СЕДУМТЕ ВСЕЛЕНСКИ СОБОРИ

MVPCZNAME6
Со благослов на неговата Светост
Патријарх на МАКЕДОНСКА ВИСТИНСКА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА
+++Јован–Хаџи

ЗНАЧЕЊЕ НА ВСЕЛЕНСКИТЕ СОБОРИ
Седумте Вселенски собори, по Евангелијата Христови, се основа и потврда на нашата Православна – Христијанска вера зошто нашата вера не е само Апостолска, онаа која ја проповедале Светите Апостоли, учениците на Самиот Господ Исус Христос, туку е и на Светите Отци бидејќи тие ја протолкуваа и ја објаснија, како законски благодатни приматели и предавтели на делата на Светите Апостоли. Светиот Дух, кој се симна на Светите Апостоли во денот на Педесетницата, кој ги просвети и ги направи мудри, почиваше и на Светите Богоносни Отци, просветувајќи ги и правејќи ги мудри и нив.
Освен тоа, во нашата Православна Црква нема безбожно учење за нечија лична непогрешливост зошто непогрешливоста припаѓа само на целокупната соборна свест на Црквата како целина, (свеста) која својот надворешен израз го нашла на Вселенските собори кои смело ги повторувале апостолските зборови произнесени во одлуките на Првиот Апостолски собор во Ерусалим во 51 година, прототип за сите идни Собори: Зошто угодно беше на Светиот Дух и нам (Дап. 15, 28).
Треба при тоа да се потсетиме дека не може секој Собор да биде непогрешлив, туку само оној кој ја изразува и потврдува вселенската свест на Црквата и кого целата Црква го прифаќа како вселенски.
Иако на спорните прашања на Соборите понекогаш се пристапувало на гласање, за да се воспостави „мнозинство на гласови“ кое треба да „преовлада“ според демократски принцип, „мнозинството на гласови“ никогаш во Црквата немало апсолутно значење. Нам ни се познати голем број на случаи кога вистината не била на страната на мнозинството, туку напротив на страната на малцинството, па дури и да се работи само за едно лице. Од друга страна, во историјата на Црквата имало Собори со голем број на учесници кои претендирале на називот „вселенски“, но сепак од страната на вселенската свест на Црквата биле отфрлени. Еден од нив добил дури сликовит и изразен назив „разбојнички“ (449година).
Што за нас претставува мерило на несомнена, непогрешлива вистина?
Одговор на ова прашање од првокласна важност наоѓаме во учењето кое ужива голем углед и е прифатено во нашата света Црква, а кое припаѓа на светиот Викентиј Лирински, ава на Лиринскиот манастир на југот на Галија, еден од најзначајните Отци на Западната Црква од петиот век (се упокоил околу 450 година).
Свети Викентиј во историјата на богословието особено се прославил со своето „златно“ догматско-апологетско дело, познато под заедничкиот наслов „Потсетник“. Ова дело, кое се смета за едно од најважнте стари црковни споменици, свети Викентиј го напишал околу 443 година, , три години после Третиот Вселенски собор одржан во Ефес, во монашка осаменост во манастирот Свети Гонорат, архиепископ Арелатски, каде се до упокојувањето се подвизувал заедно со својот брат Луп, епископ Тројски.
За тоа дело секогаш многу пофално се изразувале како западните (римокатоличките, па дури и протестантските) така и православните богослови. Забележливо е дека во целата христијанска старина тешко може да има такво светоотечко дело кое повеќе од ова ги заслужило сите можни пофалби.
Догматско – историското значење на тоа дело се состои во прекрасни заклучоци и во длабоко инспирирано толкување на целокупното правпславно христијанско учење за изворите и основите на христијанските откровенија и вера.
Оваа теорија го одликува авторовиот строго црковен, јасен и прецизен поглед на предметот и карактеристично сугестивен начин на кој ја поставил работата.
Главната задача која пред себе ја поставил св. Викентиј во овој дел, е како со што поголема точност да се одреди вистинскиот, научен и разбирлив метод со чија помош би било лесно и несомнено да се разликува вистинската вселенска православна – христијанска вера од лажните еретички заблуди.
Заради тоа св. Викентиј, пред се, воспоставува гносеолошки метод кој претставува некаков пробен камен при одредување на изворната вистина на Христовото и апостолското учење. Еве како расудувал тој голем и вдахнат Отец на Црквата:
„ Често многу ревносно и со најголемо внимание сум се обраќал на луѓе украсени со светост и дарба за поучување со прашањето: кој начин е најлесен за мене, кој одам по правиот, царски пат, да ја разликувам вистината на вселенската вера од лажните еретички учења и секогаш ми давале од збор до збор ваков одговор: ако некој сака да ја избегне еретичката лага и здрав и неповреден да престојува во здрава вера, тогаш треба, со Божја помош, двапати да ја огради својата вера, како прво, со авторитетот на Светото Писмо, а како второ, со Преданието на Вселенската Католичанска Црква. Но може ќе се прашате зошто е потребно на Светото Писмо да му се додаде уште и авторитетот на неговото црковно сфаќање? Потребно е зошто Светото Писмо, и покрај неговата возвишеност, сите не го разбираат на ист начин, туку еден ги толкува неговите изреки вака, а други така; така од него може да се извлечат речиси онолку значења колку што луѓе го толкуваат. Затоа е неопходно толкувањата на пророците и апостолските дела да се усмерат по норма на нивно црковно и вселенско разбирање. Вселенското, како што кажува самиот збор, е вистинското и она што опфаќа се. Да се следи сеопштоста значи да се признава за вистинита само онаа вера која ја исповеда целата Црква ширум светот: Да се следи старината значи ни во кој случај да не се отстапи од она учење за кое се држеле нашите Свети Отци и предци; и на крај, да се следи согласноста значи од старината да се прифатат само оние одредувања на верата и толкувања за кои се држеле сите, или, во крајна линија, речиси сите пастири и учители.
Што е тоа предание?
Предание е она што тебе ти е поверено, а не она што си пронашол; она што си примил, а не она што си измислил; преданието е работа на учењето, а не на умувањето; тоа се дава на својот народ, а не е парцијален имот; тоа е работа која дошла до тебе, а не која ти си ја открил; кон него треба да се однесуваш не како оној кој тоа го пронашол, туку како оној кој го чува; не како втемелувач, туку како следбеник; не како водач, туку како воден.
Чувај го преданието, што значи талантот на верата вселенска, заштити го така што ќе остане цел и неповреден. Што ти е поверено, тоа нека остане кај тебе, и ти потоа предади го. Доби злато, злато и дај. Не сакам да ми подметнуваш нешто друго; не сакам место злато безобразно да ми подметнуваш олово или лажна бронза; не сакам привидно, туку вистинско злато.
О Тимотеј пастиру, писателе и учителе! Ако дарот Божји те направи способен по ум, образование, ученост, тогаш биди Веселеил на духовната скинија: гледај ги скапоцените камења на боженствениот догмат, поставувај го точно, расоредувај го мудро, давајќи му сјај, убавина, занесеност. Потруди се заради твоето јасно излагање, појасно да го разберат она во што претходно верувале не така јасно. Потруди се потомството со свест да го прославува она што старите порано го почитувале не сфаќајќи. Поучувај она што тебе те научиле и немој да кажуваш ништо што би било ново! Можеби некој ќе рече во Црквата Христова не треба да има никаков напредок во усвојувањето на верата? Секако дека треба и тоа најмногу. Но напредокот треба да биде навистина напредок, а не измена на верата. Напредокот се состои во тоа некој предмет да се усоврши онаков каков што е; а предавство е кога нешто престанува да биде она што е и се претвора во друго. Значи, во текот на годините и вековите нека се развива и во најголема мерка нека напредува поимувањето, разбирањето, мудроста, како на секој поединечен христијанин, така и на сите заедно како на еден човек, и на целата Црква, но само на тој начин, т.е. во еден ист догмат, во една иста смисла, во еден ист предмет на сознанието. Нека верата, како работа на душата, во тој поглед се угледа на телото. Со доаѓањето на летото, телата се откриваат и ги ослободуваат своите раце и нозе, но сепак остануваат она што биле и претходно. Цветното доба на детството и зрелата доба на староста меѓусебе многу се разликуваат; сепак истите оние кои порано биле деца, сега стануваат старци; всушност се менуваат возраста и надворешниот изглед на еден ист човек, но со тоа не се менува неговата природа, неговата личност останува иста. Таквиот закон на напредување нужно треба да следи и догматското учење на христијанската вера. Нека тоа со годините станува појако, нека со времето се шири, а со вековите се возвишува, но нека остане неповредено, цело и совршено во сите свои делови, во сите, така да кажеме, сетила и делови свои, без најмали измени, без никаков губиток во својата содржина, без никакво менување на своите одредби. Така древните догмати на небесната философија со време треба да се зајакнуваат, да се чистат; но не треба да се менуваат, остекуваат, расипуваат. Нека добиваат очигледност, сјај и станат јасни, но нивната исполнетост и целост, нивните својства, мора да бидат задржани, тоа е неопходно. Црквата Христова, грижлива и внимателна чуварка на догматите кои и се доверени на чување, никогаш во нив ништо не менува, не намалува ниту додава, она што е потребно не го отфрла, она што е одвишок не го додава. Со целосна преданост, расудувајќи правилно и мудро, таа се грижи она што е втемелено да го дополни и диверши, ако нешто е појаснето и протолкувано, да го зајакне и потврди, а ако нешто е веќе потврдено и одредено да го сочува. Треба всушност да се забележи дека ние сме обврзани со најголема усрдност да ги истражуваме согласните мислења на древните Свети Отци и да ги следиме не кога се во прашање секакви малку важни прашања поврзани со Светото Писмо, туку пред се кога се работи за за правилото на верата. Од друга страна не треба секогаш и не треба сите ереси да се разобличуваат на тој начин, туку само, нови и неодамнешни, т.е. оние кои за првпат се појавиле. Што се однесува до дамнешните и застарените ереси и расколи, ние треба, кога е потребно, да ги победуваме само со авторитетот на Светото Писмо, или пак без двоумење да бегаме од нив како одамна поразени и осудени на Вселенските собори на православните пастири на Црквата“.
„Тоа се тие раководни начела кои според сфаќањата на св. Викентиј, на секој православен богослов се безусловно неопходна прилика за утврдување и докажување на вистината на христијанската вера“ (Еп. Силвестер, Догм. Бот.т. 1, стр. 112).
Овие начела, кои толку јасно и вдахновено ги соопшти св. Викентиј и кои несомнено ја изразуваат вселенската свест на Црквата, ги вдахнувале и Светите Богоносни Отци, учесници на Вселенските собори, претставувајќи основа за сите решенија и одредби на тие собори.
Како што гледаме, тука нема и не може да има место за „демократија“, која е толку модерна во наше време. Суштината на работите не е во демократијата, не е во случајно добиеното „мнозинство на гласови“, туку во вистината која во крајниот исход секогаш победува, иако на некои собори привремено била газена и отфрлана.
Отаму природно произлегува заклучокот дека ниту еден нов собор нема право и не може да воведе ништо ново, ништо што би противречило на одлуките на седумте Вселенски собори, без разлика колку тоа би го сакале модернистите кои намераваат да свикаат осми Вселенски собор заради некакви обновени „реформи“ во Црквата. Секој таков собор, за да ги стави вон сила или промени во согласност со „духот на времето“, нема да биде „вселенски“, туку нов „разбојнички собор“, кој нема да обврзува ниту еден православен христијанин.
Ова не се однесува само на догматските одредувања на верата на Вселенските собори, туку во одредена мерка и на канонските правила втемелени на соборите, или во крајна линија, на оние од нив кои немаат минливо, чисто формално значење, туку се однесуваат на самите основи на административното устројството на Црквата и нејзината управа, како и верско – моралниот живот на свештенослужителите и верните.
Освен догматските одредувања на верата, речиси сите Вселенски собори оставиле зад себе т.н. канони или канонски правила по кои обврзани се да се раководат сите црковни архиереи, и поединци верници во својот личен и црковен живот.
Првиот Вселенски собор во Никеја од 325 година ни остави 20 правила:
Првото правило забранува во клирот да се примаат лица кои самите себе се кастрирале;
Второто правило забранува новокрстените да се ракоположуваат во свештени чинови;
Третото правило забранува свештеникот во куќата да има жена која не му е блиска роднина;
Четвртото правило вели дека епископот треба да поставува епископи на дадена област и дека тоа треба да го потврди митрополит;
Петтото правило забранува епископот да општи со лица кои се отфрлени од страна на друг епископ и наредува двапати годишно да се свикуваат собори на епископи;
Шестото правило ја потврдува повисоката власт на некои епископи над други епископи и забранува поставување на епископи без одобрување на митрополитот и општиот избор;
Седмото правило го воздигнува Ерусалимскиот епископ на степен на митрополит;
Осмото правило го регулира присоединувањето на еретици во Црквата и забранува постоење на два епископа во еден град;
Деветото правило забранува примање на порочни лица во свештенички чин;
Десетото правило заповедува субверзија на паднатите од свештенички чин;
Единаесетото правило зборува за начинот на покајувањето на оние кои отстапиле од верата;
Дванаесетото правило исто така зборува за начинот на покајувањето на други видови на паднати;
Тринаесетото правило заповедува секој сомртник мора да пристапи на Светите Тајни;
Четиринаесетото правило воспоставува начин на покајување на огласените кои отпаднале од верата;
Петнаесетото правило забранува на епископите и клириците своеволно да преоѓаат од град во град;
Шеснаесетото правило пропишува да не се примаат во општење оние клирици кои самоволно се одалечиле од сопствената црква;
Седумнаесетото правило забранува клириците да земаат камата (лихварство);
Осумнаесетото правило забранува ѓаконите да даваат Свети Тајни на превзитерите, да се причестуваат пред епископите и да седат меѓу презвитерите;
Деветнаесетото правило забранува за „павлијанци“, дека тие, ако се обратат, мора повторно да бидат крстени, клириците повторно ракоположени;
Дваесетото правило забранува преклонување на колена во недела и во деновите на Педесетницата.
Вториот Вселенски собор во Константинопол од 381 година остави зад себе само седум правила:
Првото правило го потврдува Символот на верата составен на Првиот Вселенски собор и ги анатемисува сите ереси;
Второто правило им забранува на епископите да ја простираат својата власт надвор од границите на својата област и да се мешаат во работи туѓи на епархијата, но и воспоставува пет црковни области на Исток;
Третото правило дава на Константинополскиот епископ првенство на чест по Римскиот епископ;
Четвртото правило го осудува Максим Киник и нередите кои тој ги направил;
Петото правило ги прима оние кои исповедуваат едно Божество на Отецот и Синот и Светиот Дух;
Шестото правило наложува обвинувањата против црковните управители да не се примаат без истражување;
Седмото правило укажува на постапка на примање на покаени еретици.
Третиот Вселенски собор во Ефес од 431 година остави осум правила:
Првото, второто, третото, четвртото, петтото и шестото правило се однесуваат на одлачување од Црквата на Несториј и неговите следбеници;
Седмото правило забранува составување на било каков нов Символ на верата;
Осмото правило забранува епископот да ја простира својата власт на друга епархија која претходно не била по негова рака, и ги ослободува кипарските епископи од потчинетоста на антиохискиот патријарх.
Четвртиот Вселенски собор, свикан во Халкидон во 451 година остави зад себе 30 правила:
Првото правило потврдува дека е неопходно се да се држи што било воспоставено на претходните собори;
Второто правило се заканува со субверзија за поставување на црковни чинови за пари;
Третото правило забранува епископите, клириците и монасите да се занимаваат со светски работи за плати;
Четвртото правило забранува на монасите да воведат неуреден живот;
Петото правило ја потврдува забраната на епископите или клириците да прејдат од еден во друг град;
Шестото правило забранува ракоположување на клирици без назначување за одреден храм;
Седмото правило со закана на анатема им забранува на клириците и монасите да стапуваат во војничка служба или у световен чин;
Осмото правило наредува на клириците да пребиваат под власт на епископите на одредени градови;
Деветото правило забранува клириците да се судат на световни судови;
Десетото правило забранува клирик иствремено да биде во две цркви;
Единаесето правило зборува за писмата кои на бедни им се издаваат за пат;
Дванаесето правило забранува епископите за црковните работи да се обраќаат на граѓански власти;
Тринаесето правило забранува на клириците да служат во туѓа епархија без писма на препорака од својот епископ;
Четиринаесетото правило забранува чтеците и пејачите да стапуваат во брак со иноверни жени;
Петнаесетото правило зборува за поставување на ѓаконици;
Шеснаесетото правило забранува монасите и девствениците да стапуваат во брак;
Седумнаесетото правило одредува точни граници на епархија;
Осумнаесетото правило забранува правење завери против епископ или сослужител;
Деветнаесетото правило ја повторува обврската на свикување на епископски собор двапати годишно;
Дваесетото правило ја повторува забраната на клириците да преоѓаат во друга црква;
Дваесет и првото правило забранува примање на тужби против епископ без истражување;
Дваесет и второто правило забранува клириците да разграбуваат епископски работи по неговата смрт;
Дваесет и третото правило забранува клириците и монасите без потврда од епископ да доаѓаат во Константинопол и да престојуваат во градот;
Дваесет и четврто правило забранува манастирите да се претвораат во световни живеалишта;
Дваесет и петото правило забранува епископските катедри да останат празни повеќе од три месеци;
Дваесет и шесто правило наредува епископите црковниот имот да го управуваат со помош на економ;
Дваесет и седмото правило забранува грабнување на жени заради брак;
Дваесет и осмото правило одредува круг на судски и административни делувања на Константинополскиот патријарх и го изедначува со Римскиот папа.
Дваесет и деветото правило забранува спуштање на епископот во чин на презвитер;
Триесетото правило зборува за египетските епископи.
Петиот Вселенски собор во Константинопол од 553 година и Шестиот Вселенски собор во Константинопол од 680 година не оставиле правила зад себе, туку наместо тоа во 691 година свикан е „Трулски“ собор, кој понекогаш се нарекува и „Пето-Шести“, кој надокнади она што било пропуштено и состави вкупно 102 правила. Од правилата на тој собор особено важни се следниве:
Триесет и шесто правило кое повторно зборува за рамноправноста на Константинополската и Римската патријаршиска катедра и воопшто укажува на хирархискиот поредок на патријаршиските катедри;
Осмото правило кое наредува на митрополитот секоја година да свикува собор на епископи;
Дванаесетото, Тринаесетото и Четириесет и осмото правило ги регулираат прашањата поврзани за бракот на свештенослужителите;
Триесет и третото правило го осудува ерменскиот обичај во клирот да се примаат само лица кои потекнуваат од свештенички семејства;
Шеесет и четвртото и Седумдесетото правило забранува на мирјанин и на жена јавно да подучуваат во храм за време на богослужба;
Осумдесетото праволо се заканува со оддалчување на оној кој три неделни дена не дојде во храм на богослужење;
Педесет и четвротот правило забранува стапување во брак на блиски сродници;
Педесет и третото правило озаконува духовно сродство на кумови на кршевање и на таквите забранува стапување во брак;
Седумдесет и второто правило забранува брак со еретици;
Седумдесет и третото правило забранува животворниот Крст Господов да се изобразува на земја за да не се гази со нозе;
Седумдесет и четвртото и седумдесет и шестото правило забрануваат во храмовите и црковните порти да се приредуваат гозби и тука да постојат крчми или да се врши продажба;
Седумдесет и седмото правило им забрануваат не само на свештенослужителите и монасите, туку и на секој христијанин мирјанин во јавните бањи да се капат со жени;
Осумдесет и третото правило забранува давање на причест на тела на умрени;
Осумдесет и шестото правило наредува да се оддалечуваат од Црквата оние кои држат блудници;
Деведесетото правило ја повторува забраната на преклонување на колената во неделните денови заради славење на Воскресението Христово.
Деведест и првото правило наредува да се оддалечат од Црквата оние кои го отстранат плодот од утробата;
Стотото правило подвргнува на оддалечување на оние кои шират порнографија;
Стовторото правило зборува за епитимиите за оние кои се каат.
Седмиот вселенски собор во Никеа од 787 година издаде 22 правила од кои најважни се: Третото, кое забранува избор на чиновници од световна власт во свештенички чин; Четвртото и Петтото правило се забранува симонија (трговија со црковни предмети и звања); Шестото го повторува барањето за свикување на собори на епископи најмалку еднаш годишно и им забранува на митрополитите да бараат од епископите кои доаѓаат на собор да им дадат нешто; Десетото ја повторува забраната на клириците да оставаат свои парохии и да заземаат светски должности; Единаесетото го повторува барањето во секоја црква и манастир да постои економ; Дванаесетото заповедува на епископот и игуманот да се грижат за сите црковни работи и со нив да располагаат, но ништо не смеат сами за себе да присвојуваат, под закана со прогон; Петнаесетото, Шеснаесетото, Осуманесетото и Дваесет и второто правило на свештенослужителите и монасите им забрануваат користољубивост, раскош и близок однос со лица од женски пол; Дваесетото правило забранува монахот или монахињата да го остават својот манастир и да одат во други без дозвола на игуманот.
Вселенските собори за вечни времиња завршиле огромна работа за Црквата Христова. И догматското одредување на верата на тие собори и целокупното канонски одредби кои го регулираат целокупното административно устројство на Црквата и прописи за личен живот на свештенослужителите и мирјаните треба да останат постојани и ненарушливи во Црквата, за што мора да се грижат нејзините чувари епископи кои заради тоа на својата хиротонија даваат страшна заклетва и свечено ветување: „ветувам дека ќе ги чувам и почитувам каноните, на светите апостоли, седумте Вселенски собори, Благочестивите Помесни собори и правила на Светите Отци: се што тие примиле, примам и јас; и се што тие отфрлилр, отфрлам и јас“.
Само по себе е јасно дека догматските одредувања на верата воопшто не можат да бидат потчинети на никакви измени, додека од канонските правила може да бидат изменети само оние кои биле издадени во врска со некои надворешни околности од тогашниот живот и како такви немаат никакво апсолутно значење. Се што проистекува од барањата за верско – морално учење на Евангелијата и аскетското устројство на животот на христијаните од првите векови на христијанството никако не може да биде заменето. Она што воспоставиле Вселенските собори, тоа е гласот на самиот Свети Дух Кој живее во Црквата, по ветувањето на Господ Исус Христос кој им го даде на учениците Свои на Тајната Вечера: и Јас ќе го молам Отецот и ќе ви даде друг Утешител да биде со вас до века (Јн. 14, 16).
Ете зошто е големо значењето на Вселенските собори за нас, христијаните, ако не сме го изгубиле чувствувањето на својата припадност на Црквата со тоа мистично-благодатноТело Христово!
ПРВ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Господ Исус Христос, кој на Црквата е нејзина Глава и Основач, оставил голем завет којго влевал во срцата на Неговите следбеници: Ќе изградам, рече Тој, Своја Црква и вратата на пеколот нема да ја надвладее (Мт. 16, 18). Но во тој радосен завет се наоѓа и пророчко укажување на онаа тажна појава дека животот на Црквата Христова тука на земјата мора да тече во борба со мрачните сили на пеколот, која постојано на овој или оној начин, обидувајќи се да ја уништи непоколебливата тврдина која Господ ја изгради сред побеснетите бранови на светското зло. Првите три века од живото на Црквата се обележани со прогонства, прво од страна на Јудеја, а потоа од страна на многубошците; најдобрите синови на Црквата претрпеа мачења до смрт заради нивното исповедување на името Христово; понекогаш во поедини делови на Римското Царство течеле потоци од христијанска крв. Но силата на Духот не можела да биде победена со силата на видливото оружје, и така многубожечкиот меч конечно бил принуден да се тргне пред знакот на Крстот Христов кога во почетокот на четвртиот век во грчко-римскиот свет по првпат завладеа христијански цар, светиот и рамноапостолен Константин Велики. По неговото прифаќање на христијанството, ја снема можноста за прогонства, но не се прекинало дејствувањето на непријателот на Црквата – ѓаволот, непобедувајќи ја од надвор, тој се обидел да ја порази одвнатре, подигнувајќи го аријанската ерес која го уривала достоинството на Личноста на Оснивачот на Црквата, Исус Христос.
Темелната поставка на аријанската ерес се сведува на следново: „Било време кога постоел само Бог Отец, нероден, потекло на се што постои. Посакувајќи да создаде свет и знаејќи дека тој, бесконечно оддалечен од Бога, не може да го поднесе непрестајното дејство на Неговите создателни сили, Бог Отецот од небитие создава Битие кое посредува меѓу Него и светот на Синот Божји, за да преку Него го создаде светот. Како создаден од небитие, Синот е со друга природа, како и со се што е создадено“. Значи оваа ерес Христос, Синот Божји, го сметала не за Бог, едносуштен на Отецот, туку за создадено Битие, иако најсовршено од сите создадени суштества. По својот родоначалник таа во историјата на христијанската Црква е позната по името аријанска.
Арија е роден во Либија во 256 година. Како ученик на Ликијан, антиохијски презвитер, бил познат по строгост и по беспрекорниот живот; во себе ја соединил грубата надворешност со пријатно однесување.
Иако навидум скромен, тој бил многу славољубив човек. За ѓакон го ракоположил Александрискиот епископ Петар, кој подоцна го истерал од Црквата поради активното подржување на една локална црковна партија во која преовладувале расколнички тежнеења. Наследникот на епископот Петар, Ахилија, примајќи го истераниот Арија во црковното општење, го назначил за презвитер и му дал на грижа една парохија во Александрија. По смртта на Ахилија, како што сведочат некои црковни писатели, Арија мислел дека тој ќе го замени, но на епископскиот трон во Александрија бил избран Александар. На еден од соборите на александриските презвитери (318 година), кога епископ Александар зборувал за единството на Пресветата Троица, Арија го обвинил за савелијанизам и ги изнел своите еретички уверувања за праѓањето на Ипостасот на Синот Божји. Епископот на почетокот се трудел заблудениот презвитер да го вразуми со пријателски совети, но овој тврдоглаво останувал на своето мислење. Меѓутоа, некои ревнители на вистинската вера толку силно се противеле на снисходливото однесување на епископот во односот кон Арија, што на александриската Црква и се закани раскол. Тогаш епископот Александар, објавувајќи ја неправилноста на Аријавото мислење, го ослободил него од црковното општење. По ова, на страната на Арија застанале неколку епископи, од кои најпознати се Теона Мармарички и Секунд Птолемеидиски. Му пришле и 20-на презвитери, исто толку ѓакони и голем број девственици. Гледајќи дека се шири зло, Александар свикал собор на подрачните епископи (320 или 321 година), кој исто така Арија го отфрлил од Црквата. Неможноста понатаму да остане во Александрија го натера Арија во почетокот да побара засолниште во Палестина. Отаму тој се трудел да го шири кругот на своите истомисленици, додека истовремено епископ Александар на сите страни упатувал посланија со кои ги предупредувал на ширење на еретичко учење, одлучно одбивајќи да се смири со Арија, кого некои, на чело со Евсавие, кесарискиот епископ, го застапувале пред него. Оддалечен од Палестина по настојување на александрискиот епископ, Арија прешол во Никомидија, каде епископ бил Евсевиј, кој како и Арија бил ученик и почитувач на Лукијан. На локалниот собор во Витанија, на кој претседавал Евсевиј Никомидијски, бил признат Арија за православен и Евсевиј го примил во црковното општење. За време на неговиот престој во Никомидија, Ариј ја составил книгата „Талија“, наменета за простиот народ чија наклоност тој умеел да ја здобие, изложувајќи го тука своето еретичко учење за Синот Божји. Со иста цел да го распространува своето учење, тој составил песни за воденичари, морнари и патници.
Црковните немири кои се кренале околу ереста, се ширеле се повеќе и повеќе, така да конечно и самиот цар Константион обрнал внимание на неа. За да ги отргне споровите кои ја растргнувале Црквата, тој, по совет на некои епископи, најмногу на Евсивиј Кесаријски кој на него имал особено внимание, со писмо се обратил истовремено на епископот Александар и на Ариј, терајќи ги двајцата на мир и единство. Со ова царево писмо во Александрија бил испратен Осија Кордубски, еден од најстарите и најмногу уважувани епископи. Во Александрија, местото каде што спорот се појави, Осиј се увери во неопходноста за одлучни мерки за уништување на злото, бидејќи раздорите во Црквата пораснале до таа мерка што биле исмејувани во безбожничките театри, додека во некои места, сред немири предизвикани од раздори, биле сквернавени дури и статуите на царот. Кога по враќањето Осиј му ја изложил на царот Константин вистинската суштина на работите, царот со потребна сериозност обрнал внимание на раздорите кои се појавиле во Црквата поради Арија. Донесена е одлука да се свика Вселенски Собор, за нарушениот мир во Црквата и општеството биде повторно воспоставен и за да се реши обновениот спор за времето на празнувањето на Пасхата. По првпат со соединување на Истокот и Западот под власт на еден христијански цар, се појавила можност за свикување на Вселенски Собор.
Соборот бил свикан во Никеја, при што царот издал особени наредби со кои било олеснето патувањето на повиканите епископи во местото на одржувањето на Соборот; нивното издржување во времето на соборните заседанија по негова одлука паѓало на трошок на државата. Поголемиот дел од епикопатите допатувале од источната половина на царството; имало по еден епископ од Скитија и Персија; од западната половина на царството, каде се уште не продреле поделбите предизвикани од аријанството, биле присутни само Осиј Кордубски, Цецилијан Картагонски и замениците на остарениот римски епископ Силвестер, презвитерите Витон и Викентиј. Вкупно биле присутни 318 епископи, а презвитери и ѓакони кои со нив дошле имало преку 2000. Дури и некои безбожни филозофи доаѓале на соборот и воделе со епископите разговори за спорните прашања.
На Соборот се појавиле три партии кои настанале во времето кое претходело: две од нив имале спротивни гледишта кога било во прашање Ипостасот на Синот Божји, додека третата заземала, средна помирителна положба. Православната партија ја сочинувале исповедници кои во времето на прогоните претрпеле мачења за името Христово. Членовите на таа партија „ги избегнувале иновациите во верата и се задржувале на онаа каква била предадена од старини“; особено кога е во прашање учењето за Светата Троица, тие сметале дека е неопходно разумот да се потчини на светата вера зошто „тајната на Светата Троица го преминува секој ум и збор, сосема е непоимлив и се усвојува со самата вера“. Затоа на прашањето за суштината на Синот Божји, кое на соборот требало да се реши, православните гледале како на тајна која ја надминува моќта на човечкиот ум, изразувајќи истовремено строго одредено догматско учење по кое Синот Божји е толку совршен Бог, колку и Отецот: „Христос рече: Јас и Отецот сме едно (Јн. 10, 30). Со овие зборови Господ не изразува дека две природи создаваат еден Ипостас, туку дека Синот точно и совршено држи и чува една природа со Отецот, дека во Себе има по природа истоветен одраз на подобијата Негови, и ликот Негов кој во ништо не се разликува од Него.“ Најважните претставници на православната партија на соборот биле Александар-епископот Александриски, Осиј- епископот Кордубски, Евстатиј – епископот Антиохиски, Макариј – епископ Ерусалемски, Јаков-епископ Низбиски, Спиридон – епископ од островот Кипар, Пафнутиј – епископ на Горна Тиваида и Николај – епископ Мирликијски. Првите двајца епископи ја предводеле партијата на Православните. Крајната спротивност на православната партија била партијата на аријанците. Неа ја сочинувале луѓе „Искусни во дискусии, кои се грозеле од простотата на верата“, луѓе кои прашањето на верата како и сите други прашања ги потчинувале на судот на разумот, а со тоа сакале верата да ја потчинат на знаењето. На чело на таа партија, која со своето еретичко учење ги потресе темелите на христијанството, се наоѓал „највијателниот епископ од тоа време“ Евсевиј Никомидиски, како и епископите Минофан Ефески, Патрофил Скитополски, Теогнис Никејски, Теона Мармарички и Секунд Птолемедски. Бројот на членовите на оваа аријанска партија бил околу 17 луѓе. Средна партија, многу значајна, по бројот на членовите, се колебала меѓу православието и аријанството; нејзините членови подоцна биле наречени поларијанци. Тие, иако со Синот Божји го почитувале како Бог, Неговото божество не го сметале за еднакво со божеството на Отецот, туку сметале дека е потчинет на Отецот. Главата на оваа партија бил познатиот црковен историчар Евсевиј, епископ на Кесарија.
Соборот почнал во 325 година, а неговите први заседаниа веројатно биле одржани во храмот. Од прилика две недели по отворањето на соборот во Никеја допатувал и Цар Константин, а соборските заседанија биле преместени во огромната палата на царскиот дворец на кој присуствувал и царот. Тој не се однесувал како некој што раководи со соборот, туку како набљудувач. На своето прво појавување на соборот, одкако ги сослушал поздравните зборови на Евстатиј Антиохиски и Евсевиј Кесариски, Константин Велики им се обратил на отците на соборот и ги замолил да прекинат со меѓусебната борба во Црквата Христова. На соборот вниманието било насочено на прашањето кое ги предизвикало тие меѓусебни поделби, а тоа е Ариевото учење: Разобличувајќи го Арија како еретик, отците на соборот го утврдиле православното учење за Лицето на Синот Божји, поточно за Неговата мала суштина. Претходните расправии за тоа главно прашање биле водени на соборот во атмосфера на потполна толеранција: еднакво право на изразување имале и православните епископи и полуаријанците и аријанците. Грчкиот црковен историчар од петтиот век, Сократ, вели: „До заклучокот по прашањето на верата не се дошло ниту едноставно ниту случајно, туку тој е донесен по долго истражување и испитување, така да е отстрането секое мислење кое може да се разбере на различни начини. Духот Божји ја воспостави согласноста на епископите.“
Сржта на учењето на Аријанците за Лицето на Синот Божји била: „Синот Божји суштество и твар.“; „ Имаше време кога Синот не постоеше“, „Синот е различен по суштина“. На ова отците едногласно и одлучно се спротиставиле. Главната причина за осудата ваквиот символ на Евсевиј Никомидијски било тоа што во еретичкиот символ немало ниту еден израз за Синот Божји од оние кои се наоѓаат во Светото Писмо. Отците на соборот смирено барале од Евсевиј Никомидијски и од Ариј да наведат аргументи со кои би ја потврдиле исправноста на своето мислење. Откако ги слушнале аргументите, соборот веднаш ги отфрлил како лажни и неубедливи.
После осудата на символот на верата на строгите аријанци кои го задржале еретичкото учење за Лицето на Синот Божји, на отците на соборот им останало да го изразат вистинското православно учење за Него. Спротивно на еретиците, отците се обраќале на Светото Писмо со цел неговите изрази за Синот Божји да ги внесат во исповедувањето на верата кои соборот требаше да го издаде по спорното прашање. Така тежнеењето на отците на соборот да го искажат православното учење за Синот Божји по пат на внесување на библиски изрази кои одговараат во одредувањето на верата немало никаков успех. Се појавила препрека која се обидел да ја отстрани претставникот на полуаријанската партија, Евсевиј, епископ Кесаријски.
Тој на расправата пред соборот изнел готов символ, предлагајќи да биде потврден со општа согласност на членовите на соборот, бил составен така што бил прифатлив и за православните и за строгите аријанци: за да им угоди на т.н. крајни аријанци тој во својот символ внел многу општи изрази кои еретиците можеле би можеле да го толкуваат во онаа смисла во која им бил потребен. Освен тоа, за да ги привлече членовите на соборот и за да отстрани било какво сомневање, Евсевиј на неговиот почеток ја ставил следнава изјава: „Ние држиме и исповедаме вера така како што сме ја примиле од епископите кои ни претходиле, како што сме ја научиле од Боженственото Писмо, како што сме ја сочувале и исповедале од презвитерите, а потоа како епископи“. На главното прашање во расправиите за Синот Божји, каков е во суштина степенот на блискоста на Синот со Отецот, символот на Евсевиј Кесаријски го даде следниот одговор кој можел да се прифати од строгите аријанци, но никако не можел да ги задоволи заштитниците на правата вера на соборот. Символот на Евсевиј, кој користел изрази од Светото Писмо, изгледал вака: „Верувам во едниот Господ Исус Христос, Словото Божјо, Бог од Бога, Светлина од Светлина, Живот од Живот, Син единороден, првороден од сето создание, пред векови од Отецот роден“. После неговото читање, настанал молк, што Евсевиј го протолкувал како одобрување. Молчењето прв го прекинал цар Константин, уништувајќи ја со своите зборови предвремената надеж на Евсевиј за победа. Константин Велики го одобрил символот, велејќи дека и тој исто мисли како што учи символот и дека сака и другите да се држат до таквото исповедување на верата; потоа предложил за одредување на Синот Божји кон Богот Отец во символот да се внесе зборот: едносуштен. Овој збор за православните членови на соборот било доволно силно и одредено, не оставајќи можност за друго толкување и ја изрази потребната мисла за еднаквоста на Божеството на Синот Божји и Божеството на Отецот. Со внесувањето на овој збор во символот, надежите на Евсавиј Кесариски се распаднале зошто овој збор многу очигледно ги разоткри еретичките умувања на полуаријанците и крајните аријанци, осигурувајќи истовремено триумф на Православието за сите наредни векови. Воздржувајќи се заради императорскиот авторитет, аријанците против внесувањето на зборот едносуштен во символот можеле да се повикаат само на околноста дека со овој поим во учењето за суштината на Божествата се внесува претстава која премногу е од материјален карактер: „ со едносуштен се нарекува она што е од нешто друго, како што на пример два или три златни сада се излеани од една златна прачка„. Во секој случај аријанците, следејќи го императорот, биле принудени да го прифатат зборот едносуштен, кој го уништувал нивното еретичко учење. Претставниците на православната партија, гледајќи дека аријанците биле приморани да попуштат, внеле во символот и други преправки и измени со кои символот на верата го доби следниот облик, на која и била туѓа секоја двосмисленост:
„Веруваме во еден Бог Отец, Седржител, Творец на се видливо и невидливо; и во едниот Господ Исус христос, Син Божји, единороден, роден од Отецот, т.е. од суштината на Отецот, Бог од Бог, Светлина од Светлина, Бог вистински од Бога вистински, роден, нестворен, едносуштен на Отецот, преку Кого (Синот) се постана, како на небото така и на земјата; Кој заради нас луѓето и заради нашето спасение се симна и се воплоти, стана човек, страдаше и воскресна во третиот ден, Кој се вознесе на небесата и ќе дојде да им суди на живите и мртвите; и во Духот Свети“.
За да отстранат било каква можност за различни толкувања на символот, отците на соборот додале и вакво анатемисување на аријанската ерес:
„Оние кои зборуваат дека имало време кога немало Син, дека Тој не постоел од раѓање и дека постанал од небитие, или тврдат дека Синот Божји има битие од друго суштество или суштина, или дека Тој е створен, или претворив, или променлив, Вселенската Црква ги предава на анатема.“
Со исклучок на двајца египетски епископи, Секунд и Теон, сите останати го потпишале Никејскиот символ, изразувајќи така согласност со неговата содржина. Освен тоа, Евсевиа Никомидиски и Теогнис Никејски одбиле да ги стават своите потписи на анатемата која била придодадена на символот. Така, како што може да се види, дека вселенското одредување на верата било примено речиси еднодушно. Но подоцнежните настани покажуваат дека многу епископи „символот го потпишале со рака, но не и со душа“. Строгите аријанци символот го потпишале за да избегнат истерување од Црквата и протерување од своите катедри, додека во душата останале она што биле и пред тоа – еретици. И претставниците на полуаријанската партија го потпишале символот од побуди кои биле далеку од искрени. Нивниот предводник, Евсевеиј Кесариски, во посланието до стадото веднаш по завршувањето на соборот, објаснува дека тој и неговите следбеници „не го отфрлиле зборот едносуштен имајќи го предвид зачувувањето на мирот, „кој го сакаме со целата душа“, т.е. дека прифатиле заради надворешни причини, а не заради убеденост во она што символот означува. Што се однесува до анатемата која беше приложена на символот, Евсевиј ја објаснува не како проколнување на самата основа на аријанското учење, туку како осуда на неговите надворешни изрази, заради тоа што ги нема во Светото Писмо.
Откако беше решено главното догматско прашање, на соборот беа воспоставени 20 канони кои се однесуваат на црковната управа и дисциплина. Регулирано е и пасхалното прашање: соборот воспостави христијанската Пасха задолжително да се празнува одвоено од Јудејците и да ја празнуваат задолжително во првиот неделен ден кој ќе биде во времето на пролетната рамнодневица или веднаш по неа. Соборот бил завршен со прослава на дваесетгодишнината од владеењето на императорот Константин, на која тој во чест на присутните епископи приреди величенствена гозба. Императорот се раздели од соборските отци укажувајќи им големо почитување, опоменувајќи ги да го чуваат мирот меѓу нив и побара да се молат за него.
Ариј и двајца негови отворени следбеници, Секунд и Теона, императорот ги испатил во прогон во Илирија и објави сурови казни за следбениците на учителите на ересот, при што и поседувањето на неговите дела се сметало за криминален престап.
Никејскиот символ, кој го покажа православното учење за Боженството на Второто Лице на Пресветата Троица, Господ Исус Христос и како ерес ги осуди хулните аријански мудрувања, не донесе крај на немирите во Црквата: епископите аријанци, кои соборското вероисповедување го потврдија само од страв пред царската власт, наскоро успеаја да ја придобијат власта на своја страна и да се борат против заштитниците на вистинската вера; во половината на четвртиот век тие, гледајќи од надвор, речиси и целосно ги поразиле своите противници, обединети поради свештеничката стега на никејскиот символ. Оваа стега цврсто и самопожртвувано ја носеше прво свети Атанасиј Велики, а потоа, по смртта на Александрискиот епископ, тој прешол во рацете на самопожртвуваниот епископ Кесариски, свети Василиј. Околу овие значајни светители на Православната Црква на таа епоха се обединиле и други епископи кои останале верни на Црквата.
Споменот на светиот Велик Вселенски собор, одржан во Никеја, Црквата го слави во седмата недела после Пасхата.
+ + +
Постојат три вида на ревности: ревност за очистување на самиот себе од гревовни желби и помисли, ревност кон вистината на верата и ревност кон правдата Божја меѓу луѓето. Овие три вредности ја исполнувале душата на Свети Никола Чудотворец до совршенство.
Ревноста за очистување на себеси тој ја покажал преку целиот свој живот, будно стражарејќи над своето срце.
Ревноста кон вистината на верата ја покажал особено на Првиот Вселенски собор во Никеја, кога дошол во судир со Ариј.
Ревноста кон правдата Божја меѓу луѓето тој особено ја покажал во два значајни случаи кога спасил по три невини луѓе од смртна казна. Еднаш, во негово отсуство од градот Мир, среброљубецот Евстатиј осудил тројца мажи на отсекување на главите со меч, при што примил мито за тоа од некои нивни непријатели. Откако бил известен за ова, Свети Никола веднаш отишол во Мир. Осудените биле веќе изведени на губилиште, а џелатот веќе го кренал мачот над невините луѓе. Во тој момент, Свети Никола го фатил мечот, го истргнал од рацете на џелатот и ги ослободил осудените. Во тој момент го укори војводата Евстатиј и го изложи на срам и покајание.
Исто така кај цариградскиот епарх Евлавиј и кај царот биле наклеветени тројца царски војводи: Непотијан, Урс и Ерпилион, а царот им ја потпишал смртната пресуда.
Пред денот на погубувањето тројцата војводи се помолиле на Бога велејќи:„Боже на Никола, избави не нас невините од смртта!“ Таа ноќ се јавил Свети Никола на сон на царот и епархот, ги изобличил за таа неправда и им наредил веднаш да ги ослободат тројцата војводи.
Утредента царот и епархот си кажале еден на друг она видение што го имале истовремено ноќта и веднаш ги ослободиле војводите и од смртаната казна и од темницата.
ВТОР ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Борбата меѓу православните и аријанците, обновена веднаш по завршувањето на Првиот Вселенски собор, прво била насочена кон прашањето за Божеството на Христос Спасителот кои отците на соборот го разрешиле, но со текот на времето предизвикало појава на нови ереси од кои напознати се оние кои биле поврзани со имињата Аполинариј и Македониј.
Епископот лаодикијски Аполинариј потекнувал од редовите на православната партија. Незадржувајќи се на одрекувањето на поставката на аријанското учење за Синот Божји, Аполинариј настојувал да утврди сосема спротивни поставки. Ваквото настојување го довело до ерес. Така, спроти аријанците кои во согласност со своето учење за Синот Божји како создадено суштесво, особено инсистирајќи на признавање на целата човечка природа во Христа, Аполинариј ја негирал човечката личност во Господ Исус Христос. Од психолошка точка на гледиште, нему му изгледало неверојатно учењето на Никејскиот сомвол за тоа дека во Христа е соединет совршен Бог и совршен човек: тој сметал дека двете суштини никогаш не можат да се соединат во една со зачувување на сите свои својства. Идејата за Богочовештвото нему му изгледала незамислива и од догматска стана: со целосна човечка природа поврзан е и гревот; ако се претпостави грев и во Христовата природа, макар и само како можност, тогаш делото на искупување за него веќе станува неостварливо. Затоа Аполинариј сметал дека Христос, примајќи преку воплотувањето човечка душа и тело, не го примил и специфичниот дел на човечкото битие, човечкиот дух, зошто овој неопходно претпоставува слобода на волјата, а со тоа и склоност кон гревот. Човечкиот дух, според мислењето на Аполинариј, во Христа е заменет со Боженствен Логос кој господари над лошите склоности на примитивната душа.
Наскоро, после Првиот Вселенски собор (од 341 година) во своите символи внесуваат и учење и за третото Лице на пресветата Троица, Светиот Дух, при што јасно се истакнува тежнеењето, во согласност со развитокот на аријанското учење за Синот Божји, „ Светиот Дух да се опише како Ипостас кој е одделен, отуѓен, одвоен од Отецот и Синот“. Со време по прашањето за Лицето на Светиот Дух од средината на полуаријанците се издвоила посебна партија Македониевци, наречени по Константинополскиот епископ Македониј (355 – 359): овие прашања, почитувајќи го Духот Свети како Трето Лице на Пресветата Троица само по честа, го разликувала по суштина од Првите Две Лица, сметајќи го Светиот Дух за суштество, а не за Бог. Воопшто во учењето за Светиот Дух во четвртиот век и меѓу православите и меѓу аријанците постоела целосна подвоеност на сфаќањата, која Свети Григориј Богослов ја претставил со следниве зборови: „ Што се однесува до мудреците од нашето време, Него (т.е. Духот Свети) едни го сметаат за дејство (енергија), други за суштество, некои за Бог, а некои не се осудуваат било што да кажат за Него, и тоа како што кажуваат, од почит кон Светото Писмо кое речиси ништо јасно не кажало за Него, и затоа тие Светиот Дух , ниту го почитуваат, ниту го лишуваат од честа, останувајќи кон Него во некаква средна, поточно кажано, многу бедна положба. Дури и меѓу оние кои го признавале за Бог, едни се побожни само во срцето, додека други имале смелост својата побожност да ја искажат и усмено. Но слушнав и за други, уште помудри мерители на Божествата, кои, иако како и ние ги исповедаат Троицата, сепак така ги разделуваат Неговите Лица: Едното (т.е. Отецот) го сметаат за безгранично по суштина и сила, Второто (т.е.) Синот за безграничен по сила, но не и по суштина, а Третото (т.е. Светиот Дух) го сметаат за ограничен и во едното и во другото“.
На тој начин пред Вселенската Црква повторно било поставено прашањето за Божеството на Второто и Третото Лице на Пресветата Троица, а освен тоа, ересот на Аполинариј и Македониј потикнале нови прашања од догматски карактер: првото од нив за Богочовештвото на Христос Спасителот, второто за Духот Свети – Третиот Ипостас на Пресветата Троица.
Работата на Вториот Вселенски собор била насочена кон барањето на одговор на спомнатите прашања. Соборот го свикал императорот Теодосиј Велики во 381 година во Константинопол со цел „ да се утврди во целата империја никејското учење против сите ереси“. На тој собор биле присутни само источни епископи, чиј број изнесувал околу 150. Меѓу отците на соборот се наоѓале и големи светители од тоа време: Мелитиј Антиохијски, Григориј Ниски, Кирил Ерусалимски и Григориј Богослов. Привите соборски заседанија протекувале под преседателство на Мелетиј Антиохијски. Во тоа време, по желба на императорот и народот, на празната Константинополска катедра соборот го избрал светиот Григориј Богослов. Мелетиј наскоро се упокоил, така што председавањето на соборот го презел новоизбраниот епископот Григориј Богослов. Првиот потег на новиот претседавач било изнесувањето пред соборот предлог за решавање на расколот кој одамна ја потресувал антиохијската Црква. Тој на отците на соборот им предложил на покојниот Мелетиј да не му се избере наследник: по негова замисла, тој избор требало да се одложи до смртта на другиот епископ на Антиохиј, Павлин, кога двете раскарани партии на Антиохиската Црква би можеле да се усогласат и себеси да си изберат епископ. Но соборот го отфрли предлогот на претседавачот, по што меѓу него и отците на соборот дошло до оддалечување кое довело до тоа светиот Григориј доброволно да се одрече од Константинополската катедра; уште повеќе што епископите во Египет и Македонија, кои на соборот стасале со задоцнување и со тоа не дале согласност за избор на Григориј Богослов за претседавачки епископ, го поставиле прашањето за правилноста на тој избор во врска со 15-то правило на Првиот Вселенски собор кое на епископите им забранува да преоѓаат од една на друга катедра. Во јуни 381 година, по разделните зборови на отците на соборот, свети Григориј отпатувал во својот Назијанз. Отците на соборот на негово место го избрале сенаторот Нектариј , кој се уште бил само огласен и затоа веднаш бил крстен и во текот на наредните неколку дена бил ракоположен во сите свештени чинови, заклучно со епископ, така да дури и епископските одежди ги носел над белата облека на новокрстен.
Догматската работа на Вториот Вселенски собор го најде својот израз во составувањето на символот кој во историјата на Црквата е познат под називот Никејско – цариградски. Овој символ без измени го прифаќа целата православна Црква и го исповедува секој православен христијанин верен на учењето на Мајката Црква. До осмиот член, т.е. до излагањето на учењето за Светиот Дух, символот од Вториот Вселенски собор претставува всушност Никејски символ кои отците го измениле и дополниле поради ереста која довела до тоа да свикувањето на Вториот Вселенски собор стане неопходно. Кај учењето за Бог Отецот од Никејскиот символ отците на соборот по зборовите „Творец“ ги додале зборовите „небото и земјата“. Кај учењето за Синот Божји, тие зборовите „од суштината на Отецот, Бог од Бога“, кои следат по „роден од Отецот“, ги замениле со зборовите „пред сите векови“ изоставувајќи ги зборовите „на небото и на земјата“ кои следат по „преку Кого се постана“. Продолжението на учењето на Никејскиот символ за Синот Божјисе додадени некои зборови со цел заради поедини ереси, појасно да се изрази православното учење за телесната природа на Богочовекот; Овде тие зборови посебно се истакнати: „ Кој заради нас луѓето и заради нашето спасение слезе од небото и се воплоти од Духот Свети и Марија Дева и стана човек; и Кој е распнат за нас во времето на Понтиј Пилат и страдаше и беше погребан, и воскресна во третиот ден како што е напишано; и Кој се вознесе на небесата и седи од десно на Отца; и Кој пак ќе дојде со слава да им суди на живите и мртвите и на Неговото царство ќе нема крај“.Никејскиот символ завршува со зборовите: „и во Духот Свети“. Вториот Вселенски собор го дополни учењето за Духот Свети, за Црквата, за крштевањето, за воскресението, на мртвите и за животот во идниот век. Излагањето на учењето за тие вистини на верата ја сочинува содржината на осмиот, деветиот, десетиот, единаесетиот и дванаесетиот член на Никејско-цариградскиот символ на верата.
На Вториот Вселенски собор биле составени четири канонски правила од кои особено значење имаат два: 1) забрана на епископи од една помесна црква да се мешаат во работите на други цркви и 2) признавање на епископите на Константинопол, како Нов Рим, првенство на чест по римскиот епископ. Споменот на Вториот Вселенски собор православната Црква го одбележува на 22 мај.
ТРЕТ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Аријанските немири ја довеле Црквата до спорови за личноста на Богочовекот, но Црквата ги разреши на Третиот Вселенски собор.
Аријанците како потврда за своите еретички погледи се повикувале на она место од Светото Писмо на Новиот Завет кое укажува на унижената положба на нашиот Господ Исус Христос во време на Неговото спасително служење на човечкиот род како Месија: во тие изреки аријанците виделе доказ на исправност на своето богохулно учење за тоа дека Синот Божји е под Отецот, дека е потчинет на Отецот. Заштитниците на православното учење им укажувале на еретиците дека изреките во Светото Писмо во кои се зборува за унижената положба на Господ Исус Христос се однесува не на Боженствената, туку исклучително на човечката природа на Христос Спасителот. Меѓутоа овој одговор, иако во суштина е исправен, не ја исклучувала можноста за продолжение на следната недоумица:
„Ако Христос едно зборувал и правел како Бог, а друго како човек, не произлегува ли од таму дека природите во Христа биле разделени, така да во едното лице делувале двете суштини и двете разделени волји?“ Објаснувањето дека Боженствената и човечката природа во Христос Спасителот не била разединета, туку дека се наоѓа во соединување, предизвикало нови неоумици: ако Христос е Богочовек, т.е. совршен Бог и совршен човек, како тогаш да се сфатат оние места од Светото Евангелие каде Самиот Господ за Себе зборува како за несовршен? Блажениот Теодорит, цитирајќи ги зборовите на Спасителот дека ни Тој Сам не го знае денот ни часот на Своето второ доаѓање „за тој ден и за тој час никој не знае, ни ангелите небески, туку само Мојот Татко“ (Мт. 24, 36), ги проследи со следново прашање, кое покажува неопходност за сеопфатно објаснување на учењата за дносите на двете природи во Христа, објаснувања кои би ја отстраниле секоја противречност и недоумица: „зошто Логосот носи име Премусрост, ако е потчинет на немоќта на незнаењето?“ прашува блажениот отец.
Така аријанството доведе до нови недоумици за личноста на Исус Христос и предизвика несторијански спорови. Вистината на она што веќе било потребно за решавање на тие недоумици во многу веќе се наоѓала во делата на светите отци на Црквата од четвртиот век и можело сосема да биде доволно. Но разметливиот ум не сакал да се смири пред големата тајна на воплотувањето на Синот Божји: не кажуваат без основа дека во Црквата веројатно би дошло до нови немири, дури и Несториј да не се појавил на црковно-историските сцени.
Несториј бил роден во сирискиот град Кесариј Германикијски на реката Еуфрат. Годината на неговото раѓање и кои биле неговите родители, не е познато. Свети Кирил Александриски сведочи само дека Несториј „потекнувал од кал, и дека неговото потекло било срамно“. Во младоста неколку години поминал еден манастир близу Антиохија, а потоа, по примање на свештенички чин, се истакнал како добар проповедник. Црковните историчари Сократ и Маркел, современици на Несториј, ја истакнуваат неговата красноречивост, но имал слабо образование. Несториј водел строг монашки живот, но веќе тогаш, како што сведочи Сократ, „беше фалбаџија, раздразлив и лакомислен“. Без сомнение тој бил гор и самољубив човек кој не сакал ни пред ништо и никого да се поклони. Како човек познат по својата дарба за говори, Несториј во 428 година од страна на императорот Теодосиј Втори (408-450) бил избран на тронот на константинополските патријарси. При стапувањето на катедрата, во говорот до насобраниот народ, Несториј покажал крајна нетрпеливост обраќајќи се на императорот со зборовите: „дај ми царе вселена исчистена од ерес, а јас ќе ти дадам царство небесно, застапувај ме против еретиците, а јас тебе против Песријанците“. (Византија тогаш била во борба против Персија). Во првите години на неговото патријарство, било започнатожестоко гонење на припадниците на различните секти кои дотогаш ја користеле одредената трпеливост во Константинопол. Ги затворале во темници, ги изгонувале, им одземале имот, ги затворале и им ги рушеле нивните молитвени домови. Прогонот се проширил и на другите делови на империјата, па дури дошло и до крвави судири. Но се покало дека ревносниот прогонител на еретици и самиот е еретик.
Несториј не бил родоначалник на еретичкото учење, туку само понатаму го развивал од неговиот учител Теодор Мопсуетски и теодоровиот учител Диодор Тарсиски. Историчарот Сократ неговото прво истапување го опишува на ваков начин: „Во времето на Несториј живеел презвитер Атанасиј кој допатувал од Антиохија. Несториј многу го уважувал. Еднаш овој Атанасиј учејќи во црква рекол: никој Марија не треба да ја нарече Богородица, зошто таа била човек и не е можно Бог да се роди од човек. Во црквата настанало вознемирување. Несториј почнал да го штити Атанасиј, , но истовремено да го штити и своето мислење и почнал во црквата да проповеда отворено изјавувајќи дека Пресвета Дева Марија не треба да се нарече Богородица зошто таа не родила Бог, туку само човек, кој надвор од Неа се соединил со Логосот Божји; човекот Исус, роден од Марија, бил само живеалиште на Божеството и алатка на нашето спасение; тој човек со симнувањето на Светиот Дух на него станал Христос, т.е. помазаник и Логосот Божји со Него пребива во особена природно или релативно соединување“, поточно само „во поврзаност“, а не во соединување по природа, како што учи православната Црква. За страдањата и смртта на Христос Спасителот, Несториј појаснувал: „може да се каже дека Синот Божји умрел, но не во вистинскато значење на тие зборови, зошто умрел и станал само човекот Исус; Богочовековите страдања биле можни само затоа што Божествената природа во Христа била разделена од човечката“. Кога се во прашање евангеските и апостолските изреки во кои се зборува за Христос „ и во контекст на униженост и во контекст на неискажана надмоќ, Несториј учел дека една од тие изреки нужно се однесуваат на Христос како на исклучително човек, а другите исклучително како Бог.“
Патријарховата изјава дека Пресвета Дева не треба да се нарекува Богородица, предизвикала сеопшто негодување во константинопол зошто употребата на зборот Богородица било осветено со богослужбено и светоотечко предание, а освен тоа Богомајката била сметана за покровителка на градот. Кога тоа го видел, Несториј предложил нов назив за Дева Марија – „Христородица“, но подоцна се согласил и го прифатил црковниот назив, но со огради во смислата на својата еретичка заблуда. Против патријархот еретик истапиле со обвинувања прокло, презвитер од Константинопол, подоцна патријарх на Константинопол, и адвокатот Евсевиј, подоцна епископот Дорилејски. Несториј, на денот на Благовест му поверил на Прокло да проповеда и тој ја искористил приликата и проповедал дека Пресветата Дева треба да се нарече Богородица. За тоа зборувал и самиот наслов на проповедта: „за очовечувањето на нашиот Господ Исус Христос, за тоа дека Света Дева Марија е Богородица, дека Оној кој од Неа се родил е Емануил Кој воедно е Бог и човек, непроменливо“. Еднаш пак Евсевиј со силно извикување ја прекинал еретичката проповед на Несториј во соборната црква: „Лага и богохулење! Навистина, еден ист Логос Божји е роден од Отца во вечноста и се воплотил во времето од Дева заради нашето спасение“. Потоа на вратата на Константинопол можело да се види свиток кој тој го истакнал (се претпоставува дека Евсевиј е автор на тој свиток) таму и во кој Несториј е обвинет за обновување на ереста на Павле Самостатски, ерес кој веќе бил осуден во третиот век. Обвинението од свитокот се завршува со зборовите: „анатема на оној кој го одвојува Синот Божји од Синот на Марија!“
Користејќи го покровителството на императорот, Несториј почнал жестоко да ги прогонува оние противници на своето еретичко учење кои ги наоѓал меѓу константинополскиот клир и во манастирите. Но гласот за неговото делување кое привлекло големо внимание во престолнината, излегол и надвор од ѕидините на Конастантинипол. Почнале да доаѓаат прашања до александрискиот патријарх свети Кирил (412-444) и дознавајќи дека по манастирите се шири ересот на Несториј, свети Кирил истапил во заштита на православното учење. Како истакнат богослов во своето време и како епископ на една од најважните катедри во Источната Црква, свети Кирил зазел поединечно место во борбата против несторијанците. Тој борбата ја започнал со „Послание до отшелниците“, т.е. египетските монаси. Во тоа послание, тој го осудува учењето на Несториј и истакнува дека бидејќи Господ Исус Христос е вистински Бог и вистински човек, тогаш Пресвета Дева Марија, како онаа која го родила Богочовекот, е навистина Богородица. Свети Кирил воедно се обратил и на императорот Теодосиј, додека со слична, но и поопширна расправа и се обратил на императорката Евдокија и сестрата на императорот, Пулхерија.
Кога дознал што се случува, Несториј се вознемирил и почнал да негодува против Кирил. Тогаш следбениците на Несториј напишале две посланија-една против „Послание до отшелниците“, а друга под наслов: „Против оние кои во учењето за соединетата природа во Христа или ја уништуваат Боженствената природа на Единородниот, или обоготворуваат човечка природа“. Свети Кирил за ова дознал преку „блажени“ луѓе, достојни за доверба. За да ја појасни работата и да избегне недоразбирање, одлучил со послание да се обрати на Несториј. Тука ги објаснува причините заради кои се појавила неговото „Послание до отшелниците“. Ова било потребно да го направи зошто дошло барање дури и од папата Калестин со епископите од Рим. „наместо да ме грдиш, го советува во заклучокот свети Кирил, подобро би ти било да ги исправиш своите зборови, за да го прекинеш соблазнувањето во Вселенската Црква. Најдобро средство да ги смириш соблазнетите е Светата Дева да ја наречеш Богородица, така што ние и сите останати би можеле во мир и единство да ја служиме зедничката богослужба“. Како одговор на ова посланиена свети Кирил, Несториј, заради објаснување меѓу него и Александрискиот патријарх, го избрал презвитерот Лампон и го испратил со свое лично писмо. Потресен од писмото, свети Кирил повторно му напишал писмо и во заклучокот вели: „Ти ги пишувам овие зборови потикнат од љубовта во Христа и како брат те советувам и преколнувам пред Бога и светите ангели Негови, еднакво со нас да мислиш и учиш, така би бил сочуван во мир во Црквата и со сојузот на едномисление и љубов неуништливо би пребивал меѓу свештениците Божји. Поздрави ги браќата кои се со тебе; тебе те поздравуваат браќата кои се со мене“. Несториј и на другото послание на свети Кирил одговорил со посебно послание, во кое, место да ја сфати својата заблуда и да биде спремен да ја исправи, тој останал при своето лажно учење, па дури со зборови исполнети со гордост и потсмев, го прекорил свети Кирил и го повикал него да се поправи.
Гледајќи дека понатамочното општење со Несториј е сосема бескорисно, свети Кирил решил за поддршка да се обрати на папата Келестин (422 – 432) во Рим. Иако претходно се наоѓал во прекин на односи со Римскиот епископ, сега заради несреќата која се надвисила над целата Црква, се смирил со него. Во посланието до папата Келестин, свети Кирил ја опишува состојбата во Источната Црква која ја предизвикал Несториј. Како потврда на своите зборови за ереста на Несториј, свети Кирил до папата ги испратил беседите кои Несториј ги изговорил во црквата, правејќи претходно нивни превод.
Меѓутоа и Несториј, искористувајќи една недоумица од канонски карактер, исто така се обратил со писмо до папата. Објаснувајќи зошто се обраќа на Римскиот епископ, Несториј прешол на толкување на догматските струења кои се појавиле во Источната Црква. Тука го излага учењето на свети Кирил за воплотувањето на Логосот Божји и демантирајќи го свети Кирил, тој го изложува своето учење. Бидејќи не добил одговор од папата, Несториј му се обратил со друго писмо, кое било слично на првото. Конечно пристигнал одговор од папата во кој тој Несториј го повикува да ги исправи своите заблуди и дека доказ на тоа исправување ќе биде повторно присоединување на Црквата на сите оние кои Несториј претходно ги одалечил заради тоа што тие не се согласувале со него. Папата на Несториј му оставил десет дена за покајување. Во исто време Келестин со опширни посланија се обратил до клирот и народот во Константинопол, како и на епископот Ерусалимски Јувеналиј, Флавијан Филипински, Руф Солунски и Јован Антиохиски кој се образувал со Несториј во еден манастир во Антиохија. Во тие посланија папата ја разобличувал заблудата на Несториј, соопштувајќи каква Не осуда да го стаса ако остане непопустлив. И свети Кирил пишувал посланија до некои источни епископи каде ја изложил суштината на спорот меѓу него и Несториј. Од некои добил одговор дека не го одобруваат учењето на Несториј, но го замолуваат да не се оди кон отворен прекин на општење со него.
По договор со Рим, свети Кирил писмото што го добил од папата го испратил на Несториј, заедно со посланието упатено во име на Александрискиот собор во кое од Несториј се бара писмено и под заклетва да се одрече од своите заблуди.
Во времето на меѓусебните размени на посланијата меѓу свети Кирил Александриски, Несториј и папата Келестин, несториската криза длабоко ги вознемирила верните и тие се поделиле на две страни: едната се држела на учењето кое потоа на Третиот Вселенски собор било прифатено како православно, додека другата страна застанала покрај ересот на Несториј. Главниот заштитник на православието бил свети Кирил, патријарх Александриски. Отците на Египетската Црква на Третиот Вселенски собор изјавиле: „ Излишно е да се бара од египетските епископи да ја изложуваат својата вера зошто на сите им е очигледно дека ние ја следиме верата на најсветиот Кирил“. Такви отци блиски на светиот Кирил на Третиот Вселенски собор имало околу 50. Конечно како во времето на аријанството, така и во оваа ерес ревносни заштитници на православието биле монасите кои насекаде, почнувајќи од Константинопол, кон несторијанството се однесувале како кон зло и богохулно учење. На страната на Несториј биле оние земји и цркви кои се бореле за аријанството. Антиохија Сиријска, гнездото на аријанството, исто била на страната на Несториј. Отаму потекнале сите водачи на несторијанското движење.
Спомнатата разлика меѓу православните и несторијанците во однос на догмата за воплотувањето, или поточно, во однос на соединувањето на природите во Исус Христос, била вкоренета во различниот пристап на решавање на темелното прашање на односот на верата кон знаењето. Заштитниците на православието тука се приближуваат на погледите на свети Атанасиј Александриски, свети Василиј Велики и свети Григориј Богослов: во истражувањето на прашањата за верата, на разумот треба да му бидат поставени граници зошто верата е над рзумот.
„ Зошто, прашува свети Кирил, внимателно би го истрашувал Светото Писмо, а да не расудувам во едноставноста на срцето согласно со Писмото?“
Допирајќи се до најсветите и најголемите тајни на нашето спасение, тајната на воплотувањето на Логосот Божји, истиот свет отец забележува: „ прифати го благоволението на Отецот, Кој ни го дарува Синот Свој. Те молам не го испитувај тоа зошто не подлегнува на сфаќањата на безбожничката мудрост и вообичаеното поимање туѓо е и на едното и на другото“. „Зошто е неопходно пред сите да ги изнесуваме тие прашања (за воплотувањето), кои се толку деликатни и тајни? Зарем луѓето нема да имаат поголема корист кога би им објаснувале практични прашања на духовниот живот, бидејќи не сме во состојба со соодветна сигурност да проникнеме во догматското учење?“ Слично мислење имал и папата Келестин. Тој повикува на особена внимателност: „потребно е да се има страв, а не да се умува, задлабочувајќи се во трагање; не треба, како е речено, да се истражуваат предмети кои се над нас“. Што се однесува до воплотувањето на Логосот Божји, папата забрани било какво истражување со разумот: „нека биде отстрането прашањето за раѓањето на Христос, кој навистина верува треба да реши во едноставноста на срцето, нека не се осмелува да го истражува Бога“.
Несториј, гледајќи дека е осуден од страна на Рим и Александрија, сметал дека единствен излез за него претставува свикување вселенски собор на кој би се разгледало спорното прашање. Тоа го сакале и некои од заштитниците на православието. Затоа во ноември 430 година императорот Теодосиј втори во свое име и во името на западниот император издал заповед за свикување на собор во градот Ефес, како град во кој Мајката Божја ги поминала последните години од Својот земен живот. Како време на почеток на соборот било одредено најблиску до Педесетницата. Секој митрополит бил должен со себе да донесе онолку епископи колку сметал дека е неопходно.
Во Ефес со сосема различни погледи и намери се состанале еретичките и православните епископи. Несториј и неговите истомисленици свикувањето на соборот го сфатиле како дозвола да изведат „ново преиспитување на црковното учење“. Свети Кирил и неговите следбеници, од друга страна, мислеле дека прашањето за воплотувањето на Синот Божји е работа на верата, а не разумот. Несториј во Ефес пристигнал со 16 епископи, а свети Кирил со 50 епископи, голем број мирјани и монаси и полномоштво од папата Келестин. Тој како свои претставници и претставници на на „целиот западен собор“ испратил двајца епископи и еден презвитер со упатство да се држи до мислењето на Кирил Александриски. Претставниците на папата не стасале на почетокот на соборот, сепак се состанале околу 200 епископи на соборот кој со задоцнување ја започнал својата работа. Свети Кирил, примајќи го претседавањето со соборот, одлучил да го отвори без да чека доаѓање на епископи кои поради разни причини не можеле да дојдат на време. Тој така постапил од ревност за славата на Мајката Божја, а потоа за да изврши јасно барање на императорскиот указ работата да се разгледа без никакво одлагање. Несториј и епископите кои биле негови истомисленици три пати биле повикувани на соборот: првпат пред самото отворање на соборот, а вториот и третиот по отворањето. На првиот повик Несториј дал двосмислен одговор: „ќе видам и ако биде неопходно да дојдам, ќе дојдам“.
На 22 јуни 431 година во главниот храм во Ефес бил отворен соборот со не помалку од 160 епископи, главно од Александрија, Ерусалим, Палестина и Илирика. Следбениците на Несториј, 68 епископи, протестирале против отворањето на соборот пред доаѓањето на епископот Јован од Антиохија. Протестот го подржувал и императорскиот чиновник Кандидијан. Но, кога се појавил на соборот за да го прочита царскиот указ за правилата и обврските на соборот, отците го замолиле да си замине. При разрешување на прашањето кое го поставиле несторијанството, отците како раководно правило го зеле учењето на Никејскиот символ, кој бил прочитан неколку пати, и одредиле дека символот треба да се чува во целина: „светиот собор го одреди, го читаме на третиот Вселенски собор за на никого да не дозволи да излага, пишува и измислува друга вера, различна од онаа која ја утврдиле светите отци кои се состанале во Никеја“. Со читање на Никејскиот символ почна и првото заседание на отците на Третиот Вселенски собор. Потоа уследи читањето на второто послание на свети Кирил до Несториј, кое кај собраните отци наишло на општо одобрување заради својата согласност со Никејскиот символ. Било прочитано и писмото на Несториј, одговор до Кирил, при што отците го анателисале како автор на писмото и неговото учење. Меѓу другите документи што биле читани на првото соборско заседание било третото послание на свети Кирил до Несториј кое содржувало т.н. анатематизми. Тоа било исто така примено со одобрување. Потоа соборот, на предлог на св.Кирил, испитал неколку епископи за нивните усмени контакти со Несториј, Соопштенијата на епископите кои имале прилика во Ефес да разговараат со Несториј, не оставале сомнеж во тоа дека Несториевото учење за боженственото достоинство на Искупителот е богохулно. Заради поголемо појаснување на православното учење за соединувањето на природата во Христос Спасителот, се читала збирка на изреки на отците почитувани во целата Црква: св. Петар, епископ Александриски, св. Атанасиј Велики, Јулиј, папа Римски, св. Феликс, папа Римски, Теофил, епископ Александриски, св. Кипријан Картагински, Амвросиј, епископ Милански, Григориј Ниски, Атика, епископ Константинополски, Амфилохиј, епископ Иконијски.
Откако го решиле спорното прашање за соединетата природа во Христа дека „двете природи Боженствената и човечката во Христа се соединети неразделиво“, отците на Третиот Вселенски собор во текот на првото заседание донеле и одлука за Несториевото симнување од позиција. Отците на соборот ја составиле следнава пресуда: „Бидејќи Несториј покрај се останато не сака да се потчини на нашиот позив и не ги примил најсветите и најблагочестивите епископи кои му ги испративме, бевме принудени да го испитаме неговото расипано учење. Откривајќи дека тој мисли и проповеда погрешно врз основа на неговите писма и врз основа на други дела, дел од разговорите кои тој неодамна ги водеше во оваа митрополија (во Ефес), а што потврдија сведоци, бевме принудени, врз основа на каноните и посланијата на најсветиот отец и наш сослужител Калестин, епископ Римски, дека против Несториј, не без горки солзи, ја донесуваме следнава пресуда: Господ наш Исус Христос, на Кого тој фрла хула, преку устата на овој најсвет собор одредува: да биде лишен од епископскиот чин и одлачен од црковното општење“. Соборската пресуда му била објавена на Несториј во следнава форма: “Светиот собор, собран со благодат Божја по заповед на најблагочестивите и најхристољубивите наши императори во митрополијата Ефес, на Несториј, новиот Јуда: „знај дека поради своите погрешни проповеди и спротивставување на каноните, на 22 ден од тековниот месец јуни, врз основа на црковните правила си отстранет од страна на светиот собор и си лишен од црковниот чин“. Оваа пресуда ја потпишале повеќе од 200 епископи.
За осудата на Несториј, со посебни посланија адресирани на константинополските клирици и економи по црквите, соборот го извести Константинопол. Во името на соборот беше составен и испратен извештај до исператорот, во кој се наоѓаше молба императорот да нареди во Црквата да се истреби Несториевото учење, неговите книги каде се најдат, да бидат запалени, и на секој кој се осмели да го следи учењето на Несториј да му се закани со гнев на императорското величество. Наскоро со послание до императорот стасал и Несториевиот извештај кој содржел оптужби на сметка на соборот на св. Кирил и во кое Несториј го оправдува својот однос кон тој собор кого не го прифати. Меѓутоа, на 27 јуни во Ефес стасал Јован Антиохиски со 14 источни епископи. Нему му било испратена посебна мисија за да го привлече на страната на постоечката соборска одлука, но Јован таа мисија не ја примил. Вториот ден по доаѓањето, Јован свикал свој собор на кој присуствувале 43 епископи. Тој собор, познат под името „Отпаднички“, го одбележа Кирил Александриски и Мненон, епископот Ефески, како „оние кои биле заразени со неизлечива болест“. Другите епископи, Кириловите истомисленици, тој само ги одалечил од црковното општење, додека овие, како знак на каење не изречат осуда на „еретичките“ анатематизми на Кирил Александриски. За одлуките на својот собор Јован и неговите следбеници го известиле императорот, императорката, клирот, народот и сенатот во Константинопол. Во сите тие посланија, Јован ја докажува својата исправност на своите постапки и го обвинува Кирил. Кога дознале што прави Јован, Кирил и Мемнон повторно ги повикале браќата епископи на собор за да го обвинат Јован за незаконски постапки зошто тој не ги повикал епископите кои ги обвинил. На соборот конечно стигнала и мисијата на Римскиот папа. Запознавајќи се со работата на соборот на кој преседавал свети Кирил, тие застанале на страната на православните. Соборот три пати го го повикал Јован Антиохиски на заседавање, за да може да ги докаже своите оптужби против Кирил, но Јован одбивал, поради што вселенскиот собор решил заедно со неговите следбеници да го одалечат од црковното општење и со тоа да ги запознат императорите. Така во Ефес се формирале двеспротивставени страни на епископи кои се заканувале едни на други и меѓусебно се обвинувале. За да му ја објаснат вистинската состојба на работите на императорот, зошто Кандидијан, кој ја држел страната на еретиците, била претставена лошо по нив, православните епископи му испратиле на императорот молба: да го отповика Кандидијан и да им дозволи на нив петорица лично да се појават на дворецот. Но Кандидијан ги затворил сите патишта во Константинопол за посланието да не стаса на вистинската адреса. Тогаш отците на соборот им упатиле на константинополските епископи и монаси послание со опис на текот на соборските работи и секаквите притисоци на кои православните биле изложени во Ефес и тоа преку еден просјак кој посланието го пренел на својот стап. По добивањето на посланието во престолнината почнале немири и тоа воглавно во манастирите.Меѓу монасите најпознат бил преподобен Далмат. Тој без излегување поминал 48 години во затвореништво, не напуштајќи ја ќелијата дури ни кога самиот император го молел да учествува во величенствената литија во време на земјотрес. Боженствениот глас сега на преподобниот му нареди да го прекине затвореништвото. Преподобниот Далмат и уште неколку монаси биле пуштени кај императорот. Големиот подвижник го покажал посланието од Ефес на императорот, ги изложил жалбите на православните и запрашал: „дали е подобро да се присоединат на некој лажливец или пак на мнозинството на епископи кои се расеани по вселената и кои претставуваат нивни браќа во Ефес?“ Несториевите соучесници доаѓаат и одат од Константинопол без препреки, додека праволсавните епископи се потчинети на ограничувања“.
Теодосиј бил трогнат и наскоро епископите кои биле испратени од православната страна имале прилика да му објаснат нему и на целиот Константинопол ситуацијата која настанала во Ефес, така да работата полека доаѓала до конечно разрешување и тоа во корист на православието и свети кирил. Но во тоа време во Константинопол стасал господар Иринеј, следбеник на Несториј и Јован, кој располагал со големи врски на дворецот. Тој се изборил за пчовторно преиспитување на работите. Како резултат св. Кирил и неговите собраќа епископи биле обвинети дека се прават „самоволно и незаконски, и затроа треба да бидат одалечени од Црквата и други казни“. Императорот, кој очигледно се изгубил во тие меѓусебни обвинувања и претставки, решил, заради смирување на спорот, да ги отстрани Несториј, свети Кирил и Мемнон. Со таков указ тој во Ефес испратил чиновникот Јован. Тој во Ефес не можел ништо да направи заради големата конфузија која таму владеела. Спротивставените страни толку многу биле раскарани што Јован не можел да ги измири. Тој ги ставил под стража свети Кирил, Мемнон и Несториј, а императорот го известил за својот неуспех. Конечно императорот, приклонувајќи се на општите молби, свикал советување на 16 епископи во Халкидон, кои таму стасале од Ефес, по 8 од двете раскарани страни. На тоа советување, кое е водено во присутво на императорот, отците на православниот собор добиле можност да ја докажат исправноста на одлуката на својот собор и својата праведност. Благодарејќи на тоа, во Ефес уште пред завршетокот на советувањето, стигнала наредба свети Кирил и Мемнон да се ослободат и да им се вратат сите одземени права. Несториј бил отпуштен и испратен во своето претходно живеалиште, т.е. во Антиохија. По извесно време епископите кои заседавале во халкидон биле префрлени во Константинопол. На православните епископи им било наложено на Несториј да му биде одреден наследник. Тие го избрале и ракоположиле Максимијан, монах кој не бил настроен славољубиво, туку отшелнички. Несториј бил за секогаш прогнат во Петра, а целиот негов имот бил предаден на црквата во Константинопол.
На останатите епископи им било дозволено да се вратат во своите земји и градови, Свети кирил се вратил во Александрија на 30 октомври, бил дочекан од својата паства со големо одушевување и почести. Несториј по одредено време бил бил преместен од Петра во одалечената египетска оаза Ибис. Тука го заробиле номади и наскоро откако го ослободиле, Несториј умрел од старост и немоќ, заборавен од сите. Неговите следбеници биле жестоко гонети; оние кои успеале да побегнат засолниште барале во Персија, каде долго потоа уживале заштита од властите.
Така на слава на православието биле разрешени бурни спорови кои ги поттикнал Несториј и кои го потресле целиот христијански свет. Но за жал, тоа не доведе до измирување на раскараните страни. Епископите предводени од Јован Антиохиски, по заминувањето од Ефес, на пат за Тарс, а потоа во Антиохија одржале собор на кој е оденсена одлука да се протестира против отстранувањето на Несториј, покрај тоа била потврдена и одлуката од Ефес да се отстрани свети Кирил. Само непоколебливата одлучност на императорот „споровите да бидат прекинати и да се воспостави мир Господов“, ги сопре понатамошните раздори. За окончувањето на расправијата придонесе и дејствувањето на свети Кирил, голем борец за вистинска вера и мудар ревнител за црковен мир.
Споменот на Третиот Вселенски собор во Православната Црква се слави на 9 септември.
ЧЕТВРТИ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Со Вселенскиот собор во Ефес не се стави крај на расправиите за Богочовекот; тој не донесе мир во конфликтот меѓу несторијанците и православните. Но наскоро, поточно во триесетите години од петиот век, постигнато е помирување по пат на унија, т.е. соединување со кое речиси и да беше прекината црковната поделба.
Откако виде дека Ефескиот собор не доведе до воспоставување мир во Црквата, императорот Теодосиј Помаладиот веднаш по соборот му се обрати на Јован Антиохиски со барање тој да влезе во општење со свети Кирил Александриски. Во почетокот, Јован и неговите следбеници постигнувањето на мирот го условувале со невозможно барање – свети Кирил да се одрече од своите дела во кои тој го изложил учењето за Лицето на Богочовекот. Таквото одрекување би било еднакво на отфрлање на догматските активности на Ефескиот Вселенски собор, кој штотуку беше завршен. Свети Кирил не се согласил на тоа, туку на антиохиските епископи им се обратил со смирен и правилен предлог да се откажат од еретичките (несториевите) мисли и да се приклучат на предлогот на Ефескиот Вселенски собор за симнување на Несториј од местото, и за законски пастир да го признаат архиепископот Константинополски Максимијан, кого на местото на сменетиот Несториј го избра Ефескиот собор од редовите на истомислениците на свети Кирил. Како одговор на ова, на свети Кирил, по негови сопствени зборови, му било доставено писмо од Јован во кое не било она што требало да биде напишано, туку тоа било напишано со потсмешлив тон. Зошто, кажува свети Кирил, место да ја смират мојата тага заради настаните кои претходеа, тагата која (антиохиските епископи) со своите постапки во Ефес ја предизвикаа, тие ја искористија приликата да го излеат врз мене својот гнев како божем да произлегол од нивната ревност за светите догмати. Но, тежнеејќи за мир во Црквата, свети Кирил не престанувал да вложува напори за да го постигне. И Господ го благослови трудот на големиот архипастир. Плод на тој труд бил исповедувањето на верата кое на свети кирил му го испратил Јован Антиохиски пред сите епископи на антиохиската област, исповедување чија суштина била содржана во следново:„ Ние исповедуваме, пишуваа антиохиските епископи, дека нашиот Господ Исус Христос, Единороден Син Божји, е совршен Бог и совршен човек, Кој се состои од разумни душа и разумно тело; дека Тој е пред векови роден од Отецот по Божество, а во последно време, заради нас и нашето спасение, од Марија Дева по човечка природа; дека Тој е едносуштен на Оца по Божество и едносуштен нам по човечка природа, зошто во Него е совршено соединувањето на двете природи. Затоа ние исповедуваме еден Христос, еден Син, еден Господ. Врз основа на таквото соединување ние ја исповедуваме Пресветата Дева Богородица, зошто Бог Логосот се воплоти и очовечи и бидејќи во самото зачнување го соедини со Себе Храмот кој го прими од Неа. Познато е дека бофословите некои од евангеските и апостолските изреки за Господ ги сметаат за општи, зошто се однесуваат на едно лице, а други, заради разликувањето на двете природи, ги земаат одвоено, и оние од нив кои доликуваат на Бог ги врзуваат за Боженствената природа на Христа, додека оние кои го унижуваат, ги поврзуваат за Неговата човечка природа“. На крајот на посланието се наоѓало анатемисувањето на Несториј и неговото учење со изјава дека го примаат Максимијан во општење. Ова исповедување на Јован и епископите кои имале исто мислење како и тој, свети Кирил Александриски го примил како дар од небото и го прифати како целосно православно. Мирот почналл да се враќа во Црквата, расправиите да се стишуваат, што гледаме по следниве изрази од посланието на Јован Антиохиски (437 година): „сите епископи од Исток (т.е. антиохиската област), како и епископите од останатите краеви ма светот, го осудија Несториј и се согласија за негово симнување. Има веќе четири години како сме го направиле и објавиле она што беше потребно. Сите приморски епископи се согласиле и се потпишале. Епископите на втората Феникија, Киликијците, го направија тоа минатата година; Арапите преку својот епископ Антиох, Месопотамската земја Еуфрат и втора Сирија одобрија се што преземавме. Од Исавријците одамна добивме потврден одговор; сите епископи на прва Сирија се потпишаа со нас“.
Меѓутоа, сред крајната напнатост која во животот на Црквата постоела околу прашањата кои ги поттикнаа несторијанците, соединувањето не можело а да не наиде на осуда од страна на некои кои од неа не биле задоволни, како во Александрија, така и во Антиохија. За мирот во Црквата особено биле опасни оние противници на помируањето на Александрија и Антиохија, кои излегле од редовите на следбениците на свети Кирил. Тие биле претходници на монофизитската ерес кој наскоро се појавила. Стапувањето на свети Кирил во општење со Јован Антиохиски, тие го сметале за предавство на православието, додека во учењето на свети Кирил за двете природи во Христа го виделе како ерес. Од своја страна свети Кирил направил се за да ги „замолчи непријателите меѓу своите претходни другари“. Приближувајќи се на нивните погледи, тој не престанал да објаснува дека учењето за двете природи во Христа не го исклучува учењето за нивното соединување. Но поранешните пријатели на свети Кирил, упорни во своите заблуди, не обраќале внимание на неговите објаснувања и предупредувања, така што големиот архиереј отишол во гроб незнаејќи дали соединувањето, кое на негова голема радост било постигнато, ќе може да опстане.
Како што поминувало времето, бројот на следбениците и заштитниците на соединувањето растел, а тоа повеќе ги лутело неговите противници, излезени од редовите на поранешните почитувачи на свети Кирил. Без разлика на својата многубројност, тие биле воздржани се додека свети Кирил бил жив заради големото почитување кое светителот го уживал во Црквата. Но, после неговата смрт, состојбата на работите се измениле. Непријателите на соединувањето во Александрија почнале отворено да му се спротивставуваат, оправдувајќи се дека тоа го прават во името на православието, додека всушност делувале во име на своето еретичко учење, во историјата на Црквата под име монофизитизам. Главниот претставник на монофизитската ерес бил Евтих, архимандрит на еден од константинаполските манастири. Во време на Вселенскиот собор Евтих бил ревносен приврзаник на свети Кирил Александриски во неговата борба против Несториевата ерес: „кога Несториј се спротивставувал на вистината, Евтих стоел во нејзина одбрана“. Заради таквото негово делување се здобил со благодарност од св. Кирил: после Третиот Вселенски собор свети Кирил му испратил на Евтих примерок на описот на активностите на штотуку завршениот собор. Но Евтих, како и сите Александријци кои се противеле на соединувањето, го почитувал св. Кирил само како борец против Несториј. Делувањето на светиот отец за време и по соеднинувањето тој го сметал за грешка, ако не и за предавство на Православието. Затоа Евтих не ги прифатил делата кои познатиот Александриски архиепископ ги напишал со цел да се подготви и заштити соединувањето. Во тие дела Кирил го развивал и утврдувал сфаќањето за двете природи во Лицето на Господ Исус Христос, што било сосема спротивно на еретичките монофизитски Евтихови погледи, зошто тој учел: „по воплотувањето на Богот Логос јас се поклонувам на една природа – природата на воплотениот очовечениот Бог“; „исповедувам дека нашиот Господ се состои од две природи пред соединувањето, а по соединувањето исповедувам една природа“. Треба да се забележи дека тие изреки се среќаваат кај свети Кирил, кој сметал дека тие потекнуват од свети Атанасиј Александриски; на тој начин овие изреки претставуваат Евтихов изум, зошто тој ги зел од делата на свети Кирил, ги извадил од контекст на Кириловите погледи, и така тие добиле еретички карактер каков немаат на местото од каде се изземени. Сепак околноста дека наведените зборови се наоѓаат во делата на свети Кирил, давала привид на вистинитост на еретичкото учење на монофизитот и му обезбедувала следбеници од редовите на недалекувидливите христијани.
Прашањето на Евтиховото учење го започна епископ Евсевиј Дорилејски, познат борец против Несториј. На еден од епископските собори, кои во старите времиња биле чести, и кој овојпат се случил во Константинопол во 448 година, Евсевиј направил предпоставка за тоа дека Евтих, архимандрит на најпознат константинополски манастир, еретички, мисли за Спасителот и за Неговата тајна несогласно со апостолските преданија и учењето на Никејскиот символ. Во белешката која со таа птрепоставка била предадена на архиепископот Константинополски Флавијан и на соборот на епископите, Евсевиј меѓу останатото напишал: „јас го молев Евтих, презвитер и архимандрит, да не подлегнува на таквата бесчуствителност, опијеност на мисли и полуденост на умот, што дури заборава на стравот Божји и да биде толку дрзок што еретиците ги нарекува отци кои се почитуваат како свети и нас кои ги следиме во вера; но тој, бидејќи има голема уста и невоздржан јазик, не престанува да ги негира благочестивите догмати на православието. Ја молам и преколнувам вашата светост да не ги оставите без внимание моите барања, туку повикајте го Евтих, да дојде на вашиот свет собор и да се брани од она што го обвинувам. Спремен сум да го разобличам, да покажам дека тој само го носи името православно, а на православната вера е сосема туѓ.“ Не сакајќи работата да се разгласи, а истовремено не сметајќи за можно дека Евсевиј претпоставката ја оставил без внимание, Флавијан, претседавачот на соборот, му предложи на Евсевиј насамо „во ќелија“ да се објасни со Евтих. Евсевиј повеќе пати отишол кај Евтих за да го советува, но се покажало дека се било бескорисно. Сега Евсевиј настапил одлучно: „ не е можно јас, откако по честите одења кај него не успеав да го убедам, повторно да одам таму и да слушам хулни зборови“. Откако ја виде решеноста на Евсевиј, соборот бил принуден на Евтих да му ги испрати пратениците – презвитерот Јован и ѓаконот Андреј. Тие биле обврзани Евтих да го запознаат со извештајот на Евсевиј Дорилејски и да го повикаат архимандритот на соборот заради разјаснување. По враќањето од Евтих, пратениците на соборот му го дадоа следново соопштение: „отидовме кај него во неговиот манастир, му го прочитавме обвинувањето и му врачивме копија, му објавивме кој е тужител и го обавестивме дека е повикан да се оправда пред вашата светост. Тој одби да дојде и да се оправда, велејќи дека за него воспоставено е од почеток и е законски одредено никогаш и никаде да не се одвојува од своето братство, туку да живее во манастирот како во гроб. Тој не замоли да ја информираме вашата светост дека епископот Евсевиј, кој одамна е негов непријател, ја подигнал таа оптужба против него заради омраза и пакост. Тој соопштил дека е подготвен да се согласи со излагањето на светите отци кои се состанале на соборот во Никеја и Ефес и ветил дека ќе ги потпише нивните толкувања…По воплотувањето на Богот Логос, т.е. раѓањето на нашиот Господ Исус Христос, тој се поклонува на една природа, на природата на Бог, воплотен и очовечен… Дека нашиот Господ Исус Христос се состои од две природи, соединение ипостасно, тоа тој не го нашол во излагањата на светите отци, а ако се случи кај некого да прочита нешто слично, тој тоа нема да го прифати, бидејќи Боженственото Писмо е над учењата на отците. Исповедал дека Оној Кој се родил од Дева Марија е совршен Бог и совршен човек, кој нема тело кое е едносушно на нас“. Ова што го слушнавме, рекол Евсевиј по извештајот на пратениците, доволно е за да се појасни какво лошо мислење, спротивно на излагањето на светите отци, има Евтих. Молам Евтих повторно да се повика ваму“. Се одлучило на Евтих повторно да му се испратат пратеници, уште двајца презвитери, Мама и Теофил; на пратениците му било предадено писмо со кое Евтих се повикува „без никакво одложување“ да се појави на соборот. Од извештајот што на соборот го поднеле вторите пратеници се гледа дека Евтих двапати одбивал да ги прими пратениците со изговор дека е болен, и дека тие потребното сведоштво го добиле само благодарение на својата упорност. „ Откако влеговме (кај Евтих), кажале пратениците, му го предадовме писмото; тој нареди да се прочита пред нас и откако беше прочитано, рече: јас земав за правило да не излегувам од манастирот, само во смртна потреба; светиот собор и најбогољубивите епископи гледаат дека сум стар и изнемоштен; нека архиепископот и соборот прават со мене што сакаат; јас молам само едно, никој да не се вознемирува, зошто мене ми е одредено да не излегувам од манастирот“. Откако го слушнаа извештајот, соборот одлучи: „потребно е и по третпат да се убеди Евтих да дојде на овој свет собор; ако тоа не го нправи, самиот себеси ќе се обвини“. Третата мисија на пратеници ја сочинуваа презвитерите и чуварите на садовите Мемнон и Епифаниј и ѓаконот Герман. По нив на Евтих повторно му бил упатен пимен повик, во кој стоело: „ти знаеш што е одредено со светите канони против непослушните и оние кои не сакаат да се одповикаат на повикот. Побрзај да дојдеш утре наутро, т.е. во четвртиот ден на неделата, во седумнаесетиот ден на месецот ноември“. Во пресрет на денот, пред отците на соборот стасале претставници од Евтих – архимандрит Аврамиј и тројца ѓакони. Архимандритот пред соборот соопштил дека Евтих бил болен и понудил место болниот, тој самиот да даде некои објаснувавања на соборот. Архиепископот ветил дека ќе го почека оздравувањето на Евтих, а предлогот на Архимандритот го одбил. Третата мисија на пратеници, на 17 ноември, по враќањето од Евтих, ја предал следнава негова молба: „замолете го господинот архиепископ и светиот собор да ми дадат одложување за оваа недела, а следната недела, ако биде угодно на Бога, ќе дојдам и ќе се оправдам пред господинт и пред светиот собор“. Молбата била примена, а архиепископ Флавијан пред соборот донел одлука: „Му го даваме на Евтих бараното одложување. Ако покрај сопственото ветување не се појави ни следната недела (22 ноември), тогаш конечно ќе биде лишен и од презвитерскиот ќин и од управата над манастирот.“
Дошло 22 ноември. Членовите на соборот се состанале во Врховниот суд на епископијата. Евтих дошол во придружба на голем број војници и државни службеници; освен тоа, Евтих го придружувал и силенциариј Магнус кого императорот го испратил со цел пред соборот да ја соопшти следнава одлука: „Загрижени сме поради мирот на светата Црква и православната вера; сакаме да ја сочуваме верата која вистински и по вдахновност Божја ја изложиле нашите свети отци кои се собраа во 318 година во Никеја, и кои беа во Ефес заради осуда на Несториј. Не сакаме да се вовлече некакво соблазнување во православието. А бидејќи Патрициј Флоренциј го знаеме како цврст и проврен во Правослвието, наша желба е тој да биде присутен на соборското заседавање, бидејќи се работи за верата“. По читањето на императорскиот декрет, архиепископот Флавијан рекол: „Сите го знаеме господинот Флоренциј како цврст и проверен во православието и сакаме тој да биде присутен“. По доаѓањето на Флоренциј на соборот, почнало разгледувањето на работите поврзани со Евтих. На заседанието, посветено на Евтих, Константинополскиот собор од 448 година својата одлука по прашањето за соединувањето на двете природи во Христа ја заснова главно на посланието на свети Кирил Александриски, во кое се изложува текот на соединувањето, го потврдува исповедувањето на верата на Јован Антиохиски и, што за соборот било особено важно, и одлучно се демантира лажното учење на монофизитите: „да се затвори устата на оние, се вели во посланието, кои проповедаат или истоветност, или слевање, или мешање на Синот Божји со телото“. Од другите дела на свети Кирил, соборот се раководел само уште со посланието до Несториј во кое сосема јасно го исповедал учењето за двете природи во Христа. Судејќи му на Евтих, соборот главно се трудел да разјасни дали тој се согласува со горспомнатото послание на свети Кирил и со зборовите на исповедувањето на Јован Антиохиски кое во него се наоѓало. Ѓаконот кој на соборот го читал посланието на свети Кирил до „Источните епископи“, непречено дојде до следниве зборови: „Ние исповедуваме дека нашиот Господ исус Христос, Единороден Син Божји, е совршен Бог и совршен човек, Кој се состои од разумна душа и тело; дека Тој пред векови е роден од Отецот по Божество, а во последно време заради нас и заради нашето спасение, и од Марија Дева по човечка природа; дека Тој е едносуштен на Оца по Божество и едносуштен на нас по човечката природа, зошто во Него е соврешо соединување на двете природи. Затоа ние исповедуваме еден Христос, еден Син, еден Господ. Врз основа на таквото неслиено соединување ние ја исповедуваме Пресвета Дева за Богородица, зошто Богот Логос се воплоти и очовечи, и зошто во самото зачнување се соединил со Себе Храм кој го примил од Неа“. На тоа место, читањето на посланието го прекина извикот на Евсеви Дорилејски: „Евтих не исповедува така и никогаш не беше согласен со тоа, туку мудруваше и учеше спротивно.“ Оваа забелешке доведе до расправа со Евтих, прво префектот Флоренциј, а потоа архиепископот Флавиј и Евсевиј Дорилејски. На крај распаравата доведе до тоа Евтиј да го изјави следново: „исповедувам дека нашиот Господ се состоел од две природи пред соединувањето, а по соединувањето исповедувам една природа“. Немаше веќе никакво сомневање во тоа дека Евтих е еретик. За да предупредат на тешките последици од Евтиховата ерес по Црквата, отците на соборот му предложиле да се анатемиса се што било противно на соборските догмати. Но Евтих со тон исполнет со лутина го одбил тој предлог. Тогаш отците на соборот станале и објавбиле: „анатема на Евтих!“ Потоа, по советувањето, била направена ваква изјава, која ја потпишал архиепископит Флавијан, 31 епископ и 23 архимандрити: „од се, и од претходните дела и врз основа на сегашното лично признание на Евтих, се гледа дека тој страда од заблудите на Валентин Аполинариј. Посрамувајќи се од нашето наговарање и прекор, тој не сакал да се согласи со вистинските догмати; затоа, воздивнувајќи и оплакувајќи ја неговата целосна пропаст, ние, во Господ Исус Христос, Кого тој го клевети, решивме да го отстраниме од секоја свештенска служба, од општење со нас и од управата над манастирот. Нека знаат сите оние кои после ова се состанат со него и разговараат, дека и самите ќе потпаднат под епитимија на одалечување, како и оние кои се уште контактираат со него“.
Константинополскиот собор од 448 година сепак не претставуваше крај на раздорот: Александриската (т.е. Египетската) црква, која била средиште на противниците на соединувањето, не го признала, исто како и Ерусалимската црква, која одамна, уште од времето на Првиот Вселенски собор, во решавањето на спорните догматски прашања, биле рака под рака со Александриската. Римската црква во ликот на папата Лав Велики, од почеток не го прифатила Константинополскиот собор со целосно одобрување, зошто не била доволно запозната со деталите на конфликтите кои се случувале на далечниот Исток. Константинополскиот собор го прифатила Константинаполската црква и оние од Мала Азија и Сирија, кои и претходно благонаклоно се однесувале кон унијата. Затоа и не изненадува што кога соборот не наиде на потребната поддршка кај највисоките светски власти, за Православната Црква настапија тешки времиња: следбениците на унијата, заштитниците на вистинската вера, биле сметани за непријатели на православието, додека монофизитите зајакнувале онолку колку и аријанците во тешките денови на императорот Констанциј.
Со таквата состојба на работите, природно било што одлуките од Константинаполскиот собор не можеле да ја скршат тврдата непопустливост на Евтих. Тој, потпирајќи се на поддршката на Дворот, решил да се во Рим, спротивстави на соборот и на својот архиепископ: до императорот Теодосиј поднел молба неговата работа да се испита на нов собор. Истовремено, Евтих упатил жалба до светиот папа Лав Велики (440 – 461) во која пишувало дека кај нив на Исток, т.е. во Константинопол, „ со труд на луѓе повторно воскрснува несториевата ерес“; со ова Евтих сакал да му каже на папата дека на соборот во Константинопол, него, Евтих, божем го осудиле како заштитник и следбеник на делата на свети Кирил, кој, како што видовме, ја посветри борбата против несторијанството. Во одговорот до Евтих, папата Лав ја одобрува неговата благочестива ревност, повикувајќи се при тоа на својата слаба упатеност во оваа работа: „штом ќе прибавиме поцелосни обавестувања, писувал светиот папа, ќе одговориме како ќе биде неопходно, за да, со Божја помош, се погрижиме со коренот да ја истргнеме оваа веќе одамна осудена зараза“. Со молба работата да му се објасни, светиот Лав се обратил на Флавијан, архиепископот Константинополски: „нека братот најподробно не извести за тоа како кај вас се појавила иновација која е спротивна на древната вера“. Флавијан не одолговлекувал со одговорот. Тој на папата му ја објасни суштината на Евтиховото лажно учење, го обавести за Евтиховите сплетки по неговите осуди на Константинаполскиот собор, и го замоли папата да ја укрепи верата „на најблагочестивиот император“. Наскоро Флавијан му испрати на папата и друго послание, со поподробно излагање на Евтиховото еретичко учење.
Одговорот на ова послание во историјата на Црквата е познатото „Окружно или соборно послание на најсветиот Лав, архиепископ на градот Рим, напишано до Флавијан, архиепископот на Константинопол (против Евтиховите ереси).“
„До возљубениот брат Флавијан, Лав епископ.
Откако го прочитав твоето послание на љубовта, чие доцнење многу не изненади, и разгледувајќи го поредокот на работата на епископите, конечно дознавме како кај вас дошло до соблазност и како таа станала против чистотата на верата и она што претходно изгледало тајно, сега за нас постана јавно. Така се покажа дека Евтих, кој беше удостоен со звањето архимандрит и со презвитерски чин, многу неразумен и толку голем незнајко што на него може да се применат зборовите на пророкот: не сака да се вразуми за да прави добро, на својата постела смислува (Пс. 36, 3-4). А има ли поголемо безаконие отколку есрамно да се мудрува за верата и да не се следи помудрото и поискусното? Во такво безумие паѓаат оние кои, кога ќе наидат на некоја нејасност или потешкотија и за да ја спознаат вистината, не прибегнуваат кон пророчките изреки, апостолските писма и евангелскиот авторитет, туку прибегнуваат кон самите себе ( својот ум) и на таков начин, бидејќи не сакаат да бидат ученици на вистината, тие стануваат учители на заблудата. Зошто какви успеси во познавањето на свештените книги на Стариот и Новиот Завет може да постигне оној кој не ги сфатил првите зборови на Символот на верата. Она што по целата вселена го исповедуваат устите на сите препородени (новокрстени), тоа уште со срцето не го сфаќа тој старец. Бидејќи не го знае она што за воплотувањето на Бог Логосот мора да се знае, и бидејќи не сака да се потруди на широката сцена на Светото Писмо за да се удостои со светлината на познанието, тој морал, во најмала рака, внимателно да го сослуша она сеопшто и едногласно исповедување, кое го исповедуваат сите кои веруваат: „Верувам во едниот Бог Отец Седржител, и во Исус Христос, Единороден Син Негов, Господ наш, Кој се роди од Духот Свети и Марија Дева“.
Овие три изреки го соборуваат лукавството на скоро сите еретици. Зошто кога веруваме дека Бог е и Седржител и вечен Отец, тогаш со тоа се докажува дека Синот е совечен и Него и дека во ништо не се разликува од Отецот, бидејќи Оној кој е роден од Бога е Бог и од Седржител е Седржител и од Вечниот е Совечен, а не е подоцна по времето, ниту понизок по битие. Tој од вечниот Отец е Единороден (Син), Кој се родил од Светиот Дух и Марија Дева. Тоа раѓање во време никако не го намали она боженственото и вечно раѓање, и ништо не му додаде, туку целосно е предадено на спасение на заблудениот човек, за да ја победи смртта и со својата сила да го уништи ѓаволот, кој ја има моѓта на смртта (Евр. 2, 14). Зошто ние не би можеле да го победиме причинителот на гревот и смртта ако нашата природа не ја промени и усвои Оној, Кого ни гревот не можел да го зароби, ниту смртта да го задржи под своја власт. Тој е зачнат од Светиот Дух во утробата на Мајката Дева, Која како што зачнала и останала дева, така и родила сочувајќи ја девственоста.
Но ако Евтих точното сфаќање не можел да го исцрпи од тој најчист извор на христијанската вера (т.е. символот на верата), бидејќи со сопственото слепило го затемни за себе тој блесок на очигледна вистина, можел да се обрати на евангелското учење, каде Матеј вели: „Родословот на Исуса Христа, синот Давидов, Авраамовиот син (Мт.1,1); можел исто така поука да побара во апостолската проповед, читајќи го посланието до Римјаните:Павле, слуга на Исуса Христа, повикан апостол, избран за евангелие Божје, кое Бог однапред го вети преку пророците свои во Светите Писма, за Синот Свој, Кој по тело е оден од семето Давидово (Рим. 1, 13); со благочестива љубопитност можел да пристапи на пророчките книги, каде ќе го најдеше заветот Божји, даден на Авраам: и ќе се благословат во семето твое сите народи (Пост. 22, 17). А за да не бил во недоумица за својството на тоа семе требало да го следи апостолот, кој рекол: На Авраам и на семето негово беа речени ветувања: во семето твое кое е Христос ( Гал. 3, 16). Требало исто така со својот внатрешен слух да го ослушне пророштвото на Исаиа, кој вели: ете Девојка ќе зачне и ќе роди Син и ќе му даде име Емануил, што значи: Бод со нас (Ис. 7, 14; Мт. 1, 23); можел исласта му така со вера да ги прочита вие зборови на истиот пророк: Зошто ни се роди Дете, Син ни се даде, на Кого власта му е на раме, и име ќе му биди Ангел (Весник) на Великиот Совет, Бог силен, Отец на вечноста, Кнез на мирот (Ис. 9, 2). Тогаш не би зборувал бесмислици, дека Логосот станал тело, така што Христос, Кој е роден од Девствена утроба, имал лик (образ) човек, но дека немал вистинско тело (какво што било и телото на Неговата) на Мајката. Можеби тој сметал дека Господ Исус Христос немал наша природа заради тоа што ангелот кој беше испратен на благословената Марија и рекол: Светиот Дух ќе дојде на тебе, и силата на Вишниот ќе те осени; затоа и она што ќе се роди ќе биде свето и ќе се нарече Син Божји (Лк. 1, 35), т.е. бидејќи зачнувањето на Девата било боженствено, тогаш и телото на Оној Кој е зачнат не било од природата на Онаа Која зачнала? Но, тоа раѓање кое претставува исклучително чудо и чудесен исклучок, не треба да биде сфатено така што со необјаснивоста на раѓањето било уништено своството на родот“.
„Плодотворноста на Девата било дар од Светиот Дух и вистинското Тело било позајмено од Нејзиното тело. Кога Премудроста на тој начин си создала Себеси дом, ЛОГОСОТ СТАНА тело и се насели меѓу нас (Јн. 1, 14), т.е. ( се насели) во она тело кое го позајмил од човека и кое го одуховил со дух на разумен живот“.
„Така со очувување на својставата на едната и другата природа и со нивното соединување во едно лице, возвишеноста примила унижување, моќта примила немоќ, вечноста примила смртност. Заради откуп на долгот на нашата природа, бестрасната природа се соединила со страсната, за да едниот ист Посредник меѓу Бога и луѓето, човекот Исус Христос (1. Тим. 2,5) можел да умре по едната природа, а да не умре по другата, како што тоа го бараше начинот на нашето излекување. Затоа вистинскиот Бог се роди во вистинска и совршена природа на вистински човек: сецел во Своето и сецел во нашето. Наше нарекуваме она што Творецот во нас положил во почетокот и што посакал да ни врати“.
„Бидејќи во Спасителот нема ни трага од она што во човекот внесе искушувачот и што прелаганиот човек допуштил“.
„Макар стана заедничар со човечките немоќи, тоа не значи дека станал и заедничар со нашите гревови. Тој го зеде образот на слугата, но без нечистотијата на гревот, величајќи го човечкото и не намалувајќи го Боженственото, зошто тоа намалување, по кое невидливиот стана видлив и по кој Творецот и Владиката на секое суштество посака да стане еден од луѓето, претставуваше снисхидување на Неговото милосрдие, а не недостаток на силата. Заради тоа Оној Кој пребивајќи во облик Божји го создаде човекот и Сам стана човек примајќи облик на слуга. Зошто секоја природа го чува она што и е својствено без никаков губиток. И бидејќи ликот (образот Божји не го поништува ликот на слугата, така и ликот на слугата не го намалува ликот Божји. А бидејќи ѓволот се фалел со тоа дека човекот, измамен со неговото лукавство, го лишил од боженствените дарови и неминливите добра и дека се потчинил на сторгата казна со смрт, додека пак тој (ѓаволот), во сојата бедна положба, нашол некаква утеха во тоа што добил соучесник во своето предавство,, така и Бог, според правилниот суд Свој, се чини дека го променил Своето првобитно одредување на човекот, кого го создал за таква чест, во домостројот на тајниот совет се појавила потреба неменливиот Бог, Чија волја не може да се лиши од својата сопствена благост, со посретство на најскриените тајни, го оствари правото на ветување на Својата љубов, и така човекот, кој благодарејќи на ѓаволската расипаност падна во грв, не го погина спротивното на боженствената намера. Значи, Синот Божји, симнувајќи се од небесниот престол, доаѓа во овој земски свет и не одвојувајќи се од славата на Отецот, се раѓа на нов начин, со ново раѓање. На нов начин зошто Невидливиот во сопствената природа станува видлив за нас, Непоимливиот Бог благоволи да стане поимлив. Предвечниот почнува да постои во времето, Господарот на вселената зема лик на слугата криејќи ја Својата неизмерна возвишеност, бестрасниот Бог не се грозел да стане човек, кој може да страда и Бесмртниот се потчинува на законот на смртта.Тој е роден со ново раѓање зошто непорочната девственост не познавала страст, а дала материја за тело. Така Господ од Мајката ја примил природата, но не го примил гревот.“
„А од тоа што ова раѓање е чудесно, не следи дека природата на нашиот Господ Исус Христос, Кој е роден од утробата на Дева, е различна од нашата. Зошто Оној Кој е вистински Бог, е воедно и вистински човек. И ако човечката униженост и Боженствената возвишеност се соединиле, во тоа единство нема никакви измени. Зошто како што Бог не се менува преку милосрдието, така човекот не се уништува преку прославувањето. Секоја од двете природи во соединувањето со другата делува онака како што нејзе и е својствено. Логосот прави она што е својствено На Логосот, а телото го извршува она што е својствено на телото. Едното од нив свети со чудеса, а другото подлегнува на страдањата. И како што Логосот не отпаѓа од еднаквоста во славата со Отецот, така и телото не ја губи природата на нашиот род. Зошто еден ист е и вистиснки Син Божји и вистински Син Човеков: и е Бог – во почетокот беше Логос и Логосот беше во Бога и Логосот беше Бог (Јн. 1,1); е и човек зошто: Логосот стана тело и се насели меѓу нас (Јн. 1, 14); Бог бидејќи се стана преку Него и ништо што стана не стана без Него (Јн. 1, 3); човек зошто се роди од жена под законот (Гал. 4,4). Раѓањето на телото е покажување на човечката природа; а што Девата раѓа, тоа е знак на боженствена сила. Оној Кого нечестивиот Ирод сакаше да го убие, е налик на Новороден човечки син; но Оној, Кому со понизност и со радост му доаѓаат на поклонение мудреците, е и Господ на вселената. Кога Тој дошол да прими кршевање од Свети Јован Претеча, тогаш, за да не остане тајна дека под покровот на телото е скриено Божество, од небото загрме глас од Отецот: Ова е Синот Мој возљубен, Кој е по Моја волја (Мт. 3, 17). Понатаму, Него, како човек, го искушува ѓаволското лукавство и Нему, како Бог, му служат ангелските чинови. Да е гладен, да е жеден, да се напрегнува и да спие, својствено е, очигледно, на човекот, но дека пет илјади луѓе да насити со пет леба, на жената Самарјанка и даде жива вода од која нема веќе да ожедни оној кој од неа пие, да оди по површината на морето и да со уништувањето на бурата ги скроти брановите, тоа е, без сомнение, Боженствено дело. Како што не се дела на една иста природа и плачењето од сочувствителност за умрениот пријател, и воскресението на истиот со силата на еден збор по поместувањето на каменот од гробот во кој тој претходно шетири дена престојувал; или да виси на дрво и истовремено да го менува денот во ноќ и да ги поколеба сите (природни) стихии; или да биде закован на крст и истовремено да ги отвори рајските двери за верата која ја покажа разбојникот; така не е на една иста природа карактеристично да зборува: Јас и Отецот едно сме (Јн. 10, 30) и Отецот Мој поголем е од Мене (Јн. 14, 28). Зошто иако е во Господ Исус Христос едно лице на Бог и човек, сепак, едно е тоа од каде и на едното и на другото му доаѓа заедничкото унижување, а друго е од каде потекнува нивното заедничко прославување.“
„Од нас е човечката природа по која Тој е понизок од Отецот, а од Отецот е Боженствената природа по која Тој е еднаков на Отецот. Сред тоа единство на лицето, кое треба да се сфати во однос кон едната и другата природа, за Синот човечки сметаме дека се симнал од небото тогаш кога Синот Божји го прими телото од Дева од Која се родил; и обратно, за Синот Божји се кажува дека Тој е распнат и погребен, што не го претрпел со Боженствена природа, по која Единородниот е совечен и едносуштен на Отецот, туку со немоќна човечка природа. Отаму сите ние во Символот на верата исповедуваме дека Единородниот Син Божји е распнат и погребан според зборовите на апостолот: зошто ако ја познаа (Премудроста Божја во тајна скриена), не би го распнале Господа на слава (1. Кор. 2,8). А кога нашиот Господ и Спасител, поучувајќи ги по пат на прашања Своите ученици на верата, запраша: што за Мене зборуваат луѓето, кој е Синот Човечки? И кога на нивниот одговор дека луѓето имаат различни мислења, запраша: а вие, што велите, кој сум Јас? Тогаш блажениот Петар, по вдахновеност од горе и на корист на сите народи исповеда: Ти си Христос, Син На Живиот Бог (Мт. 16, 13-16). И достојно е наречен блажен од Господ и од тоа прволик Камен стекна тврдост и сила и името свое, тој кој по откритието на Отецот исповеда еден ист и како Син Божји и како Христос; зошто едното од тие именувања земено одвоено од другото не служело на спасение, туку напротив, би било еднакво опасно да се исповеда Господ Исус Христос само како Бог, а не воедно и како човек или да се смета само за човек, а не воедно и за Бог!“
„По воскресението на Господ кое, конечно, е воскресение на вистинско тело, зошто не восресна некој друг, туку Оној Кој беше распнат и умре, што се случувало во текот на Неговото четириесетдневно пребивање на земјата, и само заради тоа нашата вера да биде слободна од секоја темнина. Тој беседел со своите ученици, се среќавал и јадел со нив, а на оние кои биле вознемирувани со сомневање, им дозволувал да го допрат и да се утешат на особен начин; влегувал кај своите ученици тогаш кога вратата била затворена, им дал Дух Свети со Својот здив и давајќи им ја светлината на спознанието, им ги откривал тајните на Свештените Писма; ја покажал раната и дупките од клинците и сите знаци на Неговото страдање, велејќи: ги гледате Моите раце, дека тоа сум Јас, допрете ме и видете; зошто духот нема тело и коски како што тоа гледате дека Јас имам (Лк. 24, 39). И сето тоа за да покаже дека во Него пребиваат неразделно особини на Боженствена и човечка природа, и ние на тој начин да знаеме дека во Него, Логосот не е исто што и телото, и да исповедаме Еден Син Божји, и како Логос и како тело (заедно). На Евтих оваа тајна на верата му била сосема непозната зошто тој во Единородниот Син Божји не ја признава нашата природа ни во унижувањето на смртта, ниту во славата на воскресението“.
„Евтих не се ужасна ниту од судот на блажениот апостол и евангелист Јован кој вели: секој дух кој не признава дека Исус Христос дошол во тело, не е од Бпга; и тоа е дух на антихрист (1. Јн. 4, 3). А што значи разделен Исус ако не одвојување од Него човечката природа и со бесрамни измислици да се укинува тајната на верата со која единствена сме спасени? Останувајќи слеп во однос на природата на Телото Христово, тој исто така слепо безумствува и кога е збор за Неговото страдање. Зошто ако крстот Господов не го сметал за привид и ако не се сомневал во тоа дека страдањето било заради спасувањето на светот, тогаш морал да го прифати и телото на Оној во Чија смрт верува.“
„Вистинската вера сосема успешно се штити само тогаш кога лажното мислење го осудуваат самите негови следбеници. Се надеваме на помошта Божја дека заблудените, кога ќе ја осудат неисправноста на своето мислење, ќе се спасат“.
Посланието било завршено со изјавата на папата: „заради точно и непристрасно испитување на целата работа, испративме (на претстојниот собор) свои претставници, браќата наши епископ Јулијан и презвитерот Ренат и уште синот мој, ѓаконот Илариј. Со нив го испративме и нашиот бележник Дулкитиј чија вера многу пати сме ја провериле“.
Од оваа изјава на папата се гледа дека посредниците на Евтих, кои пред императорската власт излегле со барање за свикување на нов собор, имале во тоа успех. Навистина, користејќи се со покровителство на непријателите на архиепископот Флавијан, семоќниот министер Хрисафиј, кој управувал со волјата на слабиот и бескарактерен император Теодосиј, на Евтих му успеало четири месеци по неговата осуда императорот да свика нов сецрковен собор заради испитување на неизедначените догматски погледи на Личноста Богочовек и начинот на соединување на двете природи во Него, и заради преиспитување на одлуката на Константинаполскиот собро за Евтиховиот случај. Се претпоставувало дека повторно свиканиот собор ќе има вселенски карактер, како и соборот од 431 година. Но судот на Промислата Божја не бил таков: во историјата овој собор не понесе назив вселенски, туку заради својата работа, усмерена не кон победа на православието, туку кон еретичките мудрувања, беше наречен „разбојнички“. Веќе и самата околност дека соборот е свикан по желба на Евтих и неговите следбеници, не навестувала ништо добро за православието и неговите заштотници. Затоа вистинските поборници на вистината на православието, какви што биле Флавијан, архиепископ Константинополски и папата Лав, со одобрение не се однесувале кон свикувањето на нов собор, претпоставувајќи какви немири и нереди ќе донесе на Црквата. Основа на ваквите стравувања биле одлуките на највисоките светски власти кои претходеле на отворањето на соборот. Така со указ на императот оддалечен од соборот бил остроумниот непријател на монофизитството, балажениот Теодорит, кој имал горчливи недоразбирања и расправии со свети Кирил. Тој всушност бил оддалечен, не како противник на свети Кирил, туку како можен силен противник на Евтих. На овој собор, со особен указ со право на глас бил повикан архимандрит Версум од Сирија, иако по каноните членовите на соборот можеле само да бидат епископи. Овој исклучок, кога е во прашање Варсума, направен е заради тоа што тој, како кажува указот, „води борба против некои источни епископи, заразени со Несториеото безбожништво“, поточно против православните епископи кои монофозитите ги нарекувале несторијанци затоа што наспроти Евтих учеле за двете природи во Христос по воплотувањето. Со указ председателството му било доверено на Диоскор, архиепископ Александриски, кој се приближил на Евтиховите следбеници и кој бил близок на Хрисафиј. На двајца високи службеници императорот им заповедал да го следат соборот и да не допуштат никаков неред.
Предсоборските одлуки на императорот биле заклучени со негово послание до самиот собор. Со посланието на ваков начин го објаснува свикувањето на соборот: „бидејќи богољубезниот епископ Флавијан сакаше да го започне прашањето за светата вера против најуважениот архимандрит Евтих, ние би сакале да застанеме на патот на настанатиот неред зошто доволно сме втемелени во православната вера каква ни е предадена од светите отци кои беа во Никеја и каква е потврдена на соборот одржан во Ефес. Но иако многу пати сме го убедувале најблаггоќестивиот епископ да се откаже од таквото испрашување, за тоа не стане причина за неред по целата вселена, тој сепак не се согласи. Просудувајќи дека не е безопасно без вашиот свет собор и без предстојниците на светите цркви да се спроведе такво испрашување за верата, сметавме дека е неопходно да се соберат вашите светости за да го откорнете целиот ѓаволски корен од светите цркви и да ги исфрлите оние кои ревнуваат за богохулството на безбожникот Несториј или оние кои му се налконети и неповредливоста на православната вера да ја направите навистина непоколеблива, зошто целата наша надеж и силата на нашата империја зависат од православната вера во Бога и од вашите свети молитви“.
Во непогодни услови за заштита на православната вистина, соборот бил отворен на 8 август 449 година во Ефес. Неговите заседанија се одвивале во храмот на Пресвета Дева Марија, како и заседанијата на Третиот Вселенски собор. Бројот на учесниците нс соборот бил меѓу 122 и 130. На соборот не било дозволено читањето на посланието на папата Лав Велики, бидејќи тоа не било во прилог на Евтих Диоскор, зошто било насочено против нивните еретички учења.
Своите објаснувања на соборот Евтих ги почнал со зборови кои покажувале дека во отците на соборот тој видел свои истомисленици: „јас самиот себе се предадов на Отецот и Синот и Светиот Дух и вас ве имам за свои сведоци на верата, за која, заедно со вас, се подвизував“. Потоа на отците две пишани дела кои го содржеле неговото иповедување на верта. Евтих во целина го наведува Никејскиот символ и додава дека тој тврдо се држи до одлуката на Никејскиот и Ефескиот собор и дека ги проколнува еретиците. По таквото исповедување следеле неколку Евтихови жалби против епископот Флавијан и Константинаполскиот собор божем Евсевиј Дорилејски, обвинувајќи го на соборот за ерес, не укажал на ересот директно и одредено, дека соборот, кој бил запознат со неговиот завет дека не го напушта манастирот, сепак упорно го повикувал да доаѓа на судски расправи сакајќи да го осуди како човек непослушен на Црквата зошто не се отповикува на соборските повици, дека на самиот собор не му пружиле можност да зборува во своја одбрана, туку веднаш бил наклеветен и дека актите на Константинаполскиот собор подоцна биле преправени на негова штета.
Архиепископ Флавијан, обвинет од страна на Евтих, побарал на соборот најпрво да се повика Евсевиј Дорилејски за да ги изложи точките на обвинувањето против Евтих. Но императоровиот службеник тоа не го дозволил, повикувајќи се на наредбата на императорот дека Евтиховите судии (од Константинаполскиот собор) треба да останат меѓу обвинетите и дека немаат право на глас. Наместо да се исполни барањето на Флавијан, тој наредил да се прочитаат и да се претресат актите на Константинополскиот собор од 448 година.
При читањето на тие акти, сосема јасно се покажала еретичноста (монофизитството) на председавачот на соборот, Диоскор, и поголемиот дел од присутните епископи. Кога во читањето дошло до прашањето кое Евсевиј на Константинаполскиот собор му го поставил на Евтих: „исповедуваш ли ти две природи по вопотувањето“? Многумина од учесниците на овој собор повикале: „ Фатете го и запалете го Евсевиј (Дорилејски), нека гори жив, нека биде раздвоен како што го разделувал Христа“ Гледајќи дека се слуќи пресврт на настаните поволен за себе, еден од службениците на императорот им се обратил на епископите со прашањето: „дали за вас е поднослив тој израз две природи по воплорувањето?“ „Анатема на оној кој така зборува“, одговорил соборот. Така на овој безакон собор монофизитската ерес била прогласена за вистина, а Православието погазено. Освен тоа, Евтих, како главен поборник на монофизитската ерес, бил прогласен за православен и вратен во достоинство на архимандрит и во чин на презвитер.
Сега дошло на ред судењето на Флавијан, архиепископ Константинополски. Сопред однапред подготвен план, некако во тоа време од Евтиховиот манастир на соборот пристигнала група на монаси со писмена молба која ги содржела најнеправедните оптужби на сметка на архиепископ. „ Флавијан го опсипувал со клевети и хули кон нашиот пастир Евтих и под изговор на побожност покренал неправедна оптужба против него, а нам ни нареди да го избегнуваме својот пастир и да не зборуваме со него, додека за манастирскиот имот, под изговор да се помогне на сиромашните, наредил да се чуа за него зошто тргувал со него. Затоа, се заклучува во молбата, го молиме светиот собор да се сожали над нас, кои претрпевме таква неправедна казна, да ни се врати црковното општење, кое ни е одземено и него, кој тоа го направи (т.е. Флавијан) да се казни заради таа што неправедно ни судел“. Од 300 монаси од Евтиховиот манастир молбата ја потпишале само 35, така што тука работата, без сомнение, не била сосема чиста. Соборот ги примил монасите во црковно општење, а нивната молба му прижила на Диоскор добра основа за понатамошни сплетки против недолжниот Константинополски архиепископ.
Така монофизитската ерес однесе оствари победа над вистината на православието, по пат на неправда и насилство. Темни облаци на ересот се надвисиле речиси над целиот Исток. Сепак Господ не задоцнил да дојде на помош на Својата Црква преку Својот достоен служител, свети Лав Велики. Кога од ѓаконот Илариј и од архиепископот Флавијан добил извештај за делата на „разбојничкиот“ собор, Лав Велики се обратил на императорот Теодосиј и неговата сестра Пулхерија со послание во кое укажал на неопходното свикување на нов Вселенски собор „кој сите направени неправди да ги поништи така да веќе да нема никакви сомневања по прашањето на верата, ниту поделба во љубовта“. Исто така свети Лав со две посланија се обратил на клирот и народот на Константинопол: „Кој мисли монофизитски – советувал во своите посланија ревносниот борец за православието- тој влегува во заедница со Арија, на кого многу му годи тоа злобно учење кое ја порекнува човечка природа во Бога Логосот… Кој не ја признава човечката природа, која Единородниот Син Божји ја прими во утробата на Ќерката Давидова, тој се одвојува себеси од секоја тајна на верата христијанска и не познавајќи го Женикот (Христа), не ја познава ни Невестата (Црквата), ниту може да биде учесник во братската гозба (спасението). Телото Христово е покров на Логосот, во него се облекува секој кој го исповеда Логосот. А кој се срами и отфрла како да е недостојно (телото Негово), тој не може да добие од Него никаков украс, дури ни кога таков би пристапил на царската слава и дрско се придружи на свештената вечера. Впрочем, како злобен собеседник тој не може да се сокрие од строгоста Царева, туку како што посведочи Господ, туку ќе биде со врзани раце и со нога фрлен во најдлабоката темнина, каде ќе има плач и чкртање со забите (Мт 22, 13). Затоа, кој не го исповедува човечкото тело во Христа, тој самиот признава дека е недостоен за тајната на воплотувањето и не може да има учество во таа тајна“. “Не ли мислите, возљубени-се обратил светиот папа со зборови на охрабрување на источните цркви – дека над светата Црква сега нема или дека во иднината нема да има Боженствена Промисла. Чистотата на верата засветува токму тогаш кога од неа се одвојуваат примесите на заблудата. Провидението секогаш на своите им ја покажува неопходната помош“. И Семоќниот, Главата на Црквата, не се премислуваше да го покаже оправдувањето на таквата вера во Неговата промислителска дејност: императорот теодосиј, заштитиник на монофизитите, наскоро умрел. Неговото место, во август 450 година, по избор на војската и сенатот, го зазел војсководачот Маркијан, човек длабоко верен на православието. Тој наскоро се оженил со Пулхерија, сестрата на Теодосиј, исто така позната по својата ревност за православието. Црковните работи добија нов тек во корист на православните. Идејата на Лав Велики за свикување на нов вселенски собор почна да се остварува. Соборот бил свикан во Никеја, а потоа, за императорот полесно да може да ја следи неговата работа, бил преместен во Халкидон, кој од Константинопол бил одвоен само со Босфорскиот проток. Тука соборот бил отворен на 8 октомври во величенствениот и простран храм на Светата маченица Евтимија. Бројот на отците бил многу голем, меѓу 600 и 630, колку што не било на ниту еден од дотогашните собори. Најугледните негови учесници биле: архиепископот Константинополски Анатолиј, архиепископот Антиохиски Максим, архиепископот Ерусалимски Јувеналиј, епископот кападокиски Таласиј и пратеници на папата, епископите Пасхазин и Лукентие и презвитерот Бонифатие. Присутни биле и бројни воени и граѓански службеници, који пак не можеле да земат учество во разгледувањето на чисто црковните работи, како на пример во случај на суд над епископ.
Работата на Четвртиот Вселенски собор се состоела 1) во суд над „разбојничкиот’ собор од 449 година и главата на тој собор Диоскор Александриски и 2) во изнесување на вистинското вероучење за соединувањето на двете природи во Лицето на Богочовекот.
1) Веќе на првото заседание на соборот на 8 октомври, на инсистирање на папските претставници, Диоскор Александриски морал да го напушти своето место меѓу епископите, да седне во средина, како обвинет и бил лишен од правото на глас. Тогаш во својство на тужител истапил Евсевиј Дорилејски, кој многу претрпел на „разбојничкиот“ собор. „Мене ме навреди Диоскор, изјави Евсевиј, ја навреди верата, го уби епископот Флавијан и неправедно, заедно со мене, го осуди. Заповедајте мојата молба да се прими“. Во таа молба Диоскор бил обвинет главно заради тоа што „собирјќи задивена голема група на народ и здобивајќи моќ преку пари, ја понижи колку што можел верата на православните и ја утврди безбожноста на монахот Евтих“. „Бидејќи неговото (Диоскоровото) втурнување на верата и на нас, т.е. на самиот Евсевиј и на Флавијан, беше големо, затоа молам на Диоскор му биде наредено да се брани од она за што го обвинуваме“. Почна преиспитувањето на работата на Константинополскиот собор од 448 година и Ефескиот „разбојнички“ собор. Читањето на актите на „разбојничкиот“ собор било прекинато кога на ред дошол нам познатиот императосрки указ со кој на Теодорит Кирски условно му се дозволува присуство на соборот ако самиот собор тоа го бара од него. По тоа потсетување на Теодорит Кирски му било поставено барање овој ревносен заштитник на православието од монофизитите да се повика на соборско заседавање. Неговото појавување предизвикала права бура меѓу отците: еден од нив, следбеник на Диоскор, викале Теодорит да се отстрани; другите пак, заштитниците на праволсавието, барале Диоскор да се отстрани. Викотницата меѓу двете страни предизвикала голема бука која успеале да ја стивнат службениците и сенаторите кога на виновниците на нередите им се обратиле со следниве зборови: „Во името на Господ! Не попречувајте го понатамошното сослушување, дозволете да се прочита се по ред“. Кога дочле до императорскиот указ, со кој Диоскор бил поставен за председавач на соборот, и кога Диоскор се обидел дел од одговорноста за незаконитите дела на соборот да ја префрли од себе на епископите Јувеналиј и Таласиј, на целиот собор и на императорот, епископите на Антиохиската област изјавиле дека „со осудата на епископот Флавијан и епископот Евсевиј на соборот во Ефес не бил согласен никој од православните епископи. Беше направено насилство и со сила го потпишавме докуметот на кој подоцна била додадена и осудата на епископите. Нам ни се закануваа со осуда и со прогонство. Наоколу стоеја војници со плаки и мечеви што кај нас предизвика страв – каков е тој собор каде има палки и мечеви? Војниците ги симнаа од позициите Флавијан и Евсевиј пред она што го направивме, а го направивме од страв“. Оваа заедничка изјава за насилствата и заплашувањата кои ги вршел Диоскор, ја потврдија Ефескиот епископ Стефан, Клаудиополскиот епископ Теодор, епископот на Селеукија Исавриска Василиј, со појаснување на некои детали кои предизвикале нарушување на праведноста. Според изјави на многумина, исто така се покажало дека Диоскор „намерно го спречил“ читањето на посланието на папата Лав, иако тој „седум пати пред сите се заколнал дека ќе нареди да се прочита“. Како што продолжувало читањето на актот на Ефескиот собор и како на виделина излегувале нови и нови злоупотреби на Диоскор кои во целост го осветлиле злосторството на неговите постапки, епископите кои учествувале во работата на Ефескиот собор и кои во поголема или помала мера биле одговорни за неговите безакони дела, длабоко се каеле заради својот грев и многу пати пред соборот извикувале: „молиме за простување“! Само Диоскор со неколкумина египетски епископи упорно останувале во ерес, дури и отворено, пред целиот собор ги изнел своите еретички монофизитски погледи.
Уверувајќи се во злоупотребата на „разбојничкиот“ собор, отците на Четвртиот Вселенски собор пресудија поголемиот дел од учесниците на овој „разбојнички собор“, заради нивното искрено покајување, не бил лишен од епископските чинови. Пресудата отците ја дочекале со извици на одушевување. Случајот на Диоскор бил разгледан посебно на заседанието на 13 октомври. Соборот сите молби против него ги прими и донесе одлука да се свика Диоскор и тој лично да одговори на обвинувањата. Не одповикувајќи се на три повици, Диоскор се правдал со разни причини и затоа пресудата била донесена во негово отсуство. Соборот донел одлука дека тој заслужил осуда која ја пропишуваат каноните за непокорените. Диоскор бил симнат од позицијата, а императорот ја потврдил одлуката на соборот. Потоа Диоскор бил протеран во градот Гангри.
2) Разгледувањето на прашањето за соединувањето на двете природи во исуса Христа отците на соборот го започнале кога на соборот му било предложено да се состави ново исповедување на верата, со кое ќе се отстрани лажното учење на монофизитите и на сите да им донесе мир. Во размената на мислењата во врска со тој предлог, после неколку маќни несогласувања, соборот еднодушно го прифати решението да се прочитаат некои дела на соборите и отците на Црквата во кои особено јасно била изложена вистината на праволсвието. Пред се бил прочитан Никејскиот символ на верата на кое отците извикале: „Тоа е верата на православните! Сите така веруваме, во таа вера сме крстени и во неа крштеваме. Сите така веруваме!“ Исто така биле прочитани и делата на свети Кирил Александриски, посланието на свети Кирил до Несториј и познаттото послание на светиот отец напишано по воспоставувањето на унијата („Томос на соединувањето“). Читањето на делата на свети Кирил било прекинувано со извици: „Така веруваме! Како Кирил, така веруваме!“ Потоа била прочитано окружното послание на свети Лав Велики кое било прекинувано од некои епископи зошто не се согласувале, но потоа тие сепак го прифатиле. Потоа биле читани делови од отечките дела во кои, како и во посланието на Лав Велики, особено било изразено учењето за полнотата на двете природи во Христа. Така читале од делото на Илариј Пуатерски (366година) : „Гледаш ли дека Христос се исповедува како Бог и човек, така да смртта се припишува на човекот, а воскресението на телото се припишува на Бог. Природата на Бога препознај ја во силата на воскресението, човечкиот поредок сфати го во смртта. Запомни дека Христос е едното и другото„; од делото на Григориј Богослов се читало:„ од Девата произлезе Бог, еден од двата спротивставени меѓу себе тело и Дух, од кои едното е вознесено во Боженственото достоинство, а другото дало благодат на обожување“; „вистина, Тој е испратен, но како човек зошто во него имало двојна природа; затоа се заморувал, огладнувал, ожеднувал и се подвизувал и плачел по законот на човечкото тело“. Меѓу извадоците од делата на Св. Амвросиј Медиолански, покрај останатото било прочитано и ова: „да го задржиме разликувањето на Боженственото и телото. И во едното и во другото зборува Синот Божји, зошто во Него е и едната и другата природа. Истото го зборува Тој, но не на ист начин. Забележи кај Него во еден момент слава На Бога, а во друг момент страдање на човек. Како Бог, Тој зборува за Боженственото, зошто Тој е Логос Божји; како човек зборува за човечкото, зошто зборува во таа (човечка) природа“. Од делата на Свети Јован Златоуст за читање било избрано следното место: „значи Тој ги принесе основите на нашата природа на Отецот. Отецот, заради високото достоинство на Оној Кој ги принесува, и заради чистотата на Принесениот, го примил дарот (Него) со сопствените раце, го направил соучесник на Својот Престол, дури и повеќе од тоа-го ставил на десната страна од Себе“. На крајот пред соборот биле читани извадоци од делото на Свети Кирил „За очовечувањето“ и следниве изреки на светиот отец: „Тој (т.е. Христос) се јави на земјата не останувајќи она што бил, туку ја примил нашата човека природа, совршена во својата смисла“; „она што се населува обично се сфаќа како едно во друго, т.е. Боженствената природа во човечката не претрпе мешање или слевање или претворање во она што порано не била. Зошто она за што се кажува дека пребива во другото, не станало тоа во кое се населило, напротив, се смета за различно во различно.“
Конечно, соборот пристапи на составување на вероисповедувањето за да го објави православното учење за Богочовекот. При тоа „имало многу конфликти, дискусии, недоверби, но ништо од тоа не му попречи на соборот да се заврши онака како што се посакуваше: да прогласи најчисто учење за Богочовекот. Но на соборот и понатаму се случуваа конфликти за двете природи на Христос. Сепак, она што изгледало течко достапно на човечките сили, тоа по благодатта на Светиот Дух, е остварено на наједноставен начин. Императорските службеници ги повториле своите зборови „и на соборот завладеала најпотполно посакувана најсвета еднодушност“. „Диоскор велел: од две природи примам, но двете природи не ги примам. А свети Лав Велики велел дека во Христа се две природи соединети неслиено, неизменето и неразделно во еден Единороден Син, Спасител наш. Значи: кого го следите, Лав или Диоскор?“ Отците на соборот едноглсно одговориле: „Како Лав веруваме! Оние кои противрекуваат се следбеници на Евтих! Лав се изложи православно!“ Исоритувајќи ја таа еднодушност, службениците предложиле во вероисповедувањето да се внесе мислењето на Лав Велики, дека во Христа се две природи соединети неслиено, неизменето и неразделно. Тој предлог бил прифатен без приговор. Истовремено, на општо барање, била избрана комисија составена од епископи претствници на најзначајните области кои за кратко време се оддалечиле од соборот за да направат измени во вероисповедувањето. По враќање на членовите на комисијата, со еднодушно одушевување, бил прочитан оросот на верата на Халкидонскиот собор.
Овој документ, прочуен во историјата на христијанството, се состои од опширен увод и кратко исповедување на верата. Во воведот е укажано на оние догматски дела на христијанската Црква, кои мора да ги признае секој верник која навистина сака, а не само по име, да биде православен. Тука беше истакнат Никејскиот символ, потоа Константинаполскиот символ од Вториот Вселенски собор, за кој се зборува со особени пофалби и уважување. Така „Константинаполскиот символ конечно, после бури на спорови и несогласици за него, благодарејќи на Халкидонскиот собор, влезе во тивкото пристаниште“. Со оросот на верата се потврдени одредбите на Третиот Вселенски собор за кого се уште се водат спорови дали е или не е вселенски. Во продолжение на изложувањето на верата се издвојуваат следните светоотечки дела кои имаат големо значење за решавање на прашањата за личноста на Богочовекот: посланието на свети Кирил Александриски до Несториј, прочитано на Константинаполскиот собор во 448 година и неговиот „Томос на соединување“, напишан по воспоставувањето на унијата. На тој начин светите отци кои биле за унијата „без причина не пострадале од разбојничкиот собор, нивната крв извикувала кон небото, а Духот Свети преку устите на отците го благословил нивното дело и ги наградил нивните напори“. После делото на Свети Кирил, изложувањето на верата најпофално се изразува кон окружното послание на Свети Лав Велики.
А по тој вовед следело изложувањето на верата на Четвртиот Вселенски собор во Халкидон:
„Според светите отци, сите согласно учиме да исповедуваме еден ист Син, Господ наш Исус Христос, совршен во Боженствена и совршен во човечка природа, вистински Бог и вистински човек, од разумна душа и тело, едносуштен на Отецот по Боженствена и Нему ист едносуштен на нас по човечка природа, во се подобен на нас, освен во гревот, роден пред векови од Отецот по Боженствена природа, а во последните денови заради нас и заради нашето спасение од Марија Дева, Богородица по човечка природа, еден ист Христос, Син на Господ, Единороден во две природи неслиено, неизменето, неразделно, така да со соединувањето воопшто не се нарушува разликувањето на двете природи, туку со тоа повеќе се чува својството на секоја природа и соединувањето во едно Лице, во еден Ипостас, не во две лица раздвоено или разделено, туку на еден ист Син, Единороден, Бог Логос, Господ Исус Христос, како што во старите времиња пророците учеле за Него и како Самиот Господ Исус Христос не научи и како символот од тогаш ни предаде:“
Отците на соборот својата еднодушна согласност со символот ја изразиле со извикување: „тоа е верата на отците! Нека архиепископите веднаш потпишат; нека тоа што е добро одредено не трпи одложување. Со таа вера сите се согласуваме. Сите така мислиме!“
За воспоставувањето на вероисповеста отците на соборот го известиле императорот за особениот акт кој изгледал вака:
„Послание од Халкидонскиот собор до императорите Валентинијан и Маркијан.
До најпобожните, најблаговерните и најхристијанските императори, победници и триумфиратори, светиот и велик собор, по благодат Божја и ваша заповед, се собра во градот Халкидон. Господ ја испрати вашата побожност како најдобар лекар на страдањата на вселената за да ги исцелите со соодветни лекови. И вие, прифаќајќи го Боженственото одредување, пред сите други, покажавте долична грижа за Црквата, препишувајќи на преосвештениците лек на согласност. Зошто, собирајќи не од сите страни, ги употребивте сите средства за да ги уништите постоечките несогласувања и го утврдивте учењето на светоотечката вера. А ние, размислувајќи и пронаоѓајќи причина за бурата која се крена по вселената, најдовме дека виновник на таа сфера е Диоскор, поранешен епископ Александриски. Како прво затоа што забрани пред најпочитуваните епископи собрани во Ефес да се прочита посланието на најсветиот архиепископ на стариот Рим, Лав, упатено како блажен спомен на Флавијан, поранешен епископ на Константинопол, и тоа откако ветил и повеќе пати се заколнал, а тоа го знаеме зошто бевме присутни. Како второ, затоа што Евтих, болен од безбожноста на Манихеј, незаконски го вратил како свештенството така и управата над монасите, пред соборската одлука, и тогаш, кога најсветиот и најблажениот атхиепископ на Рим, Лав, во споматото послание, му одредил што треба и го осудил злобното учење на Евтих, кој велел: „исповедувам две природи на нашиот Господ исус Христос пред соединувањето, а по соединувањето само една природа“.
Понатаму, затоа што нанесе навреди на најбогољубезниот епископ Евсевиј, што своеволно примил во општење некои кои на различни собори биле осудени, иако светите правила пропишуваат дека оние кои едните ги лишиле од општење, другите не треба да ги примаат во општење. Тој можел да добие простување за тие и таквите престапи, доколку со соодветно покајување побарал лек од овој вселенски собор. Но бидејќи тој без срам и понатаму војувал и против самиот апостолски престол и се обидувал да состави грамата на оддалечувања против најсветиот и најблажениот папа Лав, зошто не сакал да одговори на обвинувањата кои против него биле насочени целосно презирајќи ги, а ги презрел и трите повици да се јави пред праведниот вселенски собор, соборот го лиши од свештенското и епископското достоинство. Ова претставувало за останатите пример на поредок и строгост, зошто Боженствениот закон наредува велејќи: Исфрлете го злобниот меѓу вас самите (1. Кор. 5, 13). Што може да биде погрдо од оној кој греши во таквите работи, кој ги гази Боженствените канони, од оној кој со бранови и бура ја исполнува целата вселена, кој ги крши деловите на Црквата и меѓусебно ги раскарува? За тоа ја известуваме вашата побожна власт, да го разгледате и неговото злосторство и чистотата на оправданата пресуда изречена над него како пред Лицето Божје. Ние сме уверени дека и вие, најпобожни и најхристијански императори, ќе се согласите со нас. Знаеме каков страв влева кај злите вашата чесна власт и каква грижа покажувате за црковниот мир зошто сме поучени од искуството. А со цел вашата најхристијанска влчаст појасно да сфати што е точно и согласно со светите птравила и со волјата Божја одредено, на ова послание ги додадовме и соборските акти со потписи од сите нас“.
Оросот на верата е воспоставен и прочитан на соборот во недела на 22 октомври 451 гофина. На следното, шесто заседание, на 25 октомври, оросот на верата свечено бил објавен во присуство на императорот Маркијан, императорката Пулхерија и голем број дворски службеници. Тоа радосно заседание императорот го отворил со беседа упатена до отците на соборот, на која , меѓу останатото рекол: „неодамна се појавиле некои кои заради алчност и злобни склоности измислувале секакви работи и пред луѓето излагале учења исполнети со грозни заблуди. Сакајќи да го излечиме тоа зло, го свикавме вашиот свет собор уверени дека од вашите напори ќе произлезе најголем успех во делата на утврдување на Богопочитувањето, така да ќе се отстрани темнината која лежела во умот на заблудените луѓе. Нака се покаже вистината. Ние одлушивме да присуствуваме на соборот не затоа да покажеме моќ, туку да ги потврдиме соборските дела, земајќи го како пример блажениот спомен на Константин“. Беседата на императорот отците го проследиле со радосни извици, а потоа уследило читањето на оросот на верата, после што господарот ги запрашал отците: „нека светиот собор каже дали со согласност на сите епископи сега е прогласен прочитаниот орос на верата?“ „Сите така веруваме, се слушнал одговор, сите така мислиме! На Маркијан, новиот Константин, новиот Павле, новиот Давид: за многу години! Вие сте мир на вселената; вие сте светлото на православието; Господи, сочувај ги светлата на вселената! Пулхерија, нова Елена! На Несториј, Евтих и Диоскор анатема! Светата Троица ги исфрли овие троица!“
По свеченото утврдување на оросот на верата на Четвртиот Вселенски собор, императорот Маркијан издал неколку укази насочени кон пресекување на ересот и кон зајакнување на православното учење. Но таквите укази не можеле да го прекинат немирот во Црквата кој во разни краеви продолжувал и по Халкидонскиот собор. Задачата за конечно смирување на Црквата, потресена од споровите за двете природи во Христа, го зема на себе следниот, Петти Вселенски собор.
Споменот на Четвртиот Вселенски собор Православната Црква го слави на 16 јули.
ПЕТТИ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Победата над монофизитската ерес на Халкидонскиот Четврти Вселенски собор не била конечна: еретиците монофизити и понатаму постоеле во Источната Црква. Во некои места оросот на верата од Халкидонскиот собор бил дочекан со нереди и отворени побуни. Главната основа на бунтовниците ја сочинувале прости монаси кои искрено поверувале во расипаните сугестии на следбениците на ересот, дека Халкидонскиот собор ја изменил старата вера и вовел некоја нова. Проблемите поттикнати со ваквите сугестии доведувале до симнување, па дури и убиства на православни епископи и свештеници од страна на еретиците, при што за задушување на таквите побуни понекогаш морало да се употребува и оружена сила. Такви места биле Палестина, особено Египет, Сирија со престолнината Антиохија, па дури и Константинопол. За да донесат мир во Црквата некои императори, Маркијанови наследници, издавале укази со кои воглавно постигнувале резултати спротивни од саканите, со нив уште повеќе го распалувале незадоволството. Императорот Василиск (476-477) издал окружно послание (енциклион) во кој бил анатемисан Четвртиот Вселенски собор и неговите дела: „што толку го наруши единството на светите Божји Цркви и мирот во целиот свет“. Императорот Зенон (477-491) издава повелба на соединување (енотикон) во која двосмислено зборува за Халкидонскиот собор. Императорот Анастасиј (491-518) во Константинопол сакал да воведе монофизитски додаток на Трисветата песна: „Кој за нас си распнат“. Слични императорски укази причинувале се поголемо ширење на монофизитството на Исток.
Овие монофизитски немири, кои ја потресувале Црквата и по Халкидонскиот собор, дополнително ги комплицирале и зајакнувале следните околности:
Во историјата на појавата и развитокот на Несториевата ерес, значајно место имале три личности од петтиот век: Теодор, епископ Мопсуетски; Теодорит, епископ Кирски и Ив, епископ Едески. Теодор Мопсуетски бил еден од учителите на Несториј; Теодорит пишувал остри анатематизми против учењето на Свети Кирил Александриски; под името Ив Едески било упатено посланието на некој Мариј Персијанец кое содржело омаловажувачко мислење за Третиот Вселенски собор дека таму Несториј божем бил неправедно осуден, туку и многу навредливи изрази на сметка на свети Кирил. И покрај учеството на спомнатите лица во борбата против православието на страната на Несториевиот ерес, тие не биле осудени ни на Третиот Вселенски собор, кој го осудил Несториј, ниту на Халкидонскиот Вселенски собор, иако на овој се спомнале работите поврзани со Теодорит и Ив, бидејќи на нив, на тој собор, им биле вратени епископските катедри, додека за Теодор Мопсуетски соборот имал прилика во извесна мера да го изрази својот суд, занимавајќи се со неговите дела. Таквиот став на православните кон Теодорит Мопсуетски, Теодорит Кирски и Ив Едески им пружи на монофозототе можност да ја прекројуваат Црквата заради тајната приврзеност на Несторијанството. Според сведочењето на еден современик „еретиците (монофизитите) ги грделе свештениците на Црквата дека се Несториеви следбеници“. Од друга страна и несторијанците, кои на Исток се уште ги имало во голем број, извлекувале корист од околностите што спомнатите следбеници на несторијанството не биле осудени од страна на Православната Црква. Се работело за тоа што делата на Несториј со императорските укази биле забранети, но несторијанците за ширење на својот ерес прибегнувале на распространувањето на делата на Теодор, Теодорит и Ив во кои биле застапени несторијански погледи. На осмото заседавање на Петтиот Вселенски собор било директно посведочено: „Несториевите следбеници се трудат да и го наметнат на Црквата Божја своето лошо учење преку безбожниот Теодор кој бил епископ на Мопсуест, преку нивните безбожни дела, но и со посредство на она што безбожно го напишал Теодорит и со посредство на злобното послание кое го напишал Ив на Мариј Персијанец.“
Така за Црквата било неопходно да донесе осуда на Теодор, Теодорит и Ив, како писатели и активисти непријателски ориентирани кон православието и наклонети кон Несториј. Со тоа на монофизитите им бил скратен поводот за напади на Православната црква, а на несторијанците да шират еретички погледи. Императорот Јустинијан, кој земал најактивно учество во работите на Црквата и кој зборувал од желба да ги помири многубројните монофизити во империјата со православните, а со единството во верата да постигне и државно единство, се погрижил да ја отстрани поделбата во Црквата. По советот на влијателниот Теодор Аскид, архиепископ на Кесарија Кападокиска, императорот во 544 година издал указ со кој биле анатемисани Теодор Мопсуестиски со сите негови дела и учења, Теодорит Кирски, за делата насочени против свети Кирил Александриски и Третиот Вселенски собор и Ив Едески, за посланието до Мариј Персијанец во кое била видлива неговата наклонетост кон несторијанството. Императорот се надевал дека указот ќе го прифатат сите претставници на црковната власт и дека на таков начин тој ќе добие општоцрковно значење. Но се случило спротивното. Указот предизвикал ново бранување во Црквата, познато под името „ спор за три глави“. И двете страни во спорот поаѓале од тоа дека во однос на Теодор, Теодорит и Ив кон Црквата, во нивниот живот и делување, имало основа и за заштита и за осуда. Било нормално императорот да се обрати со барање за потпишување на указот на патријархот Константинополски, Мина. Тој се плашел дека со потпишувањето на указот, кој повикувал на осуда на оној што не го осудил Четвртиот Вселенски собор, не се спротивстави на соборот. По извесно премислување, сепак го потпишал, но со оградување дека ако римскиот папа одбие да го направи истото, тогаш и неговиот потпис треба да се смета за неважечки. Останатите источни патријарси, Зоил Александриски, Јефрем Антиохиски и Петар Ерусалемски, исто така се премислувале дали да го потпишат указот, но на крај тоа го направиле, потикнати до некаде од чувството на одговорност, а донекаде и од страв од казна заради спротивставување. По патријарсите потпишале и останатите источни епископи.
Указот бил дочекан на Запад сосема различно, каде епископите не се плашеле толку од императорот, и затоа во своите судови и дела биле повеќе независни. Западните епископи започнале отворена борба против имераторскиот указ. Пред се, императорот морал да се соочи со спротивставување на Западната Црква во самиот Константинопол. Доверителот на папата во Константинопол, дознавајќи дека патријархот Мина го потпишал указот, го прекинал општењето со него и ги повикал другите да го направат истото. Декиј, епископ Медиолански, кој за време на објавувањето на указот се наоѓал во Константинопол, исто така јавно протестирал. Особено одлучно, сите како еден, се спротивставиле епископите од Африка кои своето несогласување со указот го изразиле дури и по пат на посебно послание до императорот кое во нивно име го составил епископот Понтијан. „Сите тие дела за кои се почна да се зборува, напишани од африканските епископи до јустинијан, преку Понтијан, нам слабо ни се познати. Ако тие некогаш дојдат до нас, ние, кога ќе ги прочитаме, ќе видиме дека тие се против вистинската вера и ќе ги осудиме, но не и самите автори, зошто веќе се упокоени. Да тие се живи до ден денешен и да не сакаат да ги осудат своите грешки, само во тој случај можеше да бидат потчинети на праведна осуда.“ Кога указот дошол до Рим, папата Вигилиј, преку двајца свои ѓакони –Пелагиј и Анатолиј-сакал пред се да добие обавестување за тоа како судат африканските епископи за указот. На молба на Римската Црква, учениот картагински ѓакон Фулгенциј Феранд одговорил со посебно послание, кое на Рим му послужил како водич во односот кон Јустинијановата уредба. Во своето послание Фулгенциј Феранд ги развива следните основни претпоставки: 1) согласност со Јустинијановата уредба би било исто што и омаловажување на знашењето на Халкидонскиот Четврти Вселенски собор; 2) не треба да се осудуваат упокоените; 3) со својата уредба императорот врши принуда над совеста на членовите на Црквата. Папата одбил да ја потпише уредбата. И во другите места на запад, како и во Грција и Илирика, уредбата (указот) била дочекана непријателски.
Откако видел дека запад се спротиставил, императорот одлучил на своја страна да го придобие римскиот папа како патријарх на Западот. За поуспешно да влијае на тогашниот папа Вигилиј, императорот го повикал во Константинопол во 547 година. Вигилиј отишол во византија и заради политички причини, заради наездата на Готите на Рим. Папата не го спомна својот однос кон указот веднаш по доаѓањето во Константинопол; патријархот Мина го оддалечил од црковното општење на четири месеци заради неговата согласност за осуда на „трите глави“. На ист начин Мина му одговорил на Вигилиј. Сепак, поради тврдиот отпор на кој наишол папата во Константинопол, и земајќи ја во предвид согласноста на сите источни епископи со осудата на „трите глави“, папата наскоро ја измени својата одлука и тој се согласил со осудата и во таа смисла го издал документот познат под името Iudicatum, во кој ја изразил својата согласност со одлуката на императорот и Источната Црква, осудувајќи го Теодор за неговото учење и дела, Теодорит за некои дела напишани против православието, и Ив за посланието до Мариј Персијанец. Но согласноста на папата Вигилиј, како подоцна се покажало, не значело и согласност на Западот со осуда на „трите глави“. Западот поведе борба против својот патријарх како отстапник на верата. Таа борба ја почнале двајца ѓакони од неговата свита во Константинопол: внукон на папата Рустик и Севастијан. Осудувајќи го Свети Кирил Александриски, веројатно заради неговото настојување да ги потчини на анатема делата на Теодор Мопсуетски, Рустик и Севасвтијан, напротив, го бранеле последниот, обајвувајќи при тоа дека папата станал противник на Халкидонскиот собор. Тие испраќале писма во кои ја докажувале неправилноста на осудата „три глави“; овие писма во некои места предизвикале толку силни спорови, што меѓу раскараните доаѓало до крвопролевање. Рустик и Севастијан дури и на императорот му се обратиле со молба во која докажувале дека папата Лав, современик на Халкидонскиот собор, бил заштитник на делата на теодор Мопсуетски. Заради своите активности, Рустик и Севастијан, заедно со други учесници на нивните „конспиративни собири“, биле лишени од црковните чинови кои им припаѓале. Како што на запад се ширел гласот за делувањето на Вигилиј, така се повеќе се зголемуваше незадоволството во црквата. Илирските епископи во 549 година се состанале на собор кој се обрати до Јустинијан со послание докажувајќи ја неправедноста на осудата „три глави“; соборот се обратил на императорот со послание во кое се бранат „трите глави“. Да не зборуваме понатаму за други места на Запад, дури и во одалечената Галија се појавила побуна против Вигилиј. Меѓу многубројните борци против императорскиот указ најистакнато место му припаѓа на епископот Гермијански (во Африка), Факунд. Тој објавил опширно дело со наслов „Во одбрана на трите глави“, во кое, врз основа на историски факти кои зборуваат во прилог на нивната православност, врз основа на одредување на поимите еретик и доказот дека не може да им се суди на упокоени, изградува своја апологија (одбрана). Во заштита на Теодор Мопсуестиски, Факунд напишал: „Теодор се упокои во мир со Црквата; чесните мажи го фалеа; целиот собор на Антиохиски епископи ја напиша неговата одбрана. Него не го осуди Халкидоснкиот собор; кога на тој собор било читано посланието на Ив, Теодор беше искитен со пофалби. Барајќи основа за осуда на Теодор, се повикуваат на Кирил кој го осудуваше Теодор; но ако се водиме од таквото сфаќање, тогаш ќе наидеме на многу примери дека некои од отците негативно се изразуваат за други, но најважно е како ќе го следиме Кирил во осудата на теодор, ако тоа претставува напад на Халкидонскиот собор на кој Теодор не е осуден? Без никаква основа сакаат да го осудат теодор како еретик поаѓајќи од неговата заблуда; еретик не е оној кој е во заблуда, туку оној за кого е докажано дека е неправославен, а останува упорен; како да се осуди Теодор како еретик кога е упокоен? Може ли тужителот да докаже дека се она што му се припишува навистина и нему му припаша? На човечкиот суд секој може да негира дека правел она за што го обвинуваат или работата некако да ја објасни во своја корист или да се одрече од заблудата за која бил обвинет; но Теодор не може да ги употребува тие погодности кои му стојат на располагање на оптужениот кој се уште е меѓу живите. Господ заповедал: што и да сврзете на земјата ќе се појави сврзано на небото, што и да разврземе на земјата веќе ќе биде разврзано на небото (Мт. 18, 18); со ова се дава на знаење дека како после смртта не треба да се разрешуваат оние кои биле сврзани на земјата, така не треба ни да се врзуваат по смртта оние кои не биле врзано на земјата. “
Во одбрана на Ив, Факунд пишувал: „ако се осудува писмото на Ив, тоа значи дека се напаѓа и Халкидонскиот собор. Неговото писмо во целина не е зло и безбожно, во него се наоѓа исповедување на двете природи на Христа, а тоа не може да се нарекува злобно или безбожно учење. Тој пишувал против анатематизмите на Ив, но ако почнеме да обрнуваме внимание на таа страна на работите, тогаш ќе дојдеме до тоа дека мора да осудиме и некои други почитувања на достојни мажи, кои исто така со неодобрување зборувале за свети Кирил“. Во одбрана на Теодорит, факунд зборува сосема малку: неговото оправдување тој го заснова на делата на Халкидонскиот собор и на односот на отците на тој собор кон Теодорит.
Сепак императорот Јустинијан барал факти кои би ја докажале законитоста на осудата на „трите глави“. Во Мопсуест, каде се наоѓала катедрата на Теодор, во мај 550 година императорот свикал помесен собор заради истражување и решавање на прашањата дали името на Теодорит било внесено во црковните диптиси? Соборот, на кој претседавал Јован, митрополит од градот Аназарв, се состоел од осум епископи, со учество на презвитери, ѓакони, ипоѓакони и претставници на светската власт. Голем број сведоци, стари луѓе и светски и духовни, биле повикани за да одговорат на прашањето дали се сеќаваат дека името на Теодор било читано во црковните диптиси и дали им е познато кога името било исклучено од нив? Поголемиот дел од исказите биле: „не знаеме и не сме чуле дека Теодор бил спомнуван во црковните диптиси. Но сме чуле дека свети Кирил, поранешен епископ на Александрија, е внесен во диптихот на местото на Теодор, и тој се спомнува се до денес со другите епископи.“ На соборот биле донесени најстари диптиси напишани на пергамент кои веќе не го употребувале за богослужба и се покажало дека во нив на местото каде по временски редослед би требало да се наоѓа името на Теодор, стои името на Кирил. Резултатот на истражувањето на овој собор бил изложен од председавачот со овие зборови: „јасно е покажано дека Теодор, кој некогаш бил епископ на овој град, во старо време не бил спомнуван при извршувањето на Боженствените Тајни и дека бил исклучен од свештените диптиси, а на местото на неговото име било запишано името на свети Кирил“; ова било соопштено и на императорот и на папата.
Со цел да се покаже неоснованоста на заштитата на „трите глави“, императорот во 551 година издал декрет со кој многу грижливо се демантираат забелешките кои биле ставени против осудата на „трите глави“. Овој указ бил поделен на три дела: ПРВИОТ содржел богословие за Светата Троица и за соединувањето на двете природи во Христа, со демантирање на оние докази кои во одбрана на монофизитството ги искажувале самите еретици. ВТОРИОТ дел содржел анатеми на разни заблуди на еретици, како во старата така и во современата Црква. ТРЕТИОТ дел ги демантира приговорите кои заштитниците на „трите глави“ ги наведувале против нивната осуда со указот на императорот.
Сепак, и покрај сите напори на императорот, Западната црква не престанувала да се спротивставува на осудата на „трите глави“. Оваа упорност се одразила и на папата Вигилиј кој почнал да се колеба во својата одлука да им даде анатема на „трите глави“. Гледајќи дека така стојат работите, императорот, заради конечно решавање на прашањето, свокува Петти Вселенски собор.
Петтиот Вселенски собор бил отворен во Константинопол на 5 мај 553 година и имал осум заседавања. На првото заседавање на соборот биле присутни 150 епископи, а на затворањето биле присутни 164 епископи. На соборот претседавал Евтихиј, патријарх на Константинопол. Меѓу учесниците на соборот напознати биле Аполинариј, патријарх на Александрија и Домн, патријарх на Антиохија. Ерусалимскиот патријарх го претставувале тројца палестински епископи. Меѓу отците на соборот имало мал број на западни епископи (6 до 8) и сите биле од Африка. Папата Вигилиј се уште бил во Константинопол и императорот сакал да го види на соборот. Соборот упатил послание до папата со предлог да се појави на заседанијата. Тројцата патријарси и 17 епископи отишле да го повикаат папата. Враќајќи се од кај него, делегацијата ги известила членовите на соборот: „кога дојдовме кај најсветиот папа, застанавме да молиме, согласно со кореспонденциите кои ги водевме со него, неговото блаженство да посака да дојде на соборот и заедно со нас да расуди за „трите глави“, објавувајки му на неговото блаженство дека нашиот најблагочестив император испратил писмо и молиме за одговор за прашањето на „трите глави“. Тој одговорил дека поради телесната слабост не можел да го исполни тоа барање, но ветил дека следниот ден ќе го искаже своето мислење за таквиот собор“. Соборот на епископите се раззишол. Повторната мисија до папата од неколку епископи и световни службеници, како и претставници на императорот доби негативен одговор, но овој пат папата своето не одење на соборот не го правдал со болест, туку отворено изјавил дека на соборот имало многу мал број на западни епископи во споредба со источните и додал дека писмено ќе се изјаснел за прашањето околу „трите глави“. И третата мисија не постигнала ништо: папата одбил да присуствува на соборот, а претставниците го известиле дека соборот ќе биде принуден да почне со работата без него. Некои западни епископи кои пристигнале во Константинопол, повикувајќи се на одбивањето на папата, исто така одбиле да присуствуваат на соборот. Првата причина за ваквото одбивање се криел во тоа што папата се вратил на мислењето дека не е потребно да се донесува осуда на „трите глави“, знаејќи дека источните епископи имаат спротивно сфаќање, папата сметал дека било подобро воопшто да не се појавува на соборот.
Императорот им се обратил на отците на соборот со указ кој бил прочитан на отворањето на соборските заседанија. Во тој указ (декрет) навестен е редоследот на разгледувањата на спорното прашање: „ве молам да го разгледате она што е напишано како во другите дела на Теодор Мопсуестиски, така и во неговиот символ; ве молам да разгледате се она што светите отци го напишале за него и неговите хули, како и она што напишале писателите на црковната историја…Ве молам во целиот случај да се држите до учењето на светите отци. Ве молам да обрнете внимание што Теодорит напишал безбожно против вистинската вера и Ефескиот аобор, против споменот на Кирил и против неговите 12 глави, како и тоа што истиот Теодорит го напишал во заштитта на Теодор и Несториј и нивните хули против Кирил. Молам, исто така, да го испитате и безбожното послание кое го напишал Ив до Мариј Персијанец. Бидејќи некои се осудуваат да тврдат дека тоа послание, кое содржи безбожно учење, било рифатено од страна на светиот Халкидоснки собор, ве молам да споредите она што овој свет собор соопштил во своите одлуки, донесено во заштита на верата, со она што е во безбожното послание, за она што е праведно да биде сестрано докажано, а тоа што е безбожно да биде осудено“.
Земајќи го како основа императоровиот декрет за редослед на својата работа, отците на соборот пред се почнале да го разгледуваат прашањето за Теодор Мопсуестиски. Од неговите дела на соборот биле прочитани многу места при што се покажало дека Теодор во суштина го повторувал учењето на Несториј, осудено на Третиот Вселенски собор. Неправославните сфаќања на Теодор, откриени и разобличени од страна на соборот и наречени „ризница на злобно учење“, биле главно насочени кон учењето на двете природи во Христа и начинот на нивното соединување кое се сведувало на: 1) од Пресвета Дева Марија се роди човек, а не Бог; 2) Бог – Логосот не се родил од Дева марија, туку само бил присутен во човекот Исус при самото Негово раѓање и во текот на Неговиот живот; 3) поаѓајќи од вакво сфаќање Теодор природно доаѓал до учењето за разделување на природите во Богочовекот кои ја претставуваат суштината на Несториевото учење: по негово мислење за Исус Христос како да постоеле две лица, Боженствено и човечко, но не соединувајќи се едно во друго; 4) при тоа, спротивно на учењето на православната Црква, Теодор не правел никаква разлика меѓу човек-Христос и било кој друг човек; тој сметал дека во човекот Исус биле својствата на борба со страстите и похотите, така што според негово мислење „Христос како човек само преку своето воскресение станал неизменлив, т.е. неподложен на зло. Зошто пред воскресението од мртвите Тој го укорил Петар дека го соблазнува со своите зборови (Мт. 16, 23)? Преку своето воскресение Христос станал целосно непорочен.“ Ако Христос како човек не поседувал морално совршенство – учел Теодор – 5) тогаш Нему во достигнувањето на непорочноста Му било потребно раководството на Духот Свети и содејството на Бог-Логосот. 6) Исповедувајќи дека од Пресвета Дева Марија се родил не Богочовек, туку Христос, Теодор сметал дека Дева Марија е можно да се нарече Богородица само во преносна, а не во буквална смисла: „кога прашуваат дали Марија е Мајка на човек или Мајка на Бог, ние треба да одговориме: и едното и другото, првото по природа, второто релативно. Таа е мајка на човек, зошто во Нејзината утроба бил човек; но Таа е и мајка на Бог, зошто Бог од Неа бил роден во човек, но Тој во него бил доброволно“.
Освен тоа, во делата на Теодор, соборот открил и некои, иако не толку големи, сепак не толку безначајни заблуди, од кои некои биле на граница на ерес; поточно се работи за неговите хулни оцени кога било во прашање вклучувањето на Кинагата за Јов и Песната над песните во канонот за Светото Писмо, потоа за неговото негирање на месијанското значење на многу старозаветни пророштва кои се однесуваат на Месијата, и конечно, за неговото мислење дека името христијани исто така и и ме за други луѓе, кои, по неговите зборови, „следат било која секта“.
Потоа на соборот биле читани, исто така заради просудување на вината на Теодор за еретичка заблуда, посланија и дела на свети Кирил Александриски против Теодор, дела на Прокол Константинополски, Равул Едески и други, кои послужиле како глас на Црквата за Теодор. И кога врз основа на тие документирани факти станало јасно дека Теодоровиот начин на меслење е еретички, соборот сеуште не брзал да го осуди: отци на соборот сметале дека нивната обврска е, пред да донесат конечна одлука, да ги разгледаат и приговорите кои од страната на противниците на осудата на „трите глави“ биле ставени во одбрана на Теодор. Така неговите заштитници ја порекнувале можноста за негова осуда врз основа на тоа што Свети Кирил Александриски во едно послание го нарекол „добар Теодор“. Но читањето на посланието им покажало на отците на соборот дека Свети Кирил го нарекол Теодор „добар“ заради неговата борба против аријанството и трудот и толкувањето на Светото Писмо, а во истото послание го обвинува истиот тој Теодор заради неправилното разбирање за соеднинувањето на двете природи во Христа. При тоа отците појасниле дека доброто мислење на уважено црковно лице за друго, за кое понатаму се докаже дека е еретик, не го избавува од осуда – доброто мислење на Свети Василиј Велики за Аполинариј не го избави од осудата за ерес; папата Лав, кој во своето послание го фалел Евтих, подоцна го анатемиса како еретик. Освен тоа снисходливиот однос кон заблуденото лице понекогаш се случува поради постигнување на мир во Црквата. Свети Кирил воздржано се изразувал за Теодор само затоа да не го засили непријателството на несторијанците кон Црквата. Понатаму, заштитниците на Теодор зборувале дека него не треба да го осудат зошто веќе бил упокоен. Соборот ја докажува неоснованоста на таквиот став, повикувајќи се, заради потврдата на своето гледиште, на примерите кои покажувале дека осудата на еретиците не е излишна ниту по нивната смрт. Овде соборот главно се задржал на сведочењето на Свети Кирил Александриски и блажениот Августин. Свети Кирил напишал: „ оние кои се виновни за лошите постапки треба да бидат осудени без разлика дали се живи или мртви“. Третиот приговор на Теодоровите заштитници, кои укажале дека тој умрел во мир со Црквата и дека поради тоа не може да биде осуден, отците на соборот го отстраниле сметајќи дека во мир со Црквата умира само оној христијанин кој до крајот на животот го сочувал догмите на верата. На соборот биле прочитани и делата на Мопсуестискиот помесен собор, кој покажа дека името наТеодор во Мопсуест уште од дамнешни години било избришано од црковните диптиси.
Завршувајќи го судењето на Теодор Мопсуестиски и одложувајќи ја пресудата до моментот на разгледување на работите на сите „три глави“, соборот, според желбите на императорскиот указ, пристапи кон разгледување на делата на Теодорит Кирски, кои биле напишани како поддршка на несторијанството во борбата против православието. Соборот дојде до заклучоци дека особено следните дела на Теодорит заслужуваат осуда: 1) просудување на дванаесетте анатемизми на Кирил во кои несторијанските погледи на Теодорит нашле отворен израз, како што на пример се гледа од следново место: „Бог-Логосот не се роди од Дева по природа, туку воедно настана и се роди кога на Себе си направи храм во утробата на девица. Затоа и Светата Дева ја нарекуваме Богородица не затоа што Таа родила Бог по природа, туку затоа што родила човек соединет со Бога, Кој го создал“; 2) некои посланија во кои Теодорит со незаслужени погрдни зборови го грдел заштитникот на вистинската вера, свети Кирил Александриски. Меѓу нив било прочитано и посланието на Теодорит кое го напишал веднаш по упокојувањето на Свети Кирил; посланието било исполнето со потсмев и навреди на сметка на починатиот голем светител; 3) посланието на Теодорит до Андреј, епископ Самостатски, исполнето со ужасни хули против Третиот Вселенски собор: православните епископи од овој собор во него се претставени како злостори додека следбениците на несторијанскиот ерес се претставени како страдалници за чиста вера; 4) посланието на Теодорит до Несториј, напишан по Третиот Вселенски собор, од кој се гледа дека Теодорит долго време останал пријател на Несториј и негов предан ученик, дури и откако овој бил анатемисан од страна на Вселенската Црква, што се гледа од самото заглавие на посланието: „На мојот Господин, многу почитуван, најблагочестив и најсвет отец, епископ Несториј“. Соборот ги сослушал и писмата на Теодорит во одбрана на Теодор Мопсуестиски. Својот суд за Теодорит како автор на неправославни дела, и за односот на Четвртиот Вселенски собор во Халкидон кон него, отците на Петтиот Вселенски собор кратко го изразиле на следниов начин: „кога е во прашање она што е безбожно напишано од Теодорит, треба да се воодушевуваме на проницливоста на светиот Халкидонски собор, зошто знаејќи ги неговите богохулства, тој прво против него употребувал многу прогласи, а подоцна не го прифаќал на друг начин туку само ако овој претходно го анатемисал Несториј и неговите богохулства“.
На крај соборот почнал да ги разгледува прашањата поврзани со Ива Едески и неговото послание до Мариј Персијанец. Тука требало отците на соборот на одговорат на следното прашање: дали може да се земе како точно тврдењето дека посланието на Ива било прифатено од страна на Четвртиот Вселенски собор во Халкидон? За да одговорат на ова прашање, отците прво објаснуваат како Халкидонскиот собор постапил со самиот Ива. На соборот тој изјавил дека не е виновен за она што го обвинуваат и со самото тоа се одрекол од посланието, а со тоа тој не прифатил дека ставовите од тоа послание се вистинити. Вистина, некои отци на Халкидонскиот собор зборувале дека Ива е невин и дека неговото послание било православно. На ова отците на Петтиот Вселенски собор одговориле дека тоа било мислење на помалиот број на Четвртиот Вселенски собор, додека поголемиот дел виделе во Ива покаен човек, а треба да се раководи според мислењето на мнозинството или сите. Заради целосна и конечна потврда на тоа дека посланието на Ива не било прифатено од страна на Халкидонскиот собор, отците направиле споредба меѓу посланието до Мариј Персиенец со соборското вероисповедување; од тоа споредување се покажало дека отците на Халкидонскиот собор ги отфрлиле сфаќањата изразени во посланието. Тогаш посланието на Ива еднодушно било прогласено за еретичко.
„Го осудуваме и му даваме анатема, заедно со другите еретици, и Теодор кој беше епископ на Мопсуест и неговите безбожни дела, и она што Теодорит безбожно го напишал против вистинската вера, против 12 глави на Свети Кирил и против Ефескиот собор, и она што го напишал во одбрана на Несториј. Освен тоа даваме анатема на безбожното послание кое Ива го напишал на Мариј во кое отфрла дека Бог-Логосот, воплотувајќи се од Света Богородица и Приснадева Марија, станал човек, и го порекнува светиот спомен на Кирил, кој учеше православно, како еретик и како оној кој пишувал како Аполинариј и во која го обвинува Ефескиот собор дека во него Несториј бил сменет без суд и истрага, а го штити Теодор и Несториј и нивните учења и дела. Значи даваме анатема на горе спомнатите „три глави“, т.е. на безбожниот Теодор, со неговите бесрамни дела, Ива и неговото послание, и нивните заштитници и оние кои пишувале или пишуваат во нивна одбрана, или воопшто оние кои ги штитат трудејќи се нивната безбожност да ја заштитат со имиња на свети отци и светиот Халкидонски собор“.
На тој начин соборот ја осудил личноста и делата на Теодор, додека Теодорит и Ива не биле осудени, туку анатемисани само некои дела на Теодорит и посланието на Ива.
Потоа отците на соборот. „палејќи ја светлината на познанието од Светото Писмо и учењето на светите отци“, сметале дека е неопходно, освен спомнатото исповедување на верата, накратко по точки да ја изложат проповедта на вистината и осудата на еретиците со нивното учење. Вакви точки имало вкупно 14. Во првите 11 се изложува суштината на исповедувањето на верата насочена против ересите кои биле осудени на претходните Вселенски собори. Останатите 12, 13, и 14 точка, поподробно ја излагаат одлуката која се однесува на Теодор Мопсуестиски, Теодорит и Ива: 12) „ Ако некој го штити безбожниот Теодор, кој зборува дека едно е Бог-Логос, а друго Христос Кој бил вознемируван од душевни страсти и желби, и се оддалечувал од лошото за да напредува во делата, да стане подобар и по патот на животот да стане непорочен, Кој се крстел како прост човек во името на Отецот и Синот и Светиот Духи, дека преку крштевањето ја добил благодатта на Светиот Дух, се удостоил со посинување и како цар прима поклонение во лицето на Бог Логос, и дека по воскресението станал неподложен на помисли и целосно безгрешен. Тој исто зборувал дека соединувањето на Бог Логосот со Христа е извршено онака како што апостолот зборува за соединувањето на мажот и жената: и двајцата ќе станат едно тело (Ефес. 5, 31) и покрај сите други безбројни богохулства се дрзнал да каже дека кога Господ по воскресението им дувнал на учениците и им рекол: примете го Духот Свети (Јн. 20, 22), не им дал Дух Свети, туку дувнал само сликовито, како што зборувал и за Томиното исповедување Господ мој и Бог мој (Јн. 20, 28) кога овој по воскресението ги допрел рацете и ребрата на Господ. Тој тврдел дека Тома ова не го рекол за Христос туку дека е воодушевен од необичноста на воскресението, што го прославува Бога кој го подигнал Христа, а уште полошо, во своето божемно толкување на Делата апостолски, го споредил Христос со Платон, Манихеј, Епикур и Маркион, и зборувал дека бил како и секој од нив. Значи, ако некој го штити гореспомантиот Теодор и неговите безбожни дела и други безбројни богохулења против великиот Бог и Спасителот Исус Христос, а не го анатемисува и сите оние кои го подржуваат или штитат и зборуваат дека тој се изложил православно, и кои пишувале во негова одбрана, мудрувале како него и до смрт останале во такво безбожништво, таквите да бидат анатемисани“. 13) „Ако некој ги штити безбожните дела на Теодорит кој ги напишал против вистинската вера и против Првиот Ефески собор и Свети кирил и неговите Дванаесет глави и се што напишал во одбрана на безбожните Теодор и Несториј и во заштита на други кои мудрувале како и Теодор и Несториј кои исповедувале ипостасно соединување Бог-Логос (со тело), а не им дава анатема спомнатите безбожни дела и сите кои пишувале против вистинската вера и Свети Кирил и неговите дванаесет глави и кои умреле во такво безбожништво, на таквите анатема“. 14) „Ако некој го штити посланието кое Ива го напишал на еретикот Мариј Персијанец во кое отфрла дека Бог-Логосот, кој воплотувајќи се од Света Богородица и Приснадева Марија, станал човек, туку тврди дека од Неа се родил човек Кого го нарекуваме храм, така да едно е Бог-Логос, а друго човек, во кое го клевети Свети Кирил кој проповедал права христијанска вера, и пишувал дека бил еретик и дека пишувал како безбожниот Аполинариј и го обвинува Првиот Ефески собор дека без суд го осудиле Несториј, во кое ги штити Теодор и Несториј и нивните безбожни учења и дела. Сите спомнати и оние кои го заштитуваат ова послание, или се осудуваат да го штитат и неговото погрешно учење и се против светите отци или светиот халкидонски собор и во тоа останува до смрт, ситее тие нека бидат анатемисани“.
Заедно со прашањето за „трите глави“, отците на соборот го разгледале и прашањето на заблудата на Ориген, црковен учител од крајот на третиот век, познат по своите дарови. Со тоа била исполнета желбата на императорот изразена во неговото опширно послание до Мина, патријарх на Константинопол. Во тоа послание, меѓу останатото, се наоѓа следниов преглед на еретичките заблуди на Ориген кои по мислење на императорот, требале да се осудат: 1) Кој зборува или мисли дека човечките души претходно постоеле, дека биле умови и свети сили кои се насладувале со целосно боженствено созерцување, а потоа постанале полоши и преку тоа се оладиле во љубовтљ кон Бога, и се нарекуваат души, и дека по казна биле испратени во тела, таквите да им биде анатема. 2) Кој зборува или мисли дека душата Господова постоела претходно и дека се соединила со Богот – Логос пред воплотувањето и Неговото раѓање од Дева, да му биде анатема. 3) Кој зборува или мисли дека прво во утробата на Света Дева Марија се образувало телото на Господ Исус Христос и дека потоа со него се соединиле Богот-Логос и душата, и дека (Тој) претходно веќе постоел, да му биде анатема. 4) Кој зборува или мисли дека Логосот Божји бил како и сите небесни чинови, дека за херувимите бил херувим, за серафимите серафим, и дека воопшто бил како и сите виши сили, да му биде анатема. 5) Кој зборува или мисли дека човечките тела на воскресението ќе станат во облик на топки и не исповедува дека ќе станеме во својот прав облик, да му биде анатема. 6) Кој зборува дека небото, сонцето, месечината, ѕвездите и се над небесата, имаат душа и некакви разумни материјални сили, да им биде анатема. 7) Кој зборува или мисли дека Господ Исус Христос во идниот век ќе се распне за демоните, како што тоа го направи за луѓето, да му биде анатема. 8) Кој зборува или мисли дека Боженствената моќ е ограничена или дека Тој создал онолку колку што можел да опфати, да му биде анатема. 9) Кој зборува или мисли дека казнувањето на демоните или лошите луѓе временски ограничено и дека по одредено време тоа ќе има крај, или дека демоните и лошите луѓе подоцна ќе бидат обновени, да му биде анатема. 10) Анатема и на Ориген кој тоа го изложи, заедно со неговото безбожно, непотребно и злобно учење, и на секој кој ги поддржува таквите мисли или ги заштитува или на било кој начин се осмелува да ги повторува. Посланието се завршува со следното барање: „Во желба од најсветата Црква да се оддалечи секое соблазнување, за во неа да не остане никаков порок, и следејќи ги Боженственото Писмо и делата на светите отци кои го отфрлиле опасното и безбожно учење и кои праведно неговото учење го анатемисале, го испраќаме на твоето блаженство посланието со кое смирено те молиме да ги собереш сите најсвети епископи кои се наоѓаат во овој царски град и најбогољубивите игумани од овдешните почитувани манастири и сите одлучно да го анатемисаат горе наведениот безбожник и богоборбен Ориген, кој бил презвитер на најсветата Александриска Црква и неговото опасно и безбожно учење и сите наведени глави, а исто така молам да се испрати копија на она што твоето блаженство ќе реши по ова прашање на сите најсвети епископи и игумани на почитуваните манастири, со што и тие со сопствени потписи да дадат анатема на Ориген и неговото опасно учење со сите други еретици“.
Не епознато на кој начин на соборот била спроведена расправа и суд над лажното учење на Ориген. Врз основа на првото правило на Шестиот Вселенски собор, знаеме само дека отците на Петтиот Вселенски собор „соборно предале проклетство и го отфрлиле Теодор Мопсуестиски, Ориген, Дидима и Евагриј – кои ги основале елинските басни“.
Во Источната Црква петтиот Вселенски собор не наишол на противење за осудата на „трите глави“. Но до тоа допло во Западната црква, која пред и за време на Петтиот Вселенски собор се спротивстави на осудата на „трите глави“. Дури пола век подоцна, по вложениот труд на самиот папа, Константинополскиот собор од 553 година бил признат и на Запад, рамноправно со четирите Вселенски собори кои му претходеле.
Спомен на Петтиот Вселенски собор Православната Црква го одбележува на 25 јуни.
ШЕСТИ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Монофизитството кое Црквата го осудила на Четвртиот Вселенски собор во Халкидон во 451 година, сепак и понатаму постоел и имал многубројни следбеници во шестиот и седмиот век. Во седмиот век монофизитскиот ерес го раѓа монотелитството кое поаѓало од тврдењето дека во Христа имало една волја и едно дејство (енергија) Боженствено: монотелитите ја одрекувале човечката волја и човечкото дејство во Богочовекот. Таквото тврдење за монофизитите било сосема природна работа; учењето на монофизитите за едната природа Боженствена во Христа и одрекувањето на човечката природа во Него, нужно водело кон признавање на една Боженствена волја во Христа, со отфрлање на постоењето на човечката волја во Него. Папата Агатон, современикна Шестиот Вселенски собор, јасно сведочи: „ оние кои ја стопуваат тајната на светото воплотување, која се сотои од Боженственото и човечкото, туку и самото тоа што исповедуваат една природа во Христа (монофизитство), тежнеат кон тоа дека во Него признаваат една волја и едно лично дејство“. Освен монофизитите, на монотелитството му пришле и оние од православните, кои, поаѓајќи од учењето на Црквата за единството на лицето на Богочовекот и заборавајќи на учењето на Црквата за дејството на природите во Христа, доаѓале до следните заклучоци: „Нашиот Господ Исус Христос и по воплотувањето пребива во две совршени природи, неслиено и неразделно, во едно лице и во еден ипостас; со особини на едната и другата природа се проткаеле во едно лице, во еден ипостас, затоа ние го исповедуваме Христос во нов лик без телесни барања и човечки помисли, исповедуваме во Него едно ипостасно барање и дејство“. Но, таквото тврдење го претставува монотелитскиот ерес, а не православното учење, кое во Христа признава две природи, Боженствена и човечка, како природи кои се целосни и сецели и соодветно на тоа, две волји – Боженствена и човечка.
Својата широка распространетост монотелитството ја должи на царот Ираклиј. Гледајќи дека милиони негови поданици исповедуваат монофизитство и дека со тоа се наоѓаат во конфликт со православните, императорот, кој сакал единството на империјата да го зацврсти на една вера, сакал да ги смири православните и монофизитите. Мислел дека тоа ќе го постигне преку монотелитското учење, кое, по негово мислење, несомнено требало да биде прифатливо како за монофизитите, зошто тие и учеле за едната Боженствена природа во Христа, така и за православните, зошто монотелитското учење не претпоставувало отфрлање на православието на така драгата вистина за двојството на природите во Христа. Престојувајќи во текот на 622 година во Ерменија и Колхида, заради воени работи, императорот водел разговори со угледни претставници на монофизитите за тоа дали би се присоединиле на Православната Црква под услов таа да го прифати монофизитството – учење за една волја и едно дејство во Христа. Претставниците на монофизитството, меѓу кои императорот најмногу се зближил со Колхидскиот митрополит Кир, по своја прилика го охрабриле Ираклиј и го одобриле неговиот план. Императорот со барање се обратил и на Константинаполскиот патријарх Сергиј, кој неговата намера, без сомнение, ја знаел уште претходно. Сергиј му одговорил на Ираклиј дека учењето за една волја и едно дејство во Христа е посогласно со црковното предание отколку учењето за две волји и две дејства.
Се одлучило со унијата, т.е. соединувањето на православните и монофизитите на основа на тоа што двете страни го признаваат монотелитското учење, се започне во Египет каде во тоа време на 300.000 православни имало 5-6 милиони монофизити. Главниот актер во многу остварување на целите на императорот бил Кир, кој сега, со трудот на Ираклиј и Сергиј, бил прогласен од колхидски митрополит во александриски патријарх. Под надзор на Ираклиј и Сергиј, Кир, како вешт човек, работата многу успешно ја започнал. Во Александрија на унијата и пришле илјадници монофизити: клирици, службеници и воени команданти на градот, како знак на своето присоединување на Црквата примале причест од рацете на патријархот Кир. По Александрија, речиси цел Египет, Тиваид и Либија „подале рака на помирување со православните“. На тој начин, му напишал Кир на Сергиј, стана празник кај олатрот, и не само кај олтарот, туку и до облаците и над нив до небесните чинови кои се радуваат поради мирот во Црквата“. Но таа радост поради соединувањето на монофизитите со православната Црква е постигната со страшна цена – предавство на православието. Во исповедувањето на верата, заради привлекување на монофизитите кон православието, кое Кир го објавил во Египет, отворено е изразено монотелитското учење како продолжение на монофизитскиот ерес: „Еден ист Христос и Син правел, она што доликува и на Бога и на човек со едно богочовечко дејство“. Православните тоа го разбрале и унијата, како минлив потфат на монофизитите, ја нарекувале „водена“. Обидот на православната свест да се приближи учењето за една волја и едно дејство во Христа, во Црквата, по зборовите на патријарх Сергиј, предизвикал силни дискусии. За да ги прекине тие, за унијата опасни конфликти, патријархот Сергиј му испратил писмо на Кир Александриски во кое пишува дека „на никого не треба да се дозволи да проповеда за едно или две дејства во Христос“. Сличен совет Сергиј му дал и на царот Ираклиј. Со цел да се зајакне монотелитството, Сергиј стапил во контакт и со папата Хонориј. То на папата делувањето на Кир во Египет го претставил како работа на нужност, се жалел на конфликтите кое ги поттикнало прашањето за волјите на Христа и отворено изјавил дека учењето за една волја и едно дејство во Христа треба да се претпостави на учењето за две волји и две дејства во Него. ХХонориј не бил искусен богослов и се заплеткал во еретичката мрежа која ја поставил Сергиј. Во шповратното писмо до Сергиј, папата се согласува со тоа дека не треба да се мудрува за прашање кое соборите се уште не го разјасниле и го признава монотелитството како вистинско учење: „ ние исповедуваме, зборувал тој, во Господ Исус Христос една волја“.
Сепак, без разлика на тоа што монотелитството се повеќе станувало побројно, немирите кои тоа ги предизвикувало не само што не се стивнувале, туку напротив повеќе се разгорувале, заканувајќи се да ја уништат унијата која со толкав вложен труд и умешност речиси и да била воспоставена. За да ги стивне немирите, императорот Ираклиј во 638 година го издал следниов декрет, познат под името „изложување“ (ектесис): „апсолутно не дозволуваме било кој да изнесува тврдење и да учи за едно или две дејства на очовечениот Господ. Зошто иако некои отци го употребуваат изразот „едно дејство“, сепак на некои лица тој израз е непознат и ги вознемирува, ним им се чини дека овој израз се употребува за да се поткопа учењето за двете ипостасно соединетите природи во Христа. Што се однесува до изразот “две дејства“, тој соблазнува многумина, не се среќава кај никој од отците и доведува до прифаќање на учењето за двете волји во Христа кои една на друга се спротивставени, како дали Логосот Божји, имајќи го во предвид нашето спасение, сакал да претрпи страдање за нас, а Неговата човечка природа се спротивставила на таа Негова намера; ова е безбожно и непознато на христијанското учење; ниту самиот безбожен Несториј, иако во учењето за Христа воведуваше учење за два сина, сепак не се дрзнал да исповеди две волји во Него. Ние мораме да прифатиме една волја на нашиот Господ Исус Христос, вистински Бог; во никое време телото Негово не е се спотивставило на логосот Божји, ипостасно соединето со него“. Но место да донесе помирување, овој декрет на Ираклиј предизвикал уште поголеми раздори: повикувајќи на прекин на конфликтите за едната или двете воли во Христа, декретот истовремено го признавал учењето за една волја. Затоа целото владеење на Ираклиј бил исполнет со конфликти меѓу монотелитите и православните кои не сакале да ја извршат безаконската волја на императорот. Неговиот наследник Констанс Втори исто така мислел дека бурата во Црквата ќе ја смири издавањето на декретот под име „Образец на верата“: „ бидејќи сме се навикнале да се грижиме за она што служи како добробит на нашата христијанска држава, а особено за она што се однесува на неизменетото христијанско учење, ние, дознавајќи дека во нашиот народ се случува големо движење, дека едно во очовечениот Бог признаваат една волја, а други две волји, објавуваме: нека од сега никој не си дозволи да стапува во конфликт и никој не треба да ги брани или обвинува оние кои признаваат една волја или едно дејство, нити оние кои признаваат две волји и две дејства. Кој ги прекрши овие заповеди, тој пред се ќе биде пред Страшниот суд на Бога; но тој исто така нема да ги избегне ни казните одредени за прекршување на законите на императорот. Ако сторителот на прекршок биде клирик или епископ, таквиот ќе биде симнат од должноста; ако е монах, ќе биде оддалечен од Црквата и оддалечен од манастирот; ако е граѓански службеник или офицер, ќе биде лишен од своето звање; ако е угледен човек од сталеж со привилегии, ќе биде казнет со одземање на имотот; ако е од понизок сталеж, тогаш, по телесната казна, ќе биде испратен во прогонство“. Многу страдања на православните им донесе овој декрет; благодарејќи му нему, за исповедување на вистинската вера плаќале дури и со живот.
При вакви околности, кои многу оделе во прилог на развивањето на монотелитството, тоа пуштило длабоки корени на Исток. Во Константинополската црква, предводниците на сите источни цркви, почувајќи од Сергиј, гледаме цела низа на патријарси монотелити: Пир, Павле, Петар. Така, по сведоштво на современици, јерарсите место мир на народот му објавувале караници, ги замрсиле сите цтковни работи“.
Тие макотрпни години за Православната Црква, Господ во неа подигна свети мажи кои пламтеле со ревност за вистината и кои гласно извикувале во заштита на засрамотената правда, не обрнувајќи внимание на заканите и гонењата. Тоа биле светите Софрониј, патријарх Ерусалемски, свети максим Исповедник и свети папа Мартин.
Светиот Софрониј прв стапил во борба против монотелистите заради заштитата на православието. Ја започнал уште додека бил палестински монах. Свети Софрониј се наоѓал во Египет токму во она време кога Кир, патријархот Александриски, ја објавил гореспомнатото послание за соединувањето, во кое е отворено објавувањето на монотелитското лажно учење. Во свети Софрониј Кир нашол ревносен противник за своите потфати. Свети Софрониј дошол кај Кир и паднал него на колена преколнувајќи го да не го објавува во Црквата учењето за едното дејство во христа. Залудно Кир го убедувал светиот Софрониј да застане на страната на монотелитите, докажувајќи му дека кога е во прашање спасение на илјадници верни не треба да се водат конфликти поради изрази. Свети Софрониј останал непоколеблив. Гледајќи дека и Кир исто така тврдо стои при својата одлука, отишол во Константинопол сметајќи на тоа дека во патријархот Сергиј ќе најде сојузник за борба против Кир. Но, се покажало дека сепак погрешил во своите проценки. Заради својата ревност за вистинска вера свети Софрониј бил избран на петријаршиската катедра во Ерусалим околу 634 година. Окружното послание кое, по обичај, свети Софрониј го испраќал на другите патријарси со обавестување за својот степен на катедрата, тој почна со укажувањето на опасност која и се заканува на Црквата од монотелитство: „Отци! Отци најсеблажени! Гледам бура која се крева и опасноста која следи по бурата“. Ова опширно послание, насочено против монотелитите и напишана во дух на кроткост, кое разоткрива без укажување на лица, со голема снага и многу јасно го изложува православното учење за две волји и две дејства во Христос: „нарекувајќи го Христа Оној Кој се состои од Боженствена и човечка природа, ние проповедуваме дека Тој е и Бог и човек, дека се состои од две природи и дека е двојствен кога се во прашање природите, дека природното го извршува она што е својствено на едното и другото битие, со сила на едното и другото битие на својсвени суштински особини и природни одлики. Како Бог Тој го извршувал она што е Боженствено, а како човек она што е човечко.“ Освојувањето на Ерусалим од страна на муслиманите ја прекина врската на ерусалимската Црква со Истокот и го лиши свети Софрониј од можноста да делува во заштита на православната вистина. Во така попречувачки околности свети Софрониј одлучил во борбата против монотелитството да го повика Рим. Тоа му го доверил како должност на епископот дориски Стефан. Испраќајќи го Стефан со таа важна порака во Рим, свети Софрониј го одвел на Гогота и тука, на местото на страдањата на Спасителот, му заповедал следново: „знај дека ќе дадеш одговор на Оној Кој беше распнат токму на ова место, кога со слава ќе дојде да им суди на живите и мртвите, ако ја занемариш или превидиш опасноста во која се наоѓа Неговата света вера. Направи го она што јас не можам заради наездата на сарацените, обиколи ја, во случај на потреба, цела вселена, потруди се да ги надминеш сите препреки за да дојдеш во Рим. Таму пред благочестивите мажи по суштата вистина откриј се што се случува во нашите краеви и не престанувај да молиш се додека тие не станат против непријателите на верата и целосно не го отфрлат новововеденото учење“. Стефам заминал за Рим, каде го повикал римскиот собор на заштита на вистината газена од страна на монотелитите. Свети Софрониј се упокоил околу 640 година.
По смртта на свети Софрониј, големиот подвиг на служење на православието на исток го презеде свети Максим Исповедник, кој многу пострадал заради исповедувањето на двете волји во Исус Христос. Свети Максим на дворот на Ираклиј имал висока должност на државен секретар. Императорот многу го ценел неговиот талент и знаење. Кога подоцна добил монашки постриг, свети Максим станал игуман во еден од Константинаполските манастири. Со појавата на монотелитството, свети максим го напуштил Константинопол, каде покровителите на лажното учење биле царот и патријархот; живеел во и во Африка и во Рим посветувајќи се целосно на борбата против ересот. Особено е значајна работата на свети максим на заштитата на православието во Африка; тука, според зборовите на некој писател на житија, „и самите епископи ги утврдувал во верата, ги поучувал и вразумувал, зошто иако тие имале повисок чин, по мудрост биле многу под него“. Тука во Африка, во 645 година дошло до познатите јавни расправи меѓу свети Максим и Пир, поранешниот Константинополски патријарх, заштитник на Монотелитството. Свети Максим донел одлучна и блескава победа над монотелитството, што многу придонело во утврдувањето на Православието во Африка.
Свети Максим самиот не се подвизувал за вистината. Истовремено, а понекогаш и заедно со него, делувал и светиот папа Мартин. Бидејќи претходно бил папски поверенок во константинопол, свети Мартин на местото на раѓањето на монотелиството добро се запознал со суштината на ересот и делата на монотелитите. Затоа не изненадува што тој, кога станал папа, бил голем борец против ересот. Во 648 година свети Мартин во Латеран, во Рим, свикува собор на голем број на луѓе на кој биле издадени 20 правила против монотелитите, утврдувајќи го учењето за двете волји и двете дејства во Христа, осудувајќи ги Константинаполските монотелити, почнувајќи од Сергиј, како и двата императорски декрети: „Изложување“ и „Образец“. Во тоа време во Рим стасал Олимпиј, новиот Равенски егзарх, кој во името на императорот управувал со Италија. Олимпиј имал наредба од императорот сите да ги натера да го прифатат „Образецот“, а за папата му било наредено да го уапси во случај ако се спротивставува. Но Олимпиј, започнувајќи самиот бунт против императорот во Италија, не ја извршил наредбата. Во 653 година во Рим со голема војска влеол новиот егзарх Теодор Калиопа. Свети Мартин бил болен и предчувствувајќи несреќен крај, се сокрил во храмот на Спасителот. Дознавајќи од клириците, кои по заповед на папата го дочекале егзархот на влезот на градот, дека папата е болен, Калиопа изјавил дека сака во недела наутро да го посети. Голем број луѓе се собрале на богослужбата во храмот каде се наоѓал болниот папа. Калиопа, кој сметал дека на сила ќе го фати папата, се уплашил од народот и затоа ја одложил својата посета по дизговор дека бил уморен од патот. Во понеделникот Калиопа со голем број војници влегол во храмот, откако претходно извршил претрес и се уверил дека во него нема оружје и камења како што на егзархот му било кажано дека го собрал папата. Калиопа на папата му ја објавил заповедта на императорот според која свети ММартин требало да биде уапсен и испратен во Константинопол, а неговата катедра да остане празна. Од храмот, свети Мартин бил преместен во дворот под стража. Одведувањето на папата во притвор било изведено со силно и без страв извикување на клириците: „анатема на оној кој мисли дека папата издал или имал намера да ја издаде верата; анатема на оној кој нема да остане во вистинската вера, дури и тогаш ако заради останување во вистинска вера морал да се соочи со смртта“. Поради настанатиот метеж, Калиопа ветил дека со папата можел да дојде секој кој сака, а потоа тајно го изнел папата од Рим и го ставил на брод на кој болниот папа морал многу да се намачи; со него тука се нашле неколку служители. Патот до Константинопол за папата бил многу долг и поврзан со многу тешкотии. Цела година тој проживеал во една гостилница на островот Наксос и за целото тоа време му допуштиле да само три пати да се измие. Римските клирици кои доаѓале и му носеле на страдалниот папа она што најнужно му било потребно, стражарите срамно и нечесно ги истерувале и за себе си , земале она што го носеле на светиот мартин. Во септември во 654 година папата бил донесен во Константинопол. Со потсмев и навреди бил испратен во градската темница, каде во најтешки услови бил затворен 93 дена. Заради болеста морал често да се мие, но во текот на првите 47 дена на заточеништво му давале ладна, а не топла вода. По 93 дена поминати во темница бил повикан на суд каде сред крајни телесни слабости морале да го носат на носила. Судиите и покрај тоа барале да ја даде изјавата стоејќи, а сослушувањето го почнале со прашањето: „несреќнику, какво зло ти направил императорот?“ Папата молчел. Тогаш биле донесени лажни сведоци кои недолжниот папа го обвиниле за учество во завера на егзархот Олимпиј против императорот. Кога свети Мартин, не сакајќи да бидат погубени душите на лажните сведоци кои имале намера да ги донесат за да се заколнат, почнал да објаснува: „во тоа време беше составен „Образецот“ и испратен од императорот во Рим“, судиите го прекинале: „не зборувај ништо за верата зошто и ние самите сме христијани и православни“. На тоа папата изјавил: „правете со мене што сакате и тоа што побрзо, тоа подобро; знае Бог дека поголемо добро не можете да ми направите, од тоа да ми ја отсечете главата со меч“. За она што се случило на судот го известиле императорот кој заповедал од свети Мартин да се соблечат првосвештенските одежди и да се предаде на казнување. Од папата јавно ги соблекле ознаките на првосвештенското достоинство при што му ја искинале и долната облека, така да останал полугол. Потоа околу вратот му ставиле железен оков и така, во придружба на војници, го носеле низ улици до темницата во Константинопол. Но Господ не му дозволил на свети мартин да биде погубен со меч. За време на неговото судење патријархот на Константинопол,Пир лежел на смртна постела. Императорот Констанс дошол да го посети и му кажал дека било одлучено папата да се казни. Пир на смртната постела молел на свети Мартин да му се подари живот зошто знаел дека папата неспоредливо повеќе ја сака смртта. После 85 дена поминати во друга темница, папата го испратиле во прогон во Херсон на Крим. Тука, меѓу варварите, свети Мартин трпел тешка мака, немајќи дури ни леб. Покрај физички, трпел и душевни страдања зошто бил напуштен од страна на своите пријатели и роднини од Рим кои се плашеле од императорот. Папата напишал „Се надевам дека мојот животен пат наскоро ќе ја најде целта која е одредена од Бога“. Надежта на свети Мартин се остварила и во септември 655 година се упокоил во Господа.
Со папата Мартин во Рим бил фатен и свети Максим Исповедник, кој исто така бил потчинет на страдања за верата. И тој бил одведен во темница од страна на војници. Од таму повеќе пати го повикувале на суд, но судиите, и покрај сите свои итрини, не можеле да го наведат на монотелитство: „Правете со мене што сакате, им рекол свети Максим, зошто оној кој го почитува Бога, како јас, не се плаши од увреди и неправди од луѓето“. Тогаш решиле да постигнат макар и само надворешна согласност на монотелитите со свети Максим. Нему му било предложено да го потпише следново исповедување на верата, кое заедно со монотелитското, содржело и православно учење: „иповедуваме во Христа две волји и две дејства сред разликување на природите, и една волја и едно дејство сред нивното соединување“. Свети Максим го отфрлил ова исповедување за што бил испратен во внатрешноста на Тракија. Од таму, после одредено време, повторно го носат во константинопол и го сместуваат во еден манастир. Следниот ден му ошле два патриции Епифание и Троил и епископот Теодосие. Троил го известил светиот Максим дека дошле да му ја пренесат волјата на императорот: „кажи ни прво, дали сакаш да ја исполниш желбата на императорот или не?“. Свети Максим, под заклетва ветил дека ќе исполни се што господарот ќе заповеда по прашање на работите од овој свет. Тогаш патрициј Епифаниј рекол: „еве што господарот наредува: бидејќи цел запад и оние на исток, се повикуваат на тебе создавајќи немир и нереди и не сакаат за верата да имаат општење со нас, нека Господ те вразуми да го прифатиш „Образецот“ и да стапиш во општење со нас. Тогаш лично ќе ти пријдеме во средба, отворено пред сите ќе те поздравиме, со чест и слава ќе те воведеме во големата црква (Света Софија), ќе те поставиме на нашето императорско место, заедно ќе служаме литургија и ќе се причестиме со телото и Крвта Христова, а потоа ќе те прогласиме за наш отец и ќе има радост во целиот христијански свет. Убедени сме дека кога ти ќе стапиш во опшење со нас, тогаш сите ќе ни пријдат кои заради тебе и под твое раководство отпаднале од општењето“. Свети Максим одговорил: „ навистина сите небески сили нема да ме убедат да го направам тоа што ми го предложувате, зошто каков одговор ќе дадам, не на Бога, туку на својата совест, ако заради пуста слава и човечко мислење ја отфрлам спасоносната вера?“ По ваквиот одговор, патрициите почнале да го удираат и плукаат храбриот исповедник. Теодосиј го запрел тепањето и тие почнале да го навредуваат свети Максим фалејќи се при тоа со својата православност. Така нивните преговори со свети Максим завршил неуспешно, откако ѕверски бил мачен, повторно бил истеран во прогонство во Калхид каде го завршил својот маченички живот.
Во наредните 50-на години во Црквата траела борба меѓу монотелитството и праволсавието, но црковното единство не е постогнато. Напуштајќи го насилството како начин на решавање на проблемот кој не е својствен на Црквата, останало работата да се реши во самата Црква за да се дојде до мир. Наследникот на Констанс, императорот Константин Погонат одлучил да ги свика „очите на Црквата, свештенослужителите за да ја разгледаат вистината“.
Свеста за неопходноста на свикување на вселенски собор заради решавање на прашањето на монотелиството созреала кај императорот Константин Погонат главно под влијание на наговарањето на патријархот Константинополски, Теодор. Со помош на императорот соборот бил отворен во 680 година. Меѓу отците на соборот најистакнат по својата положба во Црквата биле: Георгиј, патријарх Константинополски, Макариј, патријарх Антиохиски, презвитер Петар, претставникот на Александрискиот патријарх и презвитер Теодор, претставникот на Ерусалимскиот патријарх. Императорот по обичај се обратил на римскиот папа Доман со барање , папата во Константинопол напишал дека не може да испрати учени луѓе како што барал императорот, зошто ситуацијата во Рим во тоа време не била во тек со развојот на науката; кај своите претставници, презвитерот Теодор и Георги и ѓаконот Јован папата истакнувал длабока вера. Пред крајот на соборот биле присутни до 153 епископи и нивните заменици. На првите заседанија присуствувал и императорот со 13 службеници, патриции и комзули. Соборот траеше речиси цела година.
Работата на соборот во суштина била насочена на две главни прашања: 1) темелно истражување на лажното учење на монотелитите и 2) излагање на православното учење насочено против монотелитскиот ерес.
Соборските заседанија отпочнале со обраќање на претставниците на папата: „пред 46 години, предстоителите на овој царски град Сергиј, Павле, Пир и Петар, како и Кир, кој бил предстоител во Александрија, и Теодор, кој бил епископ на градот Фарана, и други нивни следбеници, вовеле некои нови изреки, спротивни на православната вера и така предизвикале немир во вселенската Црква. Тие исповедале и учеле дека во домостројот на воплотувањето на Едниот од Светата Троица, нашиот Господ Исус Христос, има една волја и едно дејство. Многу пати нашиот апостолски престол, вам навистина верен, го отфрлаше ова учење, а потоа и молеше, но се до сега никако не успеа да ги одврати луѓето од таквото мислење; затоа ја молиме вашата боговенчана моќ: нека претставниците на најсветата Константинополска црква кажат од каде се појавиле тие две теории?“ Одговорот на ова прашање на папските претставници императорот го препушти на Макариј, Антиохискиот патријарх кој на соборот истапил како голем следбеник на монотелитството. Всушност на почетокот на соборот Константинаполскиот патријарх Георгиј покажувал малку разбирање за Макариј. Извршувајќи ја наредбата на царот, макариј одговорил не само во свое име туку и во име на Антиохиската и Константинаполската црква: „ ние ништо ново не воведовме во учењето, туку она што беше примено од Вселенските собори и уважените свети отци, како и од предстоителите на овој свет град, Сергиј, Павле, Пир и Петар, Хонориј-поранешниот папа на древниот Рим, и Кир, поранешниот папа на Александрија, т.е. за волјата и дејството, така поверувавме, веруваме и проповедаме и сме подготвени крај да останеме во тоа“. Царот од Макариј барал со докази да ја поткрепи вистинитоста на тврдењето дека монотелитското учење, кое тој го ширел, се темели на „светите вселенски собори и уважените свети отци“. На соборот почнале да читаат дела од Третиот и Четвртиот Вселенски собор, на кои било решавано прашањето за двете природи во личноста на Богочовекот. Кога презвитерот Стефан, ученик на патријархот Макариј, од делата на Ефескиот собор почнал да ја чита поучната реч на свети Кирил Александриски до императорот Теодосиј и кога дошол до следново место: „непоколебливото утврдување на нашето царство е Самиот Господ Исус Христос; преку Него царевите царуваат и моќните прават правдина; зошто Неговата волја е семоќна“, Макариј, истакнувајќи го овој последен израз, извикал: „ете господаре, докажав дека во Христос е една волја“. Соборот, преку папски претставници и некои епископи го отфрли таквото неправилно толкување на изразувањето на свети Кирил: „врз основа на сега прочитаниот текст, Макариј неосновано тврди дека во двете природи на Исус Христос, Боженствената и човечката, има само една волја. Свети Кирил овие зборови ги напишал имајќи ја предвид само Боженствената природа Христова, која кај Него е заедничка со Отецот и Светиот Дух, затоа е и семоќна. Тука не е збор за тоа дали во Христос има една или две волји“. Потоа непречено биле прочитани делата од Ефескиот собор и со тоа било заклучено првото заседание. На второто заседание, кое како првото, било во присуство на царот, биле читани делата од Четвртиот Вселенски собор при што повторно дошло во конфликт меѓу отците на соборот и Макариј, патријархот Антиохиски. Кога меѓу делата на Халкидинскиот собор било читано посланието на папата Лав Велики, претставниците на папата вниманието на отците го задржале на следниве негови зборови: „и едната и другата природа во взаемно делување откриваат енергии кои им се својствени. Логосот делува онака како е својствено на Логосот, а телото како е својствено за телото; едното од нив свети од чуда, а другото е потчинето на унижувања“. „Светиот Четврти собор, забележале претставниците по повод прочитаните зборови од посланието, го прифатил тоа послание како утврдување на православието и осуда на секој ерес. Што околу ова имаат да кажат најпочитуваните Макариј и богољубезните мажи кои се негови истомисленици?“ „Јас не исповедувам две дејства, одговорил Макариј не криејќи го своето еретичко мислење, и не мислам дека свети лав тука зборува за две дејства“. Императорот го запрашал: „Ти тврдиш дека тој исповедал едно дејство?“ Макариј му возвратил: „Јас не зборувам за борјот, туку следејќи го свети Дионисиј, Неговото (Христовото) дејство го нарекувам богомажевен“. “што разбираш под богомажевен“? „ Не сметам дека е потребно да одговорам“ Макариј се воздржал од објаснување.
На следното заседание биле читани делата од Петтиот вселенски собор. Овде отците на соборот ја втемелиле неавтентичноста на документите со кои, како документи од првостепено значење, се служеле монотелитите за да докажат дека нивното учење е правилно. Таквите документи, кои во себе криеле монотелитски идеи, биле: посланието на Константинаполскиот патријарх Мина до папата Вигилиј под наслов: „Зборот на Мина до Вигилиј за тоа дека во христа има само една волја“, како и две дела на папата Вигилиј адресирано до императорот Јустиниј и неговата сопруга Теодора. Во тие дела, меѓу останатото, се вели: „го анатемисаме и Теодор, поранешниот епископ Мопсуестиски како оној кој секогаш е туѓ на Црквата зошто не исповедал дека воплотениот Бог-логос, т.е. христос има една природа, едно лице и едно дејство. Соборските отци неавтентичноста на посланието на патријархот Мина ја покажале врз основа на следниве факти: 1) патријархот Мина умрел шест години пред Петиот Вселенски собор; 2) посланието на Мина се наоѓало на првите три листа од соборните дела, кои по ракопис не личеле на останатите и при тоа на нив им недостасувала нумеризација, кое почнува од четвртиот лист, што е и почеток на автентичните акти на петиот вселенски собор; од таму следи сосема правилен заклучок дека првите три листа, ненумерирани и различни по ракопис, не се во соборските дела внесени изтовремено кога и преписите на автентичните акти, туку подоцна; 3) во библиотеката на Константинаполскиот патријарх се наоѓал регистер на посланијата на Мина во кој не било забележано посланието до папата Вигилиј. Слични работи отците забележале и во однос на посланието на папата Вигилиј упатено до Јустинијан и Теодор. Списите на папата Вигилиј претставувале особена целина на посебен том во рамките на делата на Петтиот Вселенски собор и страните имале посебна нумеризација. Петнаесетиот лист бил скинат и заменет со друг кој немал ни правилна нумеризација. Како дошло до фалсификување?
Отците на соборот со внимателно истражување ја откриле тажната вистина дека лажно вметнатиот лист во делата на петтиот Вселенски собор потекнува од патријархот Антиохиски, Макариј. Еден од членовите на соборот, епископот Селеукиски, изјавил дека претходно од некој воен командант Филип добил примерок од делата на зПеттиот Вселенски собор во кое се наоѓале неавтентични дела на папата Вигилиј. Од објаснувањето кое го добил од Филип, епископот дознал дека тој примерок на соборните дела се наоѓал во рацете на презвитерот Стефан, ученик на Макариј. Епископот го препознал, во лажното дело, ракописот на монахот Георгиј, исто така ученик на Макариј. Како потврда на својата изјава епископот на соборот го покажал примерокот од делата со измените. Спомнатиот монах Георгиј бил свикан на соборот. Тука, на барње на отците, се открило дека лажните места во делата на петтиот Вселенски собор, колку нему му било познато, потекнувале од Макариј и Стефан: кога меѓу Константинаполскиот патријарх Теодор и Макариј се појавил спор околу волјите во Христа, макариј почнал со препишување на посланијата на Вигилиј кои божем ги нашол во библиотеката на аптријаршијата. Нив потоа макариј и Стефан го вметнале во сите преписи на делата на петтиот Вселеснки собор кои им доаѓале при рака. Од нивните раце, меѓу другото, потекнува и оној примерок на делото кое преку воениот командант Филип дошол до спомнатиот епископ Селеукиски. Георгиј исто така призна дека по наредба на патријархот Макариј и самиот се бавел со фалсификување на делата на Вигилиј. Еден клирик уште и покажал дека покажаните фалсификати биле направени и во еден латински примерок на делата на Петтиот Вселенски собор. После овие сведочења кои го истераа секое сомневање по прашањето на вината на патријархот Макариј и неговите ученици, соборот објави анатема: 1) на оние кои ги фалсификувале делаа и 2) на самите фалсификати.
Токму при завршувањето на читањата на делата од третиот и Четвртиот Вселенски собор се покажало дека во нив, како што и се очекувало, нема учење за една волја и едно дејство во Лицето на начиот Господ Исус Христос. Кога тоа му било укажано на патријархот Макариј и неговите истомисленици кои го штителе монотелитскиот ерес, тие од императорот и соборот барале одложување на расправата за да ги претстават сведочењата од делата на светите отци кои, божем, развивале монотелитско учење. Императорот им дал одложување до следното заседание. Истовремено Константинополскиот патријарх Георгиј и членовите на неговиот синод го молеле императорот да го запознае соборот со посланијата кои биле адресирани до соборот „како од самиот папа, така и од неговиот собор“. Императорот ветил дека на следното, четвртото заседание, ќе ја исполни и таа молба. Ова заседание во целост било посветено на читањето на посланието на папата Агатон, како и другите посланија кои заедно со нив стасале од римскиот собор кој го сочинувал 125 епископи потчинети на папата.
Посланието на папата Агатон претставувало едно од најзначајните богословски дела од седмиот век. Тоа особено силно и јасно го развива православното учење за двете волји и двете дејства во Христа, и затоа имало одлучувачко влијание врз отците на Шестиот Вселенски собор при составувањето на православното исповедување на верата во однос на ова спорно прашање. Во соборските „дела“ јасно се кажува дека отците ова послание на папата Агатон го дочекале со „раширени раце“, зошто ја објаснува „тајната на богословието“. Главните мисли на ова дело од големо значење се сведуваат на следново: По воведот за причините кои папата го поттикнале да состави послание и за причините кои довеле до доцнење на претставникот на соборот, а потоглавната на и потоа и краткото излагање за учењето за Светата и Неразделна Троица, папата преоѓа на главната содржина на посланието за учењето за Богот-Логос. „Следејќи го евангелското предание, пишува папата, ние во еден ист Господ Спасител наш Исус Христос исповедуваме се двојно, т.е. исповедуваме во Него две природи, Боженствена и човечка; исповедуваме дека секоја од Неговите природи има природни својства: Боженствената ги има сите боженствени својства, човечката сите човечки својства, освен гревот. Исповедувајќи две природи, две природни воли и две природни дејства во еден наш Господ Исус Христос, ние не учиме дека тие се спротивни и спротивставени една на друга, не учиме дека тие се разделени како на две лица или ипостаси, туку велиме дека еден ист Господ Исус Христос има во Себе како две природи, така и две природни волји и две дејства т.е. Боженствено и човечко, дека во Боженствената волја и дејство Тој има од вечност заедничко со Отецот Кој му е едносуштен, додека човечката волја и дејство се примени во време, од нас, заедно со нашата природа.“ „Со цел смислата на тоа вистинско исповедување, од учењето на Стариот и Новиот Завет, Самиот Господ во Своите Свети Евангелија открива во Себе и човечки и Боженствени својства, и така своите верници ги учи да веруваат дека Тој е вистински Бог и вистински човек“. Цитирајќи ги понатаму зборовите на Спасителот: Оче, ако е можно, нека ме помине оваа чаша папата ги проследува со толкување од посланието на свети Амвросиј Грацијан: „волјата која Тој ја нарече Своја, е и моја, зошто Тој како човек го зеде моето страдање и зборува како човек и затоа рече: но сепак не како Јас сакам, туку како Ти! Тоа страдање кое Тој го примил со мојата природа која е способна за страдање, е мое страдање“. Понатаму папата наведува сведоштва од делата на свети Атанасиј Велики, блажениот Амвросиј Милански, свети Григориј Богослов; од тие сведоштва се гледа дека по учењето на спомнатите отци секоја од природите во Христа има свое сопствено, на неа сопствено барање, т.е. Боѓенствено или човечко. Треба да се смета дека сред ипостасното соединување на природите и едното и другото барање припаѓаат на едниот ист наш Господ Исус Христос. Заради подобра потврда на оваа вистина, папата буквално го цитира Оросот на верата Од Халкидонскиот собор, а по него и сведоштвото на Петтиот Вселенски собор. Сведоштвата на овие вселенски собори ја утврдувале само таа вистина дека во соединувањето на природите во Христа не е уништена нивната различност. Но, поаѓајќи од таа вистина, папата расудувал вака: „Ако разликувањето на природите на нашиот Господ исус Христос не е уништено на никаков начин, тогаш е неопходно тоа разликување да го сочуваме во сите својства. Зошто оној кој учел дека различноста не се уништува на никаков начин, со самото тоа се покажува дека оваа различност мора да се сочува во секој поглед. Но ако еретиците и нивните следбеници признаваат едно барање и едно дејство, каква тука разлика може да биде прифатена? Кога кажуваат дека во Него има една волја, тогаш би морале да признаат дека таа е или Боженствена или човечка, или составена и од едната и од другата, смешна и слиена, или да признаат дека Христос има едно барање и едно дејство, кое проистекува од една сложена природа. Во секој случај тука се уништува разликувањето на природата по чудесното соединување, разликување кое го утврдиле светите собори и ни заповедале да го чуваме“. По ова следат нови сведочења од делата на свети григориј Богослов, Григориј Ниски, Јован Златоуст, Кирил Александриски, Илариј, Атанасиј Велики, Дионисиј Ареопагит, Амвросиј, папата Лав Велики. Барајќи го изворот на лажното учење на монотелитите, папата открва дека тоа води потекло од еретичките дела на Аполинариј, Север, Несториј, Теодосиј Александриски. Преоѓајќи на поблиското минато, папата напиша: „Да погледнеме врз кои примери настанало новото учење и на чии авторитет се потпира. Кир Александриски во седмата глава на своите излагања вели: „еден ист Христос и Син, по сведочење на свети Дионисиј, со едно богомажно дејство извршува и боженствени и човечки дела“. Теодор, поранешен епископ Фарански, во посланието до Сергиј, епископот Арсиноски, вели: бидејќи Спасителот е еден и ист, тогаш е едно и Неговото дејство, бидејќи Тој е комплетен“. Сергиј Константинополски во посланието до Кир Александриски вели: „вие рековте дека еден ист Христос со едно дејство ги извршува и боженствените и човечките дела и тоа благочестиво го изложивте“. Во своето „Изложување“ и во други дела тој исто така тврди дека нашиот Господ исус Христос има едно барање, и секое боѓенствено а воедно и човечко дејство. Во догматската книга и во потписот на „Изложување“, Пир исповедува едно барање во Христа. Павле, наследникот на Пир, во посланието до папата Теодор исповеда дека Христос има едно барање; неговиот наследник Петар во посланието до папата Виталиј исповедува дека тој признава и едно и две барања, и едно и две дејства во домостројот на воплотувањето“. По повод ваквиот ерес на константинополските патријарси, папата извикува: „Кој не се разжалостува и не гледа со страв вакви замки кои се закануваат на човечкиот живот, кој со внатрежен плач не се обрати на источникот на милосрдието, Бога, со молитва за избавување од ѓаволски подвали кои секаде се припремени за да го заведат човечкиот ум, кога ќе види како луѓето кои се сметале за достојни за слава заради своето големо знаење, паднале во мрежата на еретичката заблуда и при тоа покажале дека се непостојани и колебливи и во самата заблуда. Нека вашето, од Бога, поставено величество со око на внатрешно расудување, внимателно разгледа кои од тие учители треда христијанскиот народ да го следи и чие учење треба да се прифати, кога тие едни со други взаемно сеосудуваат“. Папата посланието го завршува со следниве зборови. „ Уверени сме дека не остана ништо темно и двосмислено што би можело да претставува препрека за вразумување на оние кои ги следеле пронаоѓачите на новото учење. Молам, најпобожен и најмилосрден Августе, а заедно со мене моли и секоја душа христијанска, да дозволите неказнен говор и слободно право за секој кој сака да зборува и ја штити својата вера, за да можеме остатокот од својот живот сите еднодушно да го прославуваме вашето императорско величество заради таквото неискажливо добро и еднодушно да упатуваме постојни молитви кон Исус Христос за целовитост и воздигнување на вашата најмажевна власт. Нека највисоката благодат ја сочува власта на побожните господари и нека им ги покори сите народи“. По ова послание на папата Агатон, било прочитано и посланието на епископскиот собор во Рим, кое во суштина го повторува посланието на римскиот првосвештеник.
Сведоштвата од делата на отците на Црквата „кои појасно од светлината покажуваат две природни волји и две природни дејства во домостројот на спасението на нашиот Господ исус Христос“, пратениците се претставиле на следното заседание. По објавувањето на тие сведоштва пред соборот, пратениците на папата изјавиле: „најдовме и можеме да понудиме и други сведоштва, но за докажување на вистината се доволни и овие цитирани сведоштва“. Потоа пратениците му се обратиле на императорот: „Ја молиме вашата богоутврдена одважност да го запраша григориј, архиепископот Константинополски и нему потчинетиот собор, а исто така и Макариј, архиепископот Антиохиски, и нему потчинетите епископи, дали се согласни со содржината на двата прочитани посланија“? Како одговор на тоа Григориј и Макариј замолиле да се издадат копии на посланијата за да можат да направат споредба со „сведоштвата на светите и уважени отци“, ветувајќи дека ќе дадат одговор на „следното заседание“. На тоа следно заседание патријархот Константинополски Георгие на прашањето на отците на соборот за неговиот однос кон посланијата на папата Агатон и неговиот собор на епископи, одговорил вка: „гледајќи ја целата сила на посланијата кои биле упатени како од најсветиот Агатон така и до неговиот собор и споредувајќи ги со книгите на светите и уважени отци кои се наоѓаат во почитуваната патријаршија, заклучив дека сите сведоштва кои се наоѓаат во спомнатите посланија се согласни и дека во ништо не се разликуваат од книгите на светите и уважени отци, затоа се согласувам со тие посланија, така исповедувам и верувам“. Слични изјави дале и епископите потчинети на патријархот Георгиј.
Но кога го запрашале патријархот макариј за неговото исповедување за волјата и дејството во Христа, тој без повлекување изјавил: „јас кажувам дека во домостројот на воплотувањето на нашиот Господ Исус Христос не се две волји и две дејства, туку една волја и богомажно дејство“. Соборот побарал од макариј своето еретичко учење да го потврди со докази. Макариј се повикал на својот свиток кој претходно го предал на императорот. Соборот заповедал да се прочита тој многу опширен свиток кој го содржел еретичкото „исповедување“ на патријархот. Откако го прочитал своето „исповедување“, императорот и соборот предложиле:
„Нека богољубезниот Макариј објасни дали исповедува две природни волји и две природни дејства во домостројот на воплотувањето на нашиот Бог Христос“.
„Нема да кажам, одговорил макариј, дека во домостројот на воплотувањето на Господ Исус Христос има две природни волји и две природни дејства, дури и ако ме сечете на ситни делови и ме фрлите во море“.
Гледајчи ја таквата тврдоглавост на еретичкиот патријарх, соборот во почетокот го лишил од омофорот (кој е ознака на епископското достоинство), а потоа ја донел следнава осуда:
„Боженственото правило воопшто не дозволува на учителскиот престол седи макариј, кој остаре во догматите на безбожноста, кој не само што целиот христољубив народ го исполни со тајната на изопаченоста и ги фалсификувал сведоштвата на светите и славни отци, туку по пат на свои писма и посланија ги вознемири сите луѓе од истокот до западот, и затоа е праведно и законски лишен од светителската (епископска) одежда.“
Симнатиот патријарх бил анатемисан при што отците на соборот одлучиле да го молат императорот да го прогонат од константинопол. На местото на испразнетиот патријаршки престол на Антиохија бил избран теофан кој подоцна во својство на Антиохиски патријарх земал учество во наредните работни собори.
На крајот на еден од последните заседанија, епископ Прусијадски, Дометиј, јавил на соборот дека некој свештеномонах Полихрониј, кој делел еретичките погледи на патријархот макариј, со успех го сеел семето на пофубниот ерес меѓу луѓето кои биле слабо упатени во прашањето на верата. Соборот одлучил разгледувањето на овој случај да го одложат за следното заседамие. Кога на тоа заседание го прашале Полихрониј во салата како ја исповедува тајната на воплотувањето на Синот Божји, добиле ваков чуден одговор: „исповедувањето на својата вера ќе го дадам на гробот на мртовецот со повикување на Синот Божји Тој да го воскресне; ако мртовецот не стане , тогаш императорот и соборот нека прават со мене што сакаат“. Соборот потоа го прашал какво исповедување Полихрониј имал намера да положи на мртовецот,за Гспод да го воскресне мртовецот, тој одговорил: „своето исповедување ќе го положам на мртовецот и тогаш ќе го прочитате“. На хартијата било напишано следново: „јас Полихрониј, го поздравувам најсмирениот и боговенчаниот император Константин и му се поклонувам, како да сум во негово присуство. сСум видел многу мажи во бели одежди и сред нив маж чија благородност не можам да ја опишам, кој ми зборуваше: побрзај, кажи му на императорот Константин да не измислува нова вера и да не ја прима. И кога одев од Ираклија во Хрисопољ и застанав под јаркото сонце, видов маж страшен и многу сјаен. Стоеше пред мене и ми рече: кој не исповеда една волја и богомажно дејство, тој не е христијанин. Му реков: тоа го одреди и премудриот император Константин-една волја и богомажно дејство; тој ми рече: многу добро и богоугодно“. Кога она што било на хартијата било прочитано, отците на соборот му поставиле две прашања на Полихрониј: дали тој ја напишал таа хартија, и дали сака токму неа да ја постави на мртовецот за да го воскресне? И на двете прашања Полихрониј одговорил потврдно. Соборот му дозволил на Полихрониј да ја оствари својата намера. Така на големиот градски плоштад, кој бил во близина на дворецот, во присуство на соборот, случбениците и голем број луѓе, Полихрониј ја положил хартијата на еден мртовец кого го носеле во гроб. Неколку саати хартијата лежела над мртовецот, но тој не давал никакви знаци на живот, така што Полихрониј на крај бил принуден да признае: „не можам да воскреснам мртовец“. Народот повикал: „анатема на новиот Симон, анатема на Полихрониј кој ги соблазнува луѓето“. Кога се стишил немирот, отците на соборот и службениците повторно се собрале во салата за заседавања. Мислејќи дека со ова Полихрониј ќе биде поттикнат на покајување, повторно му било поставено прашањето дали исповедува две природни волји и две природни дејства во домостројот на воплотувањето на Синот Божји. На изненадување на сите, од тврдоглавиот еретик се слушнало претходниот одговор: „верувам онака како стои во хартијата која ја дадов да се положи на мртовецот, во една волја и во богомажно дејство, и друго ништо не зборувам“. Откако тој исто повторил дека самиот го напишал исповедувањето на хартијата, соборот за него одлучил: „откако Полихрониј, како свештеник и монах до старост истраел во своето погрешно учење, ние го предадовме на анатема за која зборува апостол Павле. На крај на еретикот Полихрониј му било одредено, како некој кој соблазнува и лаже луѓе и како отворен еретик, да биде лишен од секој свештенички чин и свештенослужење, а на оние кои мудруваат анатема; на Макариј, полихрониј, Стефан анатема: Светата Троица ги собори овие тројца.
Поаѓајќи главно од посланијата на папата агатон, како и од оросот на верата од петтиот Вселеснки собор, потоа од окружното послание на патријархот Ерусалемски Софрониј и посланието на папата Лав Велики, Шестиот Вселеснки собор вака го изразува православното учење за волјите и дејствата во Христа:
„Согласно со учењето на светите отци, проповедуваме дека во Него (Христос) има две барања или волји неразделиви, неизменето, неразделно и неслеано, и две природни дејства кои не се спотивставени, како што зборуваа безбожните еретици, што и не може да биде, туку Неговата човечка волја отстапува, не противрекува и не се спротивставува, туку се потчинува на боженствената и семожната волја. Утврдуваме дека во еден ист Господ Исус Христос, вистинит Бог наш, има две природни дејства, неразделиви, неизменливи, неслиени. Признаваме две природи на волји и дејства (во Христа), кои меќусебно согласно се слагаат заради спасение на човечкиот род.“
Објавувањето и потврдувањето на ова соборно одредување на верата било на 16 септември 681 година на свечено заседание на кое присутвувал и императорот Константин. Се слушнало еднодушно извикување на отците дека сите така веруваат и сите така мислат и дека сите потпишале со согласност и одобрување, сите веруваат православно.
Императорот Константин вложил голем напор за Оросот на верата на Шестиот Вселенски собор биде распространет за да се утврди по целата империја. Сочуван е неговиот декрет кој бил ставен на влезот на црквата Св. Софија во Константинопол. Овој декрет ја содржи историјата на соборот и неговите одлуки и завршува со ваква одредба: „Кој го сака Бога и сака да биде спасен, тој нека се држи до оваа православна вера. Оној кој не е ревносен во љубовта кон Бога и ја презира нашата сегашна побожна објава, тој, ако е епископ или клирик, или ако носи монашка одежда, да биде истеран, а ако е војник, нека биде казнет со конфискување на имотот и лишен од појасот на ознака за војничко достоинство; ако е аристократ ќе биде осуден на прогонство од престолнината и воопшто од секој град, а освен тоа нема да избегнат казни ниту од Страшниот Суд.“
За да го одврати народот од лошото и порочното однесување и да го заврти кон подобар живот, соборот составил цела низа од правила (вкупно 102), кои внесувале ред во областите: 1) обавување на богослужби, 2)животот на клириците, 3) монасите и 4) верните христијани.
Западната Црква не ги признава правилата на Трулскиот собор зошто некои одредби на тој собор се насочени против обичаите и учењата на римската црква. На пример: Соборот на раководење на Црквата прима 85 апостолски правила, додека Западната Црква примила само 50; тринаесетото правило е насочено против римското учење за задолжителна безбрачност на свештениците; 55-то правило осудува пост во сабота кој е воведен во римската црква; 82-то правило забранува употреба на претстави на Христос како јагне во храмовите, што било распространето на Запад.
СЕДМИ ВСЕЛЕНСКИ СОБОР
Православната Црква го прославува споменот на светите Отци од Седмиот Вселенски собор на 11 октомври. Повод за свикување на овој собор од страна на благочестивата царица Ирина и Константинополскиот патријарх Тарасиј, бил т.н. ерес на иконоборци.
Продолжение на оваа ерес достигнува и во времето на Лав Исавриец (717-741), кој издал указ со кој пропишува од црквите и домовите да се изнесат свети икони и да се запалат на плоштадите и да се уништата претставите на Спасителот, Мајката Божја и на свети угодници поставени на јавни места во градовите, или на ѕидовите на храмовите. Кога народот се спротивставил во извршувањето на овој указ, Лав дал наредба за нивно прогонување и издадена е наредба да се убијат сите кои протестираат. Многумина, особено жени, тој ден паднале од мечот на иконоборците, заради својата љубов и ревност за светите икони. Потоа императорот наредил да се затвори вишото богословско училиште во Константинопол, со цел православните да бидат лишени од победоносното оружје во борбата против иконоборците кои умееле да извлечат солидно богословско образование. Некои византиски историчари велат дека тој со таа цел дури ја запалил и богатата библиотека која се наоѓала при училиштето. Но, гонителите насекаде наидувале на жесток отпор на своите заповеди. Од Сирија, од Дамаск, против нив пишувал и Свети Јован дамаскин. Од Рим, по смртта на Григориј втори, продолжил да пишува неговиот наследник папата Григориј трети. А во други места на нив одговарале дури со отворени востанија.
Синот и наследникот на Лав, Константин Копроним не го напушти правецот кој го зазел неговиот татко по прашањето за почитување на светите икони. Решил во најголема мерка да влијае на духовништвото, зошто главни противници на иконоборството насекаде биле епископите и монасите.
Заради тоа се потрудил да свика собор на кој било осудено почитувањето на иконите. Непосредната последица на лажниот вселенски собор била таа што иконите биле исфрлени од црквата и најголем дел од нив запалени, додека живопишаните и мозаичните претстави на ѕидовите на храмовите биле прекриени со вар.
Ова не го избегна ни величенствениот Влахернски храм на Богомајката, на чии ѕидови најдобрите уметници го претставиле целиот земски живот на Богочовекот, сите Негови чуда, сите настани од евнгелската историја заклучно со симнувањето на Духот Свети на апостолите. Од гонењето на иконите, Копроним премина на гонење на светите мошти; било наредено да бидат исфрлени од храмовите. Тоа е направено со светите мошти на великомаченицата Евтимија: нејзините мошти заедно со гробницата биле исфрлени од храмот и фрлени во море, а прекрасниот Халкидоснки храм, посветен на нејзиното име, бил претворен во касарна. Сметајќи ги монасите за главни поборници на иконопочитувањето, Копроним одлучил сите манастири да ги затвори. Многу константинополски манастири, почнувајќи од прочуениот Далматски, биле претворено во касарни или биле урнати. Многу монаси биле ставени на маки, и многу често им ги кршеле главите токму со оние икони во чија заштита истапувале.
За време на владеењето на наследникот на Копроним, Лав четврти, почитувачите на иконите можеле нешто послободно да дишат. Но целосната победа на иконопочитувачите е остварена дури во времето на императорката Ирина, која по смртта на нејзиниот сопруг Лав четврти го заменувала малолетниот син Константин. Доаѓајќи на престолот, таа прво ги вратила од прогон сите монаси осудени заради почитување на иконите, додека поголемиот дел од катедрите ги предала на ревносни заштитници на иконопочитувањето. Потоа на светите мошти им ги вратила сите почести кои им биле одземени. Но императорката сфаќала дека се тоа е малку за целосна обнова на почитувањето на иконите. Било неопходно да се свика Вселенски собор на кој ќе се осуди претходниот Копронимов собор и ќе ја обнови вистината на почитувањето на иконите. За тоа, при стапувањето на патријаршкиот престол особено инсистирал Тарасиј.
„Ако на императорката навистина и е навистина угодно, рекол тој, Тарасиј да го прими бремето на патријаршката управа, тој тоа го прифаќа, но не на друг начин, туку под услов да се свика Вселенски собор“.
Сослушувајќи го барањето на Тарасиј, императорката го изнесе пред сенаторите и духовништвото кои биле собрани во Матаурскиот дворец заради избор на патријарх. Во својата впечатлива беседа, Тарасиј пред целиот собран народ изјавил дека ако тие сакаат тој да прифати да биде патријарх, треба да свикаат Вселенски собор заради воспоставување на почитување на икони. Поголемиот дел од присутните ја прифатиле оправданоста на неговото барање и така Тарасиј на празникот Рождество Христово во 784 година е поставен за патријарх. Наскоро, во име на императорката Ирина и нејзиниот син Константин, за чие малолетништво таа управувала со државата, било испратено послание до Римскиот папа Адријан со покана за присуство на соборот. Заедно со тоа послание, патријархот тарасиј испратил и свој повик. Папата ја одбил честа лично да присуствува на соборот и испратил двајца претставници: Петар, протопрезвитер на црквата на св. Апостол Петар во Рим, и Петар, игуман на семејството во Св. Сава, исто во Рим. Во Константинопол стасале и претставници на Александрискиот и Антиохискиот патријарх. Тоа биле нивни постари синѓели, презвитерите Јован и Тома. Освен што имале полномошно од своите патријарси, тие донеле уште и послание од Ерусалимскиот паријарх во кое последниот изразува своја согласност на воспоставување на почитување на иконите. Во престолнината биле повикани и епископите на Константинаполската патријаршија. Прво било планирано соборот да почне со работа во летото 786 година во Константинополскиот храм на Светите Апостоли. Се било подготвено за отворање на соборот, кога одеднаш, пред самото отворање, во Константинопол дошло до воена побуна која го попречила неговиот почеток. Соборот бил отворен дури во есента следната година (24 септември), и тоа не во Константинопол, туку во блиската Никеја, каде е одржан и Првиот Вселенски собор, во храмот на Св. Софија. Бројот на членовите на соборот не е точно утврден. Во секој случај имало повеќе од 300 зошто под соборските акти се наоѓаат потписи на 307 епископи. Соборот почнал со обраќање на патријархот Тарасиј после што било прочитано императорското послание до соборот. По неговото читање, соборот прешол на утврдување на вината на епископите кои биле вплеткани во иконоборството.
После тоа императорскиот секретар Леонтиј го потсети соборот на неопходноста да се слушаат посланијата на папата Адријан за светите икони, упатени до императорот и патријархот. Овие посланија пред нас откриваат завеса со најдлабоки апостолски старини и објаснуваат како во тоа време светата Црква гледала на иконите. По читањето на двете посланија, претставниците на папата сакале да знаат дали патријарсите и сите членови на соборот се согласни со нив.
Тарасиј одговорил дека тој прифаќа се што напишал папата. „Ова треба да се следи, а да му се противречи (на папата) значи целосна неразумност. И ние самите, врз основа на Светото Писмо, заклучоците и доказите, истражувајќи ја вистината и спознавајќи ја на основата на учењето на отците, исповедивме и ќе ги исповедиме живописните икони, поклонувајќи им се со пламена љубов, зошто тие ги претставуваат Господ Бог и непорочната Владичица наша Света Богородица, светите апостоли и сите светии, но поклонувањето и верата ќе ја оддаваме само на Еден Вистински Бог.“
„Целиот свет собор вака учи“ се слушна одговор на негобите зборови од страна на сите членови на соборот.
Потоа било прочитано окружното послание на патријархот Тарасиј, кое го напишал до епископите и пшрезвитерите на Антиохија, Александрија и Ерусалим со стапувањето на патријаршкиот престол, како и одговори до источните патријарси. По читањето на овие посланија, отците на соборот едногласно изјавиле: „во целост сме согласни со нив; со љубов ги прифаќаме и почитуваме свештените и уважените икони и им се поклонуваме“,
На почетокот на следното заседание по совет на патријархот тарасиј се одлучило да се испитаат сите места од Светото Писмо, од делата на светите отци и од житијата на светителите кои можат да послужат како основа за утврдување на догмата на иконопочитување. Меѓу овие последниве имало многу историја за чуда кои произлегле од светите икони и моштите. Еве неколку од нив:
Во описот на мачеништвото на свети Атанасиј Перијанец се вели дека при пренесувањето на неговите мошти во Кесарија палестинска, кога од сите страни , надоаѓал за да го сретне, една жена, по име Арета, се посомневала и рекла:
„Јас не се поклонувам на моштите кои се донесени од Персија“.
По неколку дена светиот маченик и се јавил на Арета во сон и ја прашал: „Ти страдаш од болест во бедрата?“
Арета не ни стасла да му одговори дека е здрава, кога одеднаш почувствувала дека е навистина болна. Долго се мачела во својата болест, а потоа почувствувајќи краткотрајно олеснување, почнала да размислува заради што неа ја стасала таква болест. Поминала четири дена во размислување. Утрото на петтиот ден повторно и се јави светиот маченик и и рекол:
„Оди во Тетрапил (дел во Константинопол каде се наоѓале моштите на светителот). Помоли се на свети Атанасиј и ќе бидеш здрава“.
Кога ја донеле до тоа место и кога ја видела иконата на светиот маченик, гласно рекла:
„Тоа е навистина истиот оној кого го видов на сон“. Фрлајќи се на под, долго плачела со солзи на покајување и станала целосно здрава.
Бидејќи на соборот бил прочитано ова чудо, претставниците на папата изјавија дека спомнатата икона на св. Атанасиј се наоѓа во еден манастир во Рим, а епископот Тавромениски, Јован, на нивната изјава додал дека знаел некоја жена од Сицилија која откко дошла во Рим, добила исцелување од иконата на овој свет маченик.
Потоа Петар, епископ Никомидиски, соопшти за чудо кое во Берит се случило од Господова икона, додека од Еваргија наведено е чудо кое произлегло од Неракотворните Образи на Спасителот во Едеса. Чудото се состоело во следново:
Еднаш Едеса била опседната од Хозорје, персиски цар. Од огромните насипи кои по негова наредба биле подигнати, војниците со стрели ги гаѓале жителите на градот. Жителите на Едеса одлучиле да ги поткопаат насипите и да ги запалат. Но огнот кој го палеле во поткопите секој пат се гасел поради недостаток на воздух. Тогаш тие ја зеле иконата Неракотворен Образ, ја донеле во поткопот, ја попрскале со вода и со капките кои се разлеале по неа го испрскале слабиот оган по што дрвата букнале со необичен пламен. Претворајќи ги во јаглен, пламенот прешол на горните дрва и набрзо ја уништил целата градба на Хозроје.
При читањето на ова чудо, чтецот на големата Константинополска црква соопштил:
„јас, недостоен слуга, кога сум одел во Сирија со царските апокрисии, бев во Едеса и го видов Неракотворениот Образ кој верните го почитуваат и му се поклонуваат“.
На следните заседанија на соборот биле прочитани многу други извадоци од делата на светите отци, слични на овие кои се наведени. Кога отците на соборот, како што се изразил патријархот Тарасиј, „ се заситиле со сведоштвата на светите отци“, на средината на собранието била изнесена една многу ценета икона и пред неа сите присутни отци, целивајќи ја, изговориле дваесет и две кратки изреки, секоја повторувајќи ја по три пати. Во тие изреки биле осудени и предадени на проклетство сите главне иконоборски постапки.
Следните заседанија биле посветени на разгледување на одредбите на лажниот вселенски собор на Копроним. Разгледувањето било направено со најголема грижа, така да цело време го воделе две лица, како две страни: еден читал она што било одредено на лажниот собор, а другиот читал демантирање на она што во тие одредувања било лажно. Местата од Светото Писмо кои на соборот на Копроним било лажно толкувано, сега повторно биле протолкувани. На пример: Во Светото Писмо на Стариот Завет иконоборците како одбрана на своите ставови укажувале на забраната од Десетте заповеди „не ќе си правиш врезан лик“ (Изл. 20, 4).
Отците на соборот на ова одговориле:
„Она што е кажано на Израелскиот народ кој служел на телето и на кои не им биле непознати египетските заблуди не треба да се применува на Боженствениот собор на христијани. Бог сакал да ги воведе Јудејците во ветената земја, затоа им дал заповед: не ќе си правиш врезан лик, зошто таму живееле идолопоклоници, кои се поклонувале на демони, и на сонцето, месечината и ѕвездите и други предмети, па дури и на птици, четвороножни животни, влекачи, а не му се поклонувале само на Живиот Бог и Вистината. Кога, по заповед Господова, Мојсеј направил Скинија на Заветот, тој, покажувајќи дека се служи на Бога, од злато направил херувими со лик на човек кои претставувале слика на духовните херувими“.
Соборот на Копроним исто така лажно протолкувал и некои места од делата на светите отци. Во своја одбрана иконоборците наведувале, на пример, дека ова место од делата на св. Атанасиј Александриски:
„Како да не ги жалиме оние кои го почитуваат созданието, кога оние кои гледаат се поклонуваат на оние кои не слушаат? Работата никогаш нема да може да ја спаси работата“.
Но, на соборот објасни дека св. Атанасиј на даденото масто ги имал во вид безбожниците и дека против нив го насочил својот збор. Христијаните никогаш не и служеле на созданието, место на Единиот Бог, како што ги обвинувале иконоборците. Исто така се покажало дека иконоборците делата на светите отци често ги наведувале парцијално, земајќи делови надвор од контекст, така што од тие зборови можеле да извлечат онакво значење какво што сакале.
Конечно, за некои од изјавите кои ги кажувале на иконоборечкиот собор, се покажало дека се во целост лажни.
Бидејќи набрзо излегло на виделина дека поставките кои вселенски собор ги навел за оправдување на своите одредувања на верата се лажни и недоволни, на сите им стана јасно дека и самото негово одредување на верата, утврдена на такви поставки, е исто така лажно, и затоа отците на соборот преминале на конечна изработка на сопственото соборно одредување на верата. Во тоа завршно одредување на верата, отците на соборот нашле за потребно повторно да потсетат за поводот за свикување на соборот и на делата кои ги презеле, потоа буквално да ја наведат целата Символ на Верата и отфрлање на сите ереси кои веќе се осудени на шесте претходни Вселенски собори и на крај, да го утврдат догматот на иконопоклонувањето за вечни времиња:
„„Ние одредуваме дека светите и чесни икони се поставуваат заради поклонувања токму онака како се поставуваат изобразувања на Чесниот и Животворниот Крст, без разлика дали тие се од бои или од коцки мозаик или од некој друг материјал, само ако се направени на соодветен начин, во црквите Божји, на свештенички садови или одежди, на ѕидови или на даски, или во домови или покрај патишта, без разлика дали тоа се икони на Господ Бог и Сапсител наш исус Христос, или Непорочната Владичица наша Света Богородица, или на чесните Ангели и сите свети и праведни луѓе. Доста често со помош на иконите тие стануваат предмет на нашето созерцување, така што оние кои гледаат во тие икони повеќе ќе се упатат кон подражавање на самите Оригинали. Тие ќе се здобијат со повеќе љубов кон нив и ќе добиваат поголем потстрек да ги целиваат, да им оддаваат почитување и поклонување, но не и вистинско служење, кое по верата наша тоа приликува единствено на Боженствената природа. Оние кои гледаат на овие икони се потстикнати да им принесат темјан и да палат свеќа во нивна чест, како тоа се правело во старини, зошто честа која се оддава на иконата (ликот) се однесува на нејзиниот Оригинал (прволик) и кој се поклонува на икона, се поклонува на ипостасот на оној кој на неа е изобразен“.
„Оние кои се осмелат да мислат или да учат друго, ако се епископи или клирици, треба да бидат отстранети, и ако се монаси или мирјани, треба да бидат оддалечени.
Соборот е завршен со прославување на Господ од страна на сите епископи, старешини, офоцоро и други граѓани на Константинопол, кои во огромен број ја исполниле салата во дворецот. Преписите на соборските дела биле испратени до папата, на источните патријарси, императорката и императорот и на сите цркви во Константинополската патријаршија.
Така на свечен начин бил завршен Седмиот Вселенски собор кој го обновил истото иконопочитување и кој секоја година до ден денес се спомнува на 11 октомври во целата Православна Источна Црква.
(СПОРЕД СВЕТИ ДИМИТРИЈ РОСТОВСКИ)
АРХИЕПИСКОП АВЕРКИЈ ТАУШЕВ
Преведено на македонски сестра Ана

This entry was posted in Книги. Bookmark the permalink.

Comments are closed.