности. Мудроста е секогаш да бидеш трезен и во мало и во незнатно!„ (1, т. 2 стр 239).
Свети Игнатиј (Брјанчанинов) не учи: „Својството на човечките желби е такво што е потребно човекот да научи да ги победува во ситници. Ако човекот научи да победува ситни желби ќе ги заузда и големите. А оној кого го победуваат ситни желби сигурно ќе го победат и големите. Човекот неможе да го совлада страста на похотливоста ниту страста на гневот, ако претходно не научил да ги победува своите желби зошто единствено така се исправува општата расипаност на волјата„ (11, стр. 449).
Свети теофан Затвореник советува: „Ревносното Богоугодување е радосно чекорење кон Бога, кое го бодри човечкиот дух…Се треба да се прави во славата Божја и покрај гревот кој живее во нас. Ако не правиме така тогаш се што правиме ќе го правиме од навика или затоа што тоа од нас го бара пристојноста или затоа што оддамна „така се правело„ и затоа што другите така прават. Значи, јасно е дека христијанинот без ревност е лош Христијанин, тром, раслабнат, беживотен, ни вруќ ни студен, и дека таквиот негов живот не е христијански живот. Знаејќи го ова, да се потрудиме да покажеме дека сме вистински ревнители на добри дела, дека навистина сакаме да му угодиме на Бога„
Значи, секој од нас треба да го најде својот пат, својата мерка земајќи предвид се што досега беше кажано.
КАКО СМИРЕНИЕТО МОЖЕ ДА БИДЕ ЛАЖНО?
Тука често повторувавме: треба да се смирувате, пред се да тежнеете кон смирение…Меѓутоа, треба да се каже дека и смирението може да биде лажно.
Како прво, треба да се прави правилна разлика меѓу смирение смиреномудреност од една и меѓу смиреномудреност и смиренословие од друга страна. Смирението е една од најголемите евангелски доблести, која е недостапна на човековото сфаќање. Смирението е боженствено, тоа е Христово учење, Христово својство, Христово делување. Преп. Јован Лествичник вели дека само оние кои се водени од Духот Божји можат на задоволителен начин да расудуваат за смирението. Оној кој сака да стекне смирение мора многу грижливо да го изучува Евангелието и со големо внимание да ги исполнува заповедите на нашиот Господ Исус Христос. Делувачот на евангелските заповеди може да ја познае својата гревовност и гревовноста на целиот човечки род и да на крај стекне свест и убедување дека тој е најгрешниот и најлошиот од сите луѓе. Смирението е чувствување на срцето.
Смиреномудреноста, пак, е начин на мислење кое е во потполност земен од Христовото Евангелие. Човекот прво треба да се учи на смиреномудреност и што повеќе се вежба во тоа тоа повеќе душата стекнува смирение (9, т. 1, стр. 306). Смирението на душата ја дарува Бог, тоа е веќе дејство на Божја благодат, а на смиреномудреноста ние се подготвуваме за смирение, ја покажуваме на Господа својата желба да задобиеме свето смирение.
Меѓутоа, смиренословието многу личи на смиреномудреност. Неговите дејства се навидум исти, однадвор така изгледа, но внатре е нешто сосема друго. Смиренословието одвнатре има друга цел, тоа на луѓето сака да им се покаже како смирение, со оваа цел прима на себе маска на смиреност, го спушта погледот, зборува тивки и скромни зборови, во целиот човеков изглед има тивкост и воздржаност или тој зборува лоши зборови за себе, а се заради тоа да се покаже како смирен пред другите и луѓето за него да имаат добро мислење.
„Колку е корисно да се прекоруваш себеси и да се обвинуваш заради гревовност пред Бога во тајноста на срцето, толку е штетно истото да го правиш пред луѓе. Во спротивно, ќе преддизвикуваме ласкави мислења за себе како за смирени луѓе„ зборува Свети Игнатиј. Тој забележува интересна работа: на светот воопшто не му се допаѓа вистинско смирение кај луѓето, а лажното секогаш го привлекува. Светителот пишува: „Тие луѓе кои во монашкиот живот стекнале особена слобода и едноставност на срцето, кои неможат да се претвораат во однесувањето со ближните на светот не им се допаѓаат! Тој ги смета за горди…Светот бара ласкање, а во нив гледа искреност која не му е потребна, наидува на критикување кое го мрази„ (9, т. 1, стр. 317).
Забележано е дека вистински смирените луѓе кои ги сакаат ближните воопшто не се гржат за надворешниот впечаток кој го оставаат на другите, тие водат сметка за својата душа и се зафатени со вистинско исполнување на Христовите заповеди во поглед на ближните. Надворешното однесување на овие луѓе е многу возрджано, понекогаш се чини дека е сурово или строго. Меѓутоа, покасно секогаш се открива дека овие луѓе искрено се грижеле за своите ближни, дека биле милосрдни и дека пружале помош. А лицемерите и лажносмирените луѓе често се многу мили и услужливи, но ако човекот навистина му се случи некоја несреќа или потешкотија, ќе се види дека тие се далечни, ладни и туѓи, дека се рамнодушни кон сите страдања на ближните. Токму тоа е квасецот од кој нашиот Господ Исус Христос им заповеда на Своите ученици да се чуваат.
КАКО ЧОВЕКОТ ДА НАУЧИ ДА ГИ РАСПОЗНАВА СПЛЕТКИТЕ И ЗАМКИТЕ НА ЛУКАВИТЕ ДУХОВИ?
Кај многу Свети Отци кои опитно поминале низ сите фази на духовна борба наоѓаме многу важни, проницливи и опитни опаски кои откриваат разновидни маски на страстите, нивните сплетки и прикривање на замките на лукавиот, кои ако човек не ги знае речиси и не ќе може да оствари успех во духовната борба.
Или мора да имаме духовен раководител кој добро ги познава сите препредености и сплетки на непријателот или самите, изучувајќи ги делата на Светите отци, мора да ги имаме во предвид сите овие разни видови на замки на нашите непријатели – страсти и демони, зошто инаку е нев озможно да не паднеме во нивните мрежи.
Многу е важно во духовниот живот да ги следиме Светите Отц, постојано и внимателно да го усвоиме нивното учење за овие прашања кои тие на основа на лични подвижнички искуства ги опишале во своите душекорисни дела.
На пример од „Лествица„ преп. Јован Лествичник дознаваме три исклучително важни работи: ќе дознаеме дека демоните обично ни поставуваат три замки.
Како прво, тие се обидуваат да го спречат нашето добро дело. Како второ, кога во првиот обид се победени, тие се обидуваат она што е направено да не биде по волја Божја. И ако ни во ова не остварат успех, тие незабележливо пристапуваат на нашата душа и почнуваат да не фалат како луѓе кои во се живееме богоугодно (4, сл. 26, стр. 8).
Како што кога зафаќаме вода од извор и понекогаш незабележливо зафатиме и жаба, исто така правејќи добри дела, често тајно им удоволуваме на страстите кои се со нив поврзани: на пример: со гостољубивост се преплетува прејадување, со љубов – блуд, со расудување – расипаност, со мудрост – лукавост, со кроткост – тајно лукавство, спорост и мрзливост, карање, своеволност и непослушност; со ќутливоста се преплетува фалењето и паметувањето, со радоста – воображеноста, со надежта – попустливоста, со љубовта – осудата на ближните, со тихувањето – мрзливоста, со чистотата – чувство на огорченост, со смиреномудреноста – дрскоста. За сите овие доблести како отров се лепи суетата (4, сл. 26, стр. 58). Духот на суетата се радува кога ќе види многу доблести зошто умножувањето на трудот често претставува врата за влез на суетите (4, сл. 22, стр. 5).
Суетни сме кога постиме, но и кога го кршиме постот за да од луѓето ја сокриеме својата воздрженост – пак сме суетни, сметајќи се себеси за мудри. Суетата не победува кога убаво се облекуваме, но и кога лошо се облекуваме. Ако почнеме да зборуваме, не победува суетата, ако замолчиме пак не победува суетата. Без разлика како ќе го фрлиш тророгот, еден рог ќе биде нагоре (4, сл. 22 стр. 5). Одвратната суета не учи да се претвораме дека имаме доблест која ја немаме, убедувајќи не дека тоа е потребно заради корист на ближните, зошто е качано: „Така да се светли вашата светлост пред луѓето, да ги видат вашите добри дела„ (Мт. 5, 16) (4, сл. 22, стр. 37). Суетата на гневните ги прави кротки пред луѓето. Тие многу лесно се присоединуваат на природните таленти и често преку нив ги упропастува своите слуги (4,сл, стр. 226). Гордоста често му благодари на Бога и во оваа благодарност наоѓа за себе храна, зошто од почеток не го отфрла Бог очигледно туку под маската на ваквата благодарност ја оправдува својата надменост. Многу горди луѓе, не познавајќи се самиот себе, мислат дека го достигнале бестрастието и дека откако ќе го напуштат овој свет тие ќе го видат своето сиромаштво(4, сл, 23, стр. 3, 36). Понекогаш страстите не го вознемируваат човекот кој се наоѓа во светот зошто тој веќе доволно им се наситил, гледајќи и слушајќи она што е грешно; или заради тоа што демоните намерно се повлекуваат оставајќи го духот на гордоста кој успешно ги заменува останатите (4, сл. 15, стр. 62). Меѓутоа постои и лажно смирение кога луѓето себеси се нарекуваат грешни, дури и мислат така, но кога друг ги понижи тие покажуваат дека имале високо мислење за себе (4, сл, 25, стр. 34). Демоните често се претвораат во светол ангел и земаат на себе маска на Светители и Маченици и во сон ни покажуваат како им приоѓаме, а кога ќе се разбудиме прават од впечатокот од сонот да се чуваствуваме радосни и надмени. (4, сл. 7, стр. 48). Исто така од често пеење на псалми додека спиеме на ум ни доаѓаат зборовите на псалмите, но понекогаш демоните ни ги покажуваат за да се вообразиме и поради тоа паднеме во гордост (4, сл. 20, стр. 20). Демоните се пророци во соништата: бидејќи се проницливи тие на основа на околностите донесуваат заклучоци за иднината и тоа ни го откриваат во сон за ние да се зачудиме кога ќе видиме дека она што сме сонувале се исполнило и за да се чуделе и мислеле дека веќе сме станале водовити (4, сл. 3, стр. 27). Понекогаш демонот на суетата на еден брат му сугерира некои мисли, а на друг му ги открива овие мисли и ги поттикнува да му каже што му е на срцето и така да го фали дека е видовит (4, сл. 22, стр. 22). Понекогаш страста на суетата на човекот му сугерира да ја покаже доблеста во воздржувањето од храната, а страста на желбата за храна го тера да ја прекрши и помеѓу нив се случува караница заради еден човек (4, сл. 14, стр. 9).
На монахот, кој се одрекол од светот, демоните често му донесуваат помисли кои ги фалат луѓето кои во светот носат подвизи на милосрдие, а неговиот живот во манастирот му го прикажуваат како лишен од таквите доблести и заради тоа е никаков: преку ваквото лажно смирение го влечат во свет (4, сл. 2 стр. 3). Или пак доаѓа лукава мисла дека нетреба да замине од светот, туку таму, наоѓајќи се во искушенија, но не предавајќи им се, минува чесен живот, бидејќи тоа е, божем, поголем подвиг од монашкиот и е подостоен за поголема награда ( а целта на непријателот е меѓу сите соблазни што побрзо да го уништи човекот) (4, сл. 36, стр. 10). Кога монахот се оддалечува од своите роднини и пријатели на една или повеќе години, и постигне некое умиление, стравопочит и воздржаност, почнуваат да му доаѓаат суетни помисли – да оди во својата земја за да ги подучи оние кои претходното го виделе неговото соблазно однесување за сега со својот пример ги учи и спасува, а всушност за повторно да падне во истите страсти – таква е ѓаволската замка (4, сл. 3, стр. 11, 26). Демоните и во сон често му ги покажуваат страдањата на роднините или нивната болест, за монахот го привлечат во свет и да го лишат од трезвениот живот (4, сл. 7, стр. 68). А на некои монаси, кога ќе дојдат во град и кога се меѓу луѓе им доаѓаат солзи на умиление и ова им го даваат демоните за да помислат дека и таму можат убаво да се молат, а тоа да не им наштети и без страв да се зближат со светот (4, сл. 4 стр. 118).
Оние кои тихуваат демоните на блудот ги напаѓаат со особена жестина, сугерирајќи дека нема да има никаква корист од својата пустина: но од монахот кој се наоѓа во свет тие често отстапуваат, за да монахот ја види својата слобода и да одбере да остане меѓу мирјаните (4, сл. 5. Стр. 61).
На искушениците ѓаволот им сугерира желба за тихување со строг пост, собрана молитва, совршена скромност, постојано сеќавање на смрт, постојано чувство на умиление, чистота и ги веле да ги прескокнат потребните скалила кои се наоѓаат пред нив за да бараат совршенство пред време и да не го стекнат во потребното време. Оние кои тухуваат ѓаволот ги фали нивните служења, братољубие, негата на болните и т.н. со цел да ги направи нестрпливи (4, сл. 4 стр. 118). Кога некој живее во општежителство паѓа во искушение, демоните веднаш почнуваат да му сугерираат да оди на тихување. Послушниците понекогаш ги валка со телесна нечистотија, прават срцето да им се скамени и да стане многугрижливо, создаваат сувост и јаловост, мрзливост за молитва, успиеност и потемнетост, за да им сугерираат дека нема никаква корист од своето послушание, туку дека напротив одат во спротивен смер за да можат да го одвојат од подвигот на послушанието. А оние кои благодарејќи на своето послушание се исполниле со срдечно умиление, станале кротки, воздржани, усрдни, слободни од борби и страсти, ревносни, тие кои станале такви благодарејќи на раководењето и заштитата на својот духовен отец, демоните ги наведуваат на помисла дека веќе станале јаќи и дека можат да тихуваат и дека на таков начин можат да достигнат совршенство и бестрастие. На таков начин од залив ги одведуваат на разбранувано море и ги дават (4, сл. 4, стр. 69, 57, 58). Демоните често ни забрануваат да го направиме тоа што е многу лесно и корисно и не поттикнуваат да направиме нешто многу тешко (4, сл. 26, стр. 164), но оној кој себе се запознал никогаш нема да биде исмејан и никогаш не презема нешто што ги надминува неговите сили (4, сл. 25. Стр. 50).
Разновидно е и тешко да се разбере лукавството на нечистите духови и мал е бројот на луѓе кои можат да го видат, но ни тие неможат да го видат во целост. На пример, зошто се случува да понекогаш кога сме сити бдееме трезвено, а понекогаш кога постиме и страдаме, не мачи сонот? Зошто во текот на тихувањето чувствуваме сувост на срцето, а кога сме со други не исполува умиление? Зошто кога сме гладни трпиме искушенија во сон, а кога сме сити сме слободни од сите искушенија? Зошто во оскудица и воздржување сме мрачни и без умиление, а кога пиеме вино сме радосни и лесно го постигнуваме умилението? (4, сл. 26, стр. 127).
За време на молитвата лукавиот дух не потсетува на неопходните работи и на сите начини се обидува да не одвои од разговорите со Господ под било каков изговор кој изгледа добар или во нас предизвикува тресење, главоболка, температура и болка во стомакот. Штом се заврши времето на молитвата се тоа исчезнува (4, сл. 13, стр. 78). Оној кој се наоѓа во искушение на блуд, овој волк го мами предизвикувајќи во неговата душа болна радост, солзи и утеха и тој мисли дека тоа е благодат, а не суета и прелест. Кога човек ги пее псалмите понекогаш сладоста му доаѓа не од зборовите на Духот, туку од демонот на блудот. Некои од душа се молат за своите сакани, зошто ги придвижува демонот на блудот, а мислат дека ги исполнува духот на сеќавањето на ближните и законот на љубовта. Оние кои се склони на сладострасност често се сомилосни и милосрдни, брзи на солзи и нежни: но тие кои се гриќат за чистотата не стануваат такви (4, сл. 15, стр. 42, 48, 49, 46).
Демоните понекогаш отстапуваат од душата за да ја направат безгрижна, а потоа одеднаш ја напаѓаат душата, ја ограбуваат до таа мерка што ја навикнуваат на пороци така што тие потоа сами себе се клеветат и се борат против себе (4, сл. 26, стр. 64). Често ѓаволот своите напори и грижа ги усмерува на тоа да ги мачи монасите со противприродни страсти. Заради тоа некои од нив кога се во друштво на жени не ги мачат похотливи помисли кон жените и тие се фалат во себе, неразбурајќи дека таму каде постои поголема несреќа нема потреба за помала. Уште демонот на сладострастие многу често потполно се крие, така што кај монасите предизвикува поток од солзи додека тој седи меѓу жени или разговара со нив и уште го поттикнува да ги учи жените да се сеќаваат на смртта, последниот суд, да ја чуваат честа, за прво ги привлече како пастир а потоа, кога ќе стекне блиско познанство добие смелост и кога одеднаш го обземе разбранувана страст, тој, на крај, станува потчинет на суров пад. Понекогаш кога монахот седи со жени на маса или се наоѓа во нивно друштво нема никакви лоши мисли, но кога после тоа, сигурен во себе се вообрази дека има „мир и сигурност„, доаѓа во својата ќелија и неочекувано паѓа во грев зошто ѓаволот го уловил (4, сл. 15, стр. 29, 63, 50).
Се случува демоните во нас да будат умиление кога ќе се најадеме, а кога постиме не прават сурови, исмејувајќи не за да ние, измамени со лажни солзи, се предадеме на насладата (4, сл. 7, стр. 48). Демоните не принудуваат без мерка да јадеме и пиеме кога кога некој ќе ни дојде за да божем ја скриеме доблеста на постот (4, сл. 14 стр. 8). Кога демоните ќе видат дека ние штом слушнеме смешни зборови сакаме да се оддалечиме од оној што раскаќува, тие во нас раѓаат лажносмирени мисли: „немој да го ожалостиш„ или „немој да покажуваш дека си богољубив повеќе од останатите„ и т.н. но не треба да им се верува туку да се побегне што побрзо (4, сл. 1, стр. 5). Понекогаш лукавите демони брзо си заминуваат од нас додека се гневиме, за да станеме безгрижни во поглед на оваа штетна страст, зошто некои зборуваат: „иако лесно се гневан, брзо ми поминува„ и на тој начин оваа болест може да не се излечи (4, сл. 8, стр. 9, 21). Исто така на многу такви луѓе ѓаволот им дава сила усрдно да го практикуваат бдението, постот и тихувањето и под маската на покајанието и плачот им подметнува работи кои ја хранат нивната страст (4, сл. 15, стр. 62). Среброљубието често започнува со маската на раздавање на милосрдност на сиромашните, а завршува со омраза кон луѓето и т.н.
Меѓу нечистите духови има и такви кои на почетокот на духовниот живот ни го толкуваат Боженственото Писмо. Тие тоа обично го прават во срцето на суетните и повеќе кај оние кои ја познаваат надворешната наука за да можат малку по малку да ги навлечат на ерес и хула. Ова демонско „богословие„ или подобро кажано богоборство можеме да го препознаеме по вознемиреноста , по нескладот и нечистата радост која не обзема во душата за време на овие толкувања… (4, сл. 26, стр. 151).
За такви и многу слични разобличувања на демонските сплетки често дознаваме од списите на Светите Отци и Црквата. Ете зошто е толку важно да се проучуваат и познаваат аскетските науки на Светите Отци, секако заради самите нивните непосредни и парктични примени во нашиот живот. Значи, во многу голема заблуда се оние кои сметаат дека изучувањето на Светите Отци и животот по нивното раководство веќе не одговараат на нашето време. Без тоа знаење сме посироти од слепес кој отишол во густа шума без водич. Друга работа е тоа што воопшто не е едноставно правилното применување на ова учење. Повторно се потребни голема внимателност и разум. Светите Отци во своите совети и поуки често како да противречат едниот на другиот, говорат советуваат разни па дури и спротивни работи, но не е така. Да се одреди и укаже патот на секој човек со воопштени совети не е можно. Патот на духовниот живот на секој поединец е многу личен. Но, Светите Отци ни даваат општи смерови кои укажуваат на безбедна патека, предупредувајќи не на можни јами и провалии. Повикувајќи не да одиме по таа патека, тие ни отвораат безбеден премин, чувајќи не од сите крајности. Изборот на самиот пат, како и различните начини ова духовно патување да се оствари, зависи од секого поединечно во склад со неговите лични карактеристики и способности. Но без искуството на Светите Отци сигурно е дека ќе се изгубиме!
„ Никој за нас не е така опасен како ние самите!„ (9, т. 4, пимо 7).
ЗАКЛУЧОК
Значи, од се тука што е кажано за разни духовни доблести и подвизи очигледно е дека треба да имаме мала доверба во својот разум и срце, во своите добри дела и воопшто во се што може да ни се чини пофално во нас самите. Останува уште да предупредиме на една од многуте крајности. Не демнее опасност дека токму кога себе се ставиме на анализа и сите наши доблести на повторна оцена и заклучиме дека поголемиот дел од нив се нечисти и осквернети и како такви не се угодни на Бога; опасност кога застанеме на патот на недовербата во себе да почнеме да пронаоѓаме голем број на тајни болести на својата душа и увидиме дека несме способни апсолутно за ништо во таквата своја духовна состојба, да тогаш не паднеме во чамотија и тромост и духовно да не се предадеме заради видението на оваа грозна слика на нас самите која се скрила во нашето срце.
Во духовната борба ова е познато оружје на злите сили зошто тие оној кој неможат да го уловат со лажна и самозадоволна состојба го вовлекуваат во состојба на безнадежност, оладеност, бесчуствителност и лутина. Скоро секој искрен и самопожртвуван Христијанин кој бара вистинско смирение поминува низ оваа тешка, пуста и бесводна етапа на духовен пат.
И токму во ова искушение се покажува храброста, верата, молитвеното барање на Бога, доверливоста во Него. Често на нашите природни немоќи, болести на душата, нејзините страдања, потешкотии и состојби на жалост, злите духови додаваат уште помачни страдања, маки, тага и премаленост како оваа состојба да е крајно тешка и неиздржлива. Меѓутоа, без овие маки не се може на патот кон спасението.
Кај светите Отци многу се зборува за благодушното трпење на овие внатрешни жалости, за огромната корист која душата ја има од нив, од потребата да се трпат овие потешкотии, дека тука нема потреба повторно истото да го повторуваме. Ќе наведеме неколку зборови за тоа дека треба да се биде снисходлив кон своите немоќи и да не се бара од себе премногу.
Кај Никодим Светогорец читаме: „Немој само на Табор да одиш со желба туку и на Голгота, т.е. не само тогаш кога во себе чувствуваш Боженствена светлина и духовни утехи и радости, туку и кога те напаѓаат темнина, жалост, тага и горчина кои душата понекогаш мора да ги почувствува од демонските искушенија и внатрешни и надворешни. Некогаш оваа оладеност е пропратена со таква темнина и вознемиреност дури ни самиот незнаеш што да правиш и на кого да се обратиш, но не се плаши ни тогаш, туку стој цврсто во својот подвиг… ѐпонекогаш се случува душата да се мачи со ваква оладеност, со рамнодушност кон се што е духовно, а непријателот ја напаѓа посилно, предизвикувајќи лоши помисли, сранми движења и соништа полни си прелести. Нивната цел е човекот да ја изгуби надежта заради чувството дека Бог ги оставил, да се предаде и да се одаде на нешто страсно зошто после ова му е лесно повторно да го улови во вртлогот на грешниот живот. Заејќи го ова, стој цврсто. Нека беснеат брановите на гревот околу срцето: но додека кај тебе постои желба да го отфрлиш гревот и и да останеш верен на Бога, твоето бротче е цело„ (7, д. 2, гл. 7).
„Голема корист на душата и дава ваквата тага и оваа сувост на срцето или оскудноста на духовната радост и сладост, кога ги прифаќаме и поднесуваме со смирение и трпение. Зошто кога душата се наоѓа во состојба на ваква сувост, чувство на горчина и страдајќи заради искушенијата и помислите, кои се такви да и самото сеќавање на нив го доведуваат човека во тресење и го труе срцето и речиси целосно го убива внатрешниот човек, душата престанува да има доверба во себе и не се потпира на своите добри намери и стекнува вистинско смирение кое Бог толку многу го сака од нас…„ (7, д. 2, гл.24).
„Ако ти се случи да паднеш во некој грев, со дело или зборови, т.е. да те вознемири некоја случајност, или да осудиш некого, или да слушнеш како други осудуваат или да се расправаш со некого околу нешто, или да почувствуваш нетрпение, суета или нешто да занемариш, не треба тоа да те вознемири ниру пак да страдаш и очајуваш размислувајќи за она што си направил, а уште помалку да за тоа додаваш жални мисли за себе, мислејќи дека сигурно никогаш нема да се ослободиш од такви слабости или дека твојата желба е слаба да се потрудиш околу Господа или дека не одиш по патот Божји онака како треба, оптоварувајќи ја својата душа со илјада други стравови заради малодушност и тага…И се ова се случува затоа што ја забораваме својата природна немоќ и губиме од вид како душата треба да се однесува кон Бога, токму кога душата паѓа во некој грев што се простува, кој не е смртен, таа со смирено покајување и надеж треба да се обрати кон Бога, а не да се мачи со прекумерна жалост, со тага и горчина… (7, д. 2, гл. 26). Оној кој кога падне не се потпира на себе туку се потпиа во Бога, не се чуди многу на ова и не се препушта на прекумерна тага, зошто знае дека тоа му се случило заради неговите немоќи и уште повеќе заради слабостите на неговото потпирање во Бога. Заради тоа сред падот се зајакнува неговото непотпирање во себе и тој се повеќе се труди да ги зголемува и разбуди своето смирено потпирање во Бога и да мирно го носи трудот на покајанието…Колку повеќе тагата на паднатите е потемна и неутешна тоа повеќе се гледа дека тие прекумерно се потпираат во себе и многу малку во Бога и заради тоа нивната тага заради падот не ја ублажува со никаква утеха„ (7, д. 1, гл. 4).
Свети Игнатиј (Брјанчанинов) зборува:
„Заради таквите секојдневни и секојчасовни падови не треба претерано да ги прифатиме со жалост, зошто тоа е лукавство на непријателите кои со неизмерната тага сакаат да ја парализираат душата. За таквите гревови Свети Серафим Саровски зборува дека не треба себе да се осудуваме кога ќе ни се случи да се сопнеме, туку да сметаме дека сме способни на сите гревови, дека нашите сопнувања не се новост и нешто необично, да одиме пред Бога во смиреност на духот, исполнето со покајнички мисли. Токму ова ова нема да го презре т.е. Тој смирено ќе се стави над падовите (10, писмо 51). Ова не се однесува само на телото туку и на душата: да нне биде се онака како сакаме туку дека повеќето работи зависат од околностите. Заради тоа, по можност да се отфрлат причините на раслабеност, кои зависат непосредно од нас, треба да бидеме мирни, препуштајќи се себеси со своите немоќи на морето на милосрдието Божје (10, писмо 2). Нашите добри дела несомнено имаат примеса на нечистотија која потекнува од нашите немоќи. Не смееме да бараме од својаата душа и од своето срце повеќе отколку што тие можат да дадат (10, писмо 21). Бидете снисходливи кон својата душа и нејзините немоќи, преголемата строгост одвлекува од покајувањето, води во чамотија и очајување (10, писмо 5). Додека сме на пат, се додека не сме стасале во пристаништето на вечноста Божја мораме да очекуваме во себе и во својот живот и успони и падови и измени и тага вообичаена и тага неочекувана. И нека со нас биде како еден преподобен Отец рекол:
„Фала на Бога за се и за самата немоќна душа, зошто е подобро да бидеме грешни и да се сметаме себеси за грешни, отколку да имаме надворешен изглед на праведник и себе да се сметаме за праведни„ (10, пимо 18).
Архимандрит Лазар Абашидзе
превод на македонско сестра Ана

This entry was posted in Книги. Bookmark the permalink.

Comments are closed.