ДУШАТА ПОСЛЕ СМРТА

GRBOTNAMVPC
Со благослов на неговата Светост
Патријарх на
МАКЕДОНСКА ВИСТИНСКА ПРАВОСЛАВНА ПАТРИЈАРШИЈА И ЦРКВА
на Македонија и македонскиот народ во дијаспората, Норвешка,Скандинавија,Палестина и цел свет
†††Јован – Хаџи
Наслов на книгата и автор:
„ДУШАТА ПОСЛЕ СМРТА“
ЈЕРОМОНАХ СЕРАФИМ РОУЗ
ИЗДАВА: МВППЦ
Превод и технички уредник:
Сестра Луиза
Скопје, Република Македонија
2015 година Господова
ПРЕДГОВОР

Оваа книга има двојна цел: како право, од точка на гледиште на христијанското учење за задгробниот живот, да даде објаснување за современите „посмртни“ искуства, кои предизвикаа толкаво интересирање во некои религиозни и научни кругови, и како второ, да ги приближи основните изворници и текстови кои го содржат православното учење за задргобниот живот.
Ако денес ова учење е толку лошо сфатено, тоа е во многу нешта последица на тоа што во нашето „просветено“ доба овие текстови се заборавени и сосема „излегле од мода“. Ние се обидовме овие текстови да ги направиме разбирливи и подостапни за современиот читател. Нема потреба да се зборува за тоа колку овие текстови претставуваат неспоредливо покорисно и подлабоко четиво отколку што тоа денеска се популарните книги за искуствата на „живот после смртта“ во кои, дури и да не се обичен сензационализам, сеедно, не може и да биде нешто друго освен надворешна ефектност бидејќи во нив нема целосно и вистинско учење за задгробниот живот.
Православното учење изложено во оваа книга, без сомнение, ќе биде изложено на критики како нешто премногу „едноставно“ и „наивно“ за во него да може да поверува човекот од 20. век. Заради тоа треба да се нагласи дека тоа не е учење само на неколку изолирани или нетипични учители на Православната Црква, туку учење кое Христовата Православна Црква го поставила од својот почеток, кое е изложено во безбројни светоотечки дела, во живитјата на Светителите и богослужењата во Православната Црква и кое Црквата непрестајно го предава се до нашето време.
„Едноставноста“ на ова учење е поради едноставноста на самата вистина која, било да е искажана во ова или она учење на Црквата, претставува освежувачки извор на јасност во конфузијата кои во современите умови ги предизвикале различните заблуди и шпекулации во последните векови. Во секое поглавје на оваа книга се укажува на светоотечките и хагиогравските изворници кое ги содржи ова учење.
Како основен извор на вдахновението за пишување на оваа книга ми послужија редовите на епископот Игнатиј Брјанчанинов кој, веројатно, бил првиот значаен руски православен богослов кој непосредно се занимавал токму со оваа проблематика, толку заострена во наше време: како да се сочува автентичното христијанско Предание и учење во светот кој станал во потполност туѓ за Православието и тежнее кон тоа или да го демантира или да го отфрли или пак да го протолкува на таков начин да тоа стане сообразено со овоземниот начин на живот и живеење.
Јасно согледувајќи ги римокатоличките и другите западни влијанија со кои се обидувале да се „модернизира“ Православието уште дури и во неговото време, преосветениот Игнатиј се подготвувал за заштита на Православието како по пат на внимателно изучување на православните првоизборници, (со чие учење се напојувал во низата на најдобрите православни манастири во своето време), така и по пат на запознавање со науката и литературата на своето време (тој се образувал во воено – инженерско училиште, а не во духовната академија).
Наоружен на таков начин со познавање на православното богословие и со познавање на општо-образовните науки, тој го посветил својот живот во заштита на Православието и разобличувањето на современите застранувања од него. Не е премногу кога ќе се каже дека во 19.век никој во православните земји, никој како него, не умеел така да го штити Православието од искушенијата и заблудите од новото време. Единствен кој би можел да се спореди со него бил нековиот земјак, епископот Теофан Затвореник кој во суштина го работел истото, но на помалку „високо“ ниво.
Еден том на собрани дела од епископ Игнатој (книга III) е посветен исклучиво на црковното учење за задгробниот живот, кое тој го штител од римокатоличките и другите современи искривувања. Токму од овој том, воглавно, ги превземавме за нашата книга разгледувањата на таквите прашања како што се митарствата за душите – учење кое, од многу причини, „грешниот ум“ не може да го прифати, но упорно истрајува на нивното различно толкување или потполно отфрлање.
Преосветениот Теофан, секако, го учел истото, затоа и се користевме и со неговите зборови, а во нашиот век, друг истакнат руски православен богослов, блаженопочинатиот архиепископ Јован (Максимович) толку јасно и читливо го повтори ова учење, што неговите зборови ги искористивме како основа за заклучното поглавје на нашата книга.
Тоа што православното учење за задгробниот живот толку јасно и сфатливо го изложуваат некои современи учители на Православието се до денешни денови е од огромна полза за нас кои денес настојуваме да го сочуваме отечкото Православие не со просто правилно наведување на нивните зборови, туку повеќе од тоа – по пат на вистинско православно толкување на овие зборови.
Во книгата, освен овие спомнати православни извори и толкувања, доста користевме и современа неправославна литература за „посмрти“ јавувања. Во тоа го следевме примерот на владиката Игнатиј – да се изнесуваат лажни учења онолку потполно и непристрасно, колку што тоа е неопходно заради разобличување на нивната невистинитост, за православните христијани да не бидат соблазнати од нив. Како и тој, и ние наоѓаме дека неправославните текстови, кога се работи за фактичниот опис на искуствата (а не за сфаќањата и толкувањата), често даваат потресни потврди за православните вистини.
Нашата основна цел во оваа книга беше да дадеме толку детално спротивно гледиште колку што тоа е потребно за да се покаже темелната разлика меѓу православното учење и искуствата на православните Светители, од една страна и окултното учење и современите искуства, од друга страна.
Да едноставно само го изложевме православното учење, без тоа спротивставување, тоа би било убедливо само за малубројни, несметајќи ги овие веќе се приддржуваат на тие убедувања; но денес, можеби, и по некој од оние кои се вовлечени во современи (парапсихолошки и други – прим. прев.) искуства, ќе забележи огромна разлика меѓу нив и вистинските духовни искуства.
Веќе и самиот факт дека поголемиот дел од оваа книга е посветен на разгледување на искуствата – како христијански, така и нехристијански – говори за тоа дека тука не се работи само за излагање на црковното учење за животот после смртта, туку исто така да се донесе и авторовото толкување на различните искуства кои тука се спомнуваат. А што се однесува до самите протолкувања, тие оставаат простор за дозволени разлики во мислењата меѓу православните христијани. Ние се трудевме, колку што тоа беше возможно, овие интерпретации да ги изложиме во условна форма, нетрудејќи се точно да „одредиме“ некои страни на тие искуства онака како што може да се одреди општото православно учење на Црквата за задгробниот живот. Конкретно се што е во врска со окултните искуства „надвор од телото“ и во „астралната рамнина“, ние едноставно ги наведовме во оној облик во кој го изложиле самите учесници и ги споредивме со слични случаи во православната литература, необидувајќи се точно да ја одредиме природата на тие искуства.
Ние ги сфаќаме како реални искуства во кои навистина се случува контакт со демонските сили, а не просто како халусцинации. Нека читателот самиот пресуди колку тој пристап е исправен.
Би требало да е јасно дека оваа книга во никој случај не претендира на тоа да во целост дава излагање на православното учење за задгробниот живот. Таа претставува само увод во него, а „целосно учење“ за тоа прашање, всушност и не постои, а нема ниту „експерти“ во таа област. Ние, кои живееме на земјата, тешко да можеме да поставиме и почеток на сфаќањата на стварноста на духовниот свет се додека самите ние таму не пребиваме. Тоа е процес кој започнува сега, во овој живот, а завршува во вечност, каде „лице во лице“ ќе го созерцуваме ова што денеска го гледаме „како во огледало, во загатка“ (1Кор. 13, 12). Но, православните извори на кои укажуваме во оваа книга, ни даваат основен нацрт на ова учење – не за да стекнеме точно знаење за она што е, на крајот на краиштата, над нас, туку да не поттикне да започнеме борба за достигнување на целта на христијанскиот живот – Царството небесно и да ги избегнеме демонските замки кои непријателот на нашето спасение ги поставува на патот на христијанската борба. Оној свет е постварен и поблизок, отколку што ние тоа обично го мислиме, а патот кон него се отвора со подвижнички живот исполнет со молитви, кој Црквата ни го дала како средство на спасение. Оваа книга е посветена и наменета за оние кои сакаат да водат таков живот.
ЗА НЕКОИ ВИДИВИ НА СОВРЕМЕНИ ДОЖИВУВАЊА ЗА ЖИВОТ ПОСЛЕ СМРТТА
Потполно неочекувано, прашањето за задгробниот живот се здоби со голема популарност на Запад. Поточно, во текот на последните две години се појавија серија на книги кои се обидуваат да ги опишат искуствата на “живот после смрта“.
Ги напишале или познати научници и лекари, или писатели кои ја имале нивната сесрдна подршка. Еден од нив, во светот познат лекар и “стручњак“ за проблемите на смрта и умирањето – др Елизабета Киблер-Рос, смета дека овие истражувања на посмртните доживувања “ќе ги просветли многумина и ќе го потврди тоа што не учеле две илјади години – дeка после смрта има живот“.
Вакви сфаќања, се разбира, претставуваат драстична промена во однос на до сега распространетите погледи на медицинските и научни кругови кои, воглавно, кон смрта се однесувале како кон “табу“ тема, а секоја помисла за надживување на смрта ја отфрлале како нешто што припаѓа на сферата на фантазијата и суеверието или, во најдобар случај, како прашање на лична вера на поединецот за која нема никакви објективни докази.
Надворешниот причинител на оваа ненадејна промена во мислењето е едноставен: тоа се новите методи на реанимација “клинички умрените“ (најчесто по пат на стимулација за сопрена работа на срцето) кои стекнале широка примена во текот на последните години.
Благодарение на тоа, многу луѓе кои практично биле “мртви“ (на кои им престанала работата на срцето), вратени се во живот, а многу од нив и отворено зборуваат за тоа, со оглед што тоа престанало да биде “табу“ тема, а со тоа и изчезнал стравот дека ќе ги прогласат за “луди“.
Нас, сепак, најмногу не интересира внатрешната причина на оваа промена, како и “идеологијата“ на овој новонастанат начин на мислење; поради што оваа појава одеднаш станала толку популарна, и поимите на верското или филозовското учење со кое тие најчесто се толкуваат? Таа веќе станала една од “знаците на времето“, и симптом на верскиот интерес на нашите денови. Каков е во тој поглед и нејзиното значење? На овие прашања ќе се вратиме после детално испитување на самата оваа појава.
Сепак, во почеток мораме да се запрашаме, на која основа треба да се проценува оваа појава? Тие кои ја опишуваат самите не умеат јасно да ја протолкуваат, а често објаснување бараат во окултните или спиритуалните текстови.
Некои религиозни луѓе (како и некои научници) просто овие искуства ги одфрлаат како “халусцинации“ бидејќи ги доживуваат како закана на нивните воспоставени убедувања. Тоа е случај со некои протестанти кои се придржуваат до сваќањето дека душата после смрта се наоѓа во бесвесна состојба, или тоа дека таа веднаш оди да “престојува со Христос“.
На сличен начин и убеден атеист ја одфрла помислата за тоа дека душата после смрта воопшто продолжува да постои, без разлика какви докази да им се понудат. Но овие искуства не можат да се објаснат со едноставно негирање, тие мора да бидат разбрани како треба, сами по себе, како и во целиот контекст на тоа што ни е познато за судбината на душата после смрта.
За жал и некои православни христијани, исто така, се под влијание на модерните материјалистички идеи (инфилтрирани низ протестантизмот и римокатолицизмот) и се стекнале со поприлично матни и неопределени сфаќања за идниот живот.
Автор на една од новите книги за посмртните искуства (Дејвид Р. Вилер, “Патување на другата страна“, Њујорк, 1977); си поставил за цел да ги запознае сфаќањата на различни “секти“ за состојба на душата после смрта. Така да се обратил и на свештеникот на грчката православна архиепископија во Америка, и како одговор добил многу општи ставови за постоењето на Небеста и адот, но му е исто така речено и тоа дека “Православието нема било какви одредени идеи за тоа што е всушност оној свет“. Авторот единствено можел да заклучи дека “грчкиот православен поглед на задгробниот живот е нејасен“ (стр.103).
Секако дека не е така. Православното Христијанство има многу јасно определено учење и погледи за задгробниот живот, почнувајќи од самиот момент на смрта. Ова учење се наоѓа во Светото Писмо ( кое се толкува во целиот контекст на христијанското учење), во списите на Светите Отци (особено во тие кои се исклучиво посветени на животот после смрта), и многуте житија на Светителите, како и антологиите на поединечните искуства од овој вид.
Целата четврта книга “Разговор“ од Свети Григориј Двоеслов, православен римски папа (+604), на пример, посветена е на оваа тема. Во наше време се појавила на англиски јазик збирка со такви искуства, земени од житијата на светите, како и тие со понов датум, (“Вечни задгробни тајни“, Џорданвил, Њујорк, 1968). А веќе сосема неодамна, во превод на англиски е објавен еден прекрасен текст, кој кон крај на XIX век го напишал човек кој се вратил во живот после 36 часа од смрта (К. Икскул, “На многумина неверојатен, но вистинит настан“, “Orthodox Life“, јули-август, 1976).
Православниот христијанин така има на располагање доволно текстови, со чија помош можат да се разберат некои “посмртни“ искуства и да се процени во светлината на сеопфатното православно учење за животот после смрта.
Книгата уште повеќе го потикна интересот на современиците за оваа тема објавена во ноември 1975, а ја напишал младиот психијатар од југот на Соединетите Држави, др. Рејмонд Муди (“Живот после смрта“).
Тој во тоа време ништо не знаел за другите истражувања или литература на таа тема, но кога книгата е штампана станало јасно дека таа предизвикува жив интерес и дека за ова прашање веќе многу е пишувано.
Големиот успех на книгата на доктор Муди (продадени се повеќе од два милона примерока) направило да искуствата на клинички мртвите станат достапни на пошироката публика, па за следните четири години се појавиле низа книги и статии за тие искустава. Помеѓу најважните се статиите на доктор Елизабет Киблер-Рос, кои ги потврдуваат откритијата на доктор Муди, и научните истражувања на докторите Осис и Хералдсон.
Самиот доктор Муди напишал продолжение на својата книга (“Размислување за животот после живот“, 1977), која содржи дополнителен материјал и неговите понатамошни размислувања на оваа тема. Откритијата кои се наоѓаат во овие и другите нови книги (а сите тие во основа се согласни во поглед на толкување на таа појава), ќе ги разгледаме во оваа книга. За почеток, ќе обрнеме внимание на првата книга на доктор Муди, која многу објективно и систематски пристапува на целиот проблем.
Доктор Муди во изминатите десет години собрал лични искуства на околу 150 лица кои доживеале вистинска смрт, или состојби блиска на смртта, како и тие кои му соопштувале искуства на други додека умирале. Од овие дела тој ги избрал сведоштвата на педесетина луѓе со кои водел детални разговори. Авторот тежнее кон објективност во претставување на овие сведоштва, иако признава да книгата “природно, ја одразува средината, и сфаќањата и предрасудите на самиот писател“, кој по своите верски убедувања е методист со прилично либерални ставови. И навистина, за објективност на ова истражување тоа многу му штети.
Како прво, авторот не дава ни едно целосно доживување “на смрта“ од почеток до крај, туку дава само делови (обично многу кратки) од секој од петнаесет неповрзани составни делови кои формираат негов “модел“ “целосно“ доживување на смрта. Всушност, факт е дека доживувањата на тие што умираат, како тие се опишани во таа и други книги од тој вид, често толку се различни едни од други во деталите, што обидот на нивното групирање во рамките на еден “модел“ најблаго речено е предвремен. “Моделот“ на доктор Муди повремено изгледа вештачки и исконструиран, што секако не влијае на фактогравската вредност на самиот материјал кој го наведува.
Како второ, доктор Муди споил воедно две потполно различни појави: вистинско искуство “клиничка смрт“ и искуство “приближување кон смрта“. Тој признава дека постои разлика помеѓу нив, но заклучува дека тие формираат “континуитет“, пора што треба да се изучува заедно. Во случаите каде искуството на приближување кон смрта се завршува со смрт (било лицето да е или не потоа повторно оживеано), навистина се работи за “континуитет“ на доживување. Сепак, некои од опишаните појави (феноменот на молскавично сеќавање на настаните од животот во моментот кога претстои опасност од давење; искуството “влегување во тунел“ во случаите кога лицето добило анестетик од типот на етер) често се случувале и на луѓе кои никојпат не доживеале “клиничка смрт“, па е можно да припаѓаат на “моделот“ на некое многу поопшто искуство, а само случајно го следат искуството на умирање. Некои од книгите кои сега се појавуваат од оваа област се уште поневнимателни при избор на материјалот, па така се ставаат во ист кош на искуства на претстојување “надвор од телото“ со искуствата на вистинската смрт и умирање.
Како трето, самиот факт дека авторот на овие појави пристапува од “научно“ гледиште, немајќи при тоа никакви јасни претстави за тоа што се случува со душата после смрта, предизвикува кај него најразновидни забуни и сомнежи во поглед на овие искуства, кои никако не можат да се отстранат со слободно натрупување на случаи – тие кои за своите искуста даваат изјава, неминовно ги дополнуваат со сопствено толкување. Самиот автор признава дека “научно“ да се испита оваа проблематика практично не е можно. И навистина, кога треба да се објасни, тој се врти кон слични искуства кои се спомнуваат во окултните списи како Сведенборговите, или “Тибетските книги на мртвите“, напоменувајќи дека сака да фрли внимателен поглед на “богатата литература за натприродните и окултни феномени“ како подобро би го разбрал предметот на своето проучување.
Сето ова има резултат дека не можеме премногу да очекуваме од оваа и на нејзе слични книги. Тие нама да ни дадат заокружена и доследна претстава за тоа што се случува со душата после смртта. Сепак, во оваа книга и во другите нови книги наведени се многубројни фактички описи на феномените на “клиничка смрт“ кои заслужуваат сериозно внимание, особено во светло на фактот дека некои веќе ги интерпретираат овие искуства на начин непријателски на традиционалниот христијански поглед на задгробен живот, како тие “да го негираат“ постоењето како на Небо, така и на адот. Значи, како треба да ги сфатиме овие искуства?
Петнаесет составни компоненти со помош на кои доктор Муди го опишува “целосното“ доживување на смрта, можат, за потребите на нашето разгледување, да се сведат на неколку основни карактеристики на искуство за кое овде ќе зборуваме, споредувајќи го со тоа што за таа тема постои во православната литература.
1.ИСКУСТВО ЗА ПРЕСТОЈ “НАДВОР ОД ТЕЛОТО“
Првата работа која и се случува на личноста која умрела, според овие извештаи, е дека таа го напушта своето тело и продолжува да постои потполно одвоено од него, не губејќи при тоа свест. Често е способна да гледа се што ја опкружува, вклучувајќи го и своето мртво тело, и обидите за реанимација кои се прават на него. Престојува во пријатна топлина и леснотија, не чувствувајќи никаква болка, како да “лебди“. Потполно е лишена од можноста да контактира со своето опкружување со збор или допир, поради што често се јавува чувство на голема “осаменост“. Мисловниот процес обично станува многу позабрзан отколку кога бил во тело. Еве неколку кратки извдоци од овие описи:
“Иако денот беше многу студен, додека бев во таа темнина, единствено што чувствував беше топлината и најголема пријатност која некојпат сум ја доживеал…Се сеќавам дека мислев: “Мора да сум мртов“ (стр. 27).
“Почнав да доживувам најубави чувства. Чувствував само единствено мир, пријатност, леснотија, само – спокој“ (стр.27).
“Видов како ме оживуваат. Беше навистина чудно. Не бев многу високо, но како да стоев малку над нив. Се обидов да разговарам со нив, но никој не ме чу, ниту тоа било кој можел“ (стр.37).
“Луѓе од сите страни доаѓаа на местото на судирот…Кога сосема ќе ми се приближеа, јас се обидував да се тргнам од патот, но тие просто поминуваа низ мене“ (стр.37).
“Не бев во состојба да допрам било што, ниту да комуницирам со луѓето околу себе. Беше тоа страшно чувство на самотија, чувство на потполна изолација. Сфатив дека сум потполно сам“ (стр. 43).
Треба да се напомене дека постои зачудувачки “објективен доказ“ дека човекот навистина во тој момент се наоѓа надвор од телото. Некои луѓе биле во состојба да ги повторат разговорите или детално да ги опишат настаните кои се случиле во соседните соби или на уште поодалечени места во време додека биле “мртви“. Помеѓу останатите примери од овој вид, доктор Киблер –Рос спомнува еден исклучителен настан на слепа жена која “видела“ и детално опишала се што се случувало во собата во која умрела, иако, кога се вратила во живот, била повторно слепа. Ова е изненадувачки доказ дека способноста на видот не го даваат очите (како што не е мозокот тој што мисли, бидејќи, после смрта, умните способности се изоструваат), туку душата, која, додека телото е живо, ги извршува овие функции со помош на телесните органи, а кога тоа ќе умре – душата тоа го прави на сопствена способност (доктор Елизабет Киблер – Рос, “Нема смрт“).
Православниот христијанин овде ништо не треба да го чуди, бидејќи искуството кое е овде опишано е исто тоа кое на христијаните им е познато како разделување на душата од телото во моментот на смрта. За нашето време на безверие карактеристично е дека луѓето многу ретко прибегнуваат кон христијанските поими и тешко разбираат дека тоа, што се одвоило од телото и го доживува сето тоа, всушност е нивната душа, туку се обично збунети од состојбата во која се нашле.
Всушност таков човек – крстен во Православие, но во духот од крајот на XIX век равнодушен кон вистините на сопствената вера и кој дури не верувал во задгробен живот – и ја напишал приказната за искуството за животот после смрта насловена “На многумина неверојатен, но вистинит настан“ (К: Икскул, “Троицки цвет“, 1910). Тоа што тој го доживеал пред толку години денеска за нас е од голема важност, а во контекст на современите посмртни искуства дури и дело за размислување, затоа што претставува единствен опис на искуство на душата после смртта кое достигнува многу подалеку од кратките фрагментирани искуства кои можат да се најдат во современите книги. Го искусил чувствителен човек кој, поаѓајќи од вообичаената модерна незаентересираност за верата, дошол до прифаќање на вистината за православниот христијанин, и тоа во толкава мера што својот живот го завршил како монах.
Таа неголема книгичка може на нас денес да ни послужи како “пробен камен“, со кои можат да се судат современите искуства. Неа ја одобрил, како текст кој не содржи ништо спротивно на православното учење за задгробниот живот, еден од водечките православни писатели-мисионери од почетокот на векот, архиепископ Никон Вологодски.
После опишувањето на последната агонија на својата физичка смрт и чувство на страшна тежина која го притискала кон земјата, авторот на овој опис одненадеж сваќа дека му олеснило:
“Ги отворив очите, и во мојата свест, до најситни детали, со совршена јасност, се врежа тоа што во тој момент го гледав…
Видов дека стојам среде соба. Од мојата десна страна, нешто полукружно, се собрал целиот медицински персонал… Ме зачуди оваа група. На местото околу кого стоеа беше кревет. Што е тоа што го привлекуваше вниманието на тие луѓе, што е тоа што толку внимателно гледаат, кога мене веќе таму ме нема, туку стоев среде соба?
Се приближив и погледав во тоа што и тие гледаа. Таму, на креветот, лежев јас.
Не се сеќавам дека почувствував било каков страв при погледот на својот двојник, единствено ме обзема загриженост: како е тоа можно? Чувствував дека сум овде, а во исто време и таму бев јас…
Сакав да ја допрам левата рака со десната, но раката помина низ телото како низ празен простор… Го повикав докторот, но средината во која се најдов не го примаше ниту го пренесуваше звукот на мојот глас, и јас сватив дека сум подполно одвоен од се што ме опкружува. Од таа чудна самотија ме обзема паничен страв. Беше навистина нешто страшно во таа неискажлива осаменост…
Гледав, и тогаш по прв пат ми помина мисла: “Дали е можно дека тоа што ми се случило на јазикот на живите се нарекува – смрт? Ова го помислив поради тоа што телото кое лежеше на креветот по се личеше на мртовец…
По нашите сфаќања, со зборот “смрт“ неразделно е поврзана претстава за некакво уништување, прекин на живот.
И како можев да помислам дека сум мртов, кога ни еден единствен момент не изгубив свест, и кога се чувствував жив како и порано, способен да слушам, да гледам, да сфаќам, да се движам, да мислам, да зборувам?
Да верував во постоење на душата и бев религиозен, ова одвојување од се што ме опкружува и оваа преполовеност на мојата личност ќе ја сфатев многу побрзо, но тоа не беше случај и јас се раководев само со тоа што чувствував. А чувството на живот во мене беше толку јасно дека оваа необична појава кај мене будеше само недоумица, бидејќи никако не бев во состојба да ги поврзам своите чувства со вообичаените поими за смртта – дека иако сум свесен за себеси и можам да чувствувам, треба да мислам дека не постојам…
“Сеќавајќи се и размислувајќи подоцна за својата тогашна состојба, го забележав само тоа дека моите умни способности тогаш дејствуваа со некоја неверојатна енергија и брзина…“ (стр. 16-21).
Во старата христијанска литература не се опишува така детално состојбата на душата во првите моменти после смрта, бидејќи акцентот секојпат е ставен на тие многу посилни доживувања кои настапуваат подоцна. Веројатно е дека само во овие наши времиња, кога “животот“ со толкава увереност се поистоветува со “животот во тело“, и можно е да се очекува да така големо внимание се придава на првите моменти, моментите кога сфаќањата на современиот човек се превртуваат на глава, неочекувано за нив: смртта не е крај, животот продолжува, а душата открива една сосема нова состојба!
Во опишаното искуство секако нема ништо што би противречило на православното учење за состојба на душата веднаш после смрта. Некои, критикувајќи го овој случај, се посомневале дека тој човек воопшто и бил мртов ако во рок од неколку минути го реанимирале. Но тоа е веќе само прашање на техника, за тоа ќе зборуваме подоцна. Останува фактот дека во овие неколку први минути (понекогаш исто така и на само минути пред смртта) често се доживува нешто што не е можно да се објасни просто како “халуцинација“. Наша задача е да откриеме како овие искуства треба да ги сфатиме.
2.СРЕДБА СО ДРУГИТЕ
Во почетната состојба на самотија после смртта душата останува многу кратко време. Доктор Муди наведува неколку случаи на луѓе кои и пред да настапи смртта, ненадејно ги виделе своите веќе умрени роднини и пријатели.
“Лекарот изгубил надеж дека ќе ме спаси и и рекол на моето семејство дека умирам…Сфатив дека сите тие луѓе таму, изгледаше речиси како да целото мноштво на тие луѓе лебдат под таванот. Сето тоа беа луѓе кои сум ги познавал во поранешниот живот, но кои умреле порано. Ја препознав баба ми, девојчето кое го познавав уште од училиште и многу други роднини и пријатели…Беше тоа многу радосен настан, чувствував дека тие се дојдени да ме заштитат и следат“.
Вакво искуство на средба со умрените пријатели и роднини во моментот на смртта во никој случај не претставува ново откритие, дури ни помеѓу современите научници. Пред околу педест години ова послужило за брошура пионер во модерната “парапсихологија“ или психички истражувања, на Вилијам Берет (“Визија на смртниот одар“, Лондон 1926.). После појавувањето на првата книга на доктор Муди, објавено е и едно дело инспирирано од книгата на Берет кој многу детално го опишува ова искуство. Се покажало дека авторите на ова дело вршеле студиозно истражување на овие случаи во текот на многу години. Треба овде да кажеме неколку зборови за резултатите на оваа нова книга (Карлис Осис и Ерлендур Харолдсон, “Во време на смрта“, Њујорк, 1977).
Оваа книга претставува прва сериозна “научна“ публикација за доживувањето на умирањето. Врз основа на резултатите на деталните прашалници и разговори со по случаен избор одбрани група на лекари и медицински сестри од источниот дел на Соединетите Држави и северна Индија (Индија е одбрана поради поголема објективност, т.е. за да се проверат разликите во доживувањето на смртта кои можат да бидат последица на националност, психологија и религија). Како резултат на овој добиен материјал кој се состои од преку илјада визии и јавувања кои ги имале луѓето кои умирале, како и неколкумина луѓе кои се вратени во живот од состојба на клиничка смрт. Авторите дошле до заклучок дека откритијата на доктор Муди воглавно се сложуваат со нивните наоди. Утврдија дека појавата на умрените пријатели и роднини (а во Индија и многубројни јавувања на хинду “боговите“) настапуваат кај умрените понекогаш еден час пред смрта, а најчесто околу ден порано. Во половина од тие случаи се јавуваат визии на нешто непознато, “рајско“ опкружување, кое предизвикува и соодветно чувство (за искуството на “рајот“ ќе зборуваме подоцна).
Особена вредност на ова истражување е во тоа што прави прецизна разлика помеѓу неповрзаните, овоземски халуцинации и јасно видените јавувања и визии од оној свет, а исто така и статистички ги анализира присуството на таквите причинители како што е користење на халуциногени средства, високи температури, заболувања или повреди на мозокот, односно тие фактори кои би можеле да предизвикаат обични халуцинации, а не вистинско доживување на нешто што се случува надвор од свеста на самиот болен. Многу е важно откритието на авторот дека најповрзани и најчисти искуства на доживување од оној свет имаат пациентите кои се приврзани за земската реалност и најмалку склони кон халуцинации. На пример, тие на кои им се јавуваат умрени или духови, обично сосема владеат со своите умни способности и ги гледаат овие битија истовремено сосема свесни дека се наоѓаат во болничко опкружување. Згора на тоа, востановено е дека тие кои халуцинираат најчесто гледаат живи лица, додека за тие што умираат е карактеристично да им се јавуваат умрени. Авторите, иако внимателни во изведување заклучоци, склони се да “прифатат хипотеза за задгробен живот, како најразбирливо објаснување на сите факти“. Така и оваа книга ги надополнува откритијата на доктор Муди и впечатливо ги докажува искуствата на средби со умрените и духовите на преминот од живот во смрт. А дали се тие битија навистина тие за кои тие што умираат ги сметаат – е прашање за кое подоцна ќе зборуваме.
За луѓе недоверливи и без вера, а тоа е карактеристична црта на современите научници, овие откритија се секако запрепастувачки. Сепак, за православниот христијанин во тие откритија нема ништо чудно – ние знаеме дека смртта е само премин од еден облик на постоење во друг и запознаети сме со многубројни јавувања и видувања кои ги имале верниците на смртна постела, како светци, така и обични грешници. Свети Григориј Двоеслов, опишувајќи многу од овие искуства во своите “Разговори“, опишува и појава на средба со други: “Понекогаш се случува да на прагот на смртта душата ги препознава тие со кои и предстои да дели исто вечно семејство, поради еднаква вина или награда“. Особено за тие кои живееле живот на праведник, Свети Григориј напоменува дека “често се случува Светителите од Небесата да им се појавуваат на праведниците во часот на смрта, како би ги охрабриле“. Пратени од небесните покровители, тие умираат без болка и страв. Тој наведува примери како на умирање им доаѓале ангели, маченици, апостол Петар, Мајката Божја и самиот Христос (IV, 13-18).
Доктор Муди наведува еден пример на средба на лицето што умира, не со роднина ниту со духови, туку со потполно непозната личност: “Една жена ми рече дека тоа што го видела во текот на своето вонтелесно искуство не било само нејзиното проѕирно духовно тело, туку и уште едно, кое и припаѓало на некоја друга, неодамна умрена личност. Не знаела која била таа личност“ (“Живот после животот“, стр. 45). Свети Григориј во “Разговори“ спомнува слична појава.
Тој наведува неколку случаи кога тој што умира викал по име некој кој во истиот момент умирал на некое друго место. Тоа никако не е последица на предвидливост (видовитост) која се дарува на Светителите, бидејќи Свети Григориј опишува и како еден упорен грешник, очигледно одреден за ад, наредува да се порача на некој Стефан – кого не го познавал, а кој требало да умре во исто време кога и тој – дека “нашиот брод е спремен да не однесе на Сицилија“ (како место со многу вулканска активност, Сицилија е метафора за пекол) (“Разговори“, IV, 36). Очигледно е дека овде е во прашање тоа што денеска се нарекува “екстрасензорна перцепција“ (ЕСП), која во многу случаи се изострува пред смртта, а секако продолжува и после неа, кога душата е веќе сосема надвор од полето на физичките сетила.
Според тоа, ова изолирано “откритие“ на современите научни истражувања само го потврдува тоа што на читателите на старата христијанска литература веќе им е познато за средбите во времето на смртта. Иако никако не може да се каже дека се случуваат на секого пред смрт, овие средби сепак можат да се наречат општи, бидејќи се случуваат без разлика на националноста, религиската припадност или светост на животот.
Од друга страна, искуството на христијаскиот Светител, иако ги поседува тие општи црти кои се карактеристични за секого, има и една сосема различна црта – црта која не подлегнува на објаснување на современиот психолог и истражувач. Кај христијанските Светители во моментот на смртта често се појавуваат особени знаци на Божјото благоволение, а јавувања од другиот свет често се видливи и на другите кои тука се наоѓаат, а не само на тој што умира. Да наведеме само еден пример исто така од “Разговори“ на Свети Григориј Двоеслов:
“Додека во полноќ стоеја покрај Ромулината постела, одеднаш од небото се спушти светлина и ја осветли целата ќелија, светејќи со таков блесок што нивните срца се исполнија со страв и трепет…Потоа се слушна движење на многу луѓе. Вратата на ќелијата беше ширум отворена и тропаше, како да ја туркаат многумината кои сакаат да влезат внатре. Можеа да ги слушнат како зборуваат, го чувствуваа нивното присуство, но од преголем страв и блесок на светлина не можеа да ги видат. Од страв се вкочанија, а блескавата светлина им ги засени очите. Но веднаш потоа воздухот се исполни со прекрасно миомиро, чија пријатност ги смири нивните души вкочанети од сјајот на светлината. Но бидејќи тие не можеа да го поднесат таквиот сјај, Ромула почна со љубезен глас да ја теши својата духовна мајка Редемпта која стоела покрај неа тресејќи се, и рече: “Не се плаши, мајчице, јас сеуште не умирам. Миомирот се задржа три дена, а четвртата ноќ Ромула пак ја повика својата учителка и побара да прими Света Причест. Ни Редемпта ни нејзината друга ученичка не ја напуштиле постелата на болната, кога одеднаш пред вратата на нејзината ќелија здогледаа два хора кои пееле… Светата Ромулина душа го напушти телото. Додека таа се вознесувала на Небото, хоровите ја следеа нејзината душа, воздигнувајќи се се‘ повеќе и повеќе, додека звуците на псалмопоењето и миомирот, малку по малку, сосема не изчезнаа“ (“Разговори“, IV, 17). Православните христијани ќе се сетат на вакви случаи од многуте житија на светителите: Свети Сисое, Свети Таисе, Теофил Киевски и други.
Задлабочувајќи се во ова истражување на смртта и умирањата, треба да ја имаме на ум големата разлика помеѓу општото искуство на тие што умираат, кое сега буди толку интерес, и благодатното доживување на смртта на православните христијански праведници. Тоа ќе ни помогне подобро да ги разбереме некои од мистериозните страни на смртта, кои можат да се сретнат во спомнатата современа литература.
Сфаќајќи ја оваа разлика, ќе можеме, на пример, полесно да ја определиме природата на појавите кои се јавуваат кај тие што умираат. Дали тоа навистина роднините и пријателите доаѓаат од царството на мртвите за да се јават на тие што умираат? И се разликуваат ли овие јавувања од предсмртните јавувања на христијанските праведници?
За да одговориме на ова прашање, да се сетиме да др. Осис и Хералдсон кои соопштуваат дека многу индуси на смрт гледаат “Богови“ на својот индиски пантеон (Кришна, Шиву, Кали, итн.), а не свои роднини и пријатели, како што тоа се случува во Америка. Сепак, апостол Павле јасно кажува дека тие “богови“ всушност не се ништо (I Кор. 8:4-5), а сите реални искуства со овие “богови“ ги предизвикуваат демоните (I Кор. 10:20). Кого овие Индуси што умираат всушност гледаат? Др. Осис и Хералдсон сметаат дека поистоветувањето на битијата со кои се случува средбата во голема мерка е производ на субјективна интерпретација врз основа на религиски, културни и лични претпоставки. Таа процена делува разумно, и умесна е во многу случаи. Исто така е веројатно дека и во американските случаи покојните роднини не се навистина присутни као што на тој што умира му се причинува. Свети Григориј Двоеслов кажува дека само смртникот ги “препознава“ луѓето, додека пред праведникот “Светителите од Небото се појавуваат“- тоа е разлика која не укажува само на различноста на искуствата на праведниците и обичните грешници во времето на смртта, туку е исто така дирекно поврзана со различните состојби во задгробниот живот на едните и другите. Светителите имаат голема слобода да се заземаат за живите и им доаѓаат на помош, додека умрените грешници, освен во некои исклучителни случаи, немаат контакт со живите.
Оваа разлика јасно ја изложил блажениот Августин, латински отец од V век, во трактат напишан по молба на Свети Павлин Нолански на тема “грижа за починатите“, каде се обидува да го усогласи несомнениот факт дека светителите, како маченикот Феликс Нолански, јасно се јавувале на верниците, додека исто така е несомнен фактот дека мртвите, по општо правило, не се јавуваат на живите.
Изложувајќи го православното учење врз основа на Светото Писмо за тоа дека “душите на умрените се наоѓаат на такво место, од каде не гледаат тоа што се случува со смртиницте на овој свет“ (гл. 13), и своето лично мислење, за случаите на божемните јавувања на умрените на живите претставуваат или “појава на ангели“ или “лажни визии“ кои ги произведува ѓаволот со цел, на пример, кај луѓето да создадат лажна представа за задгробниот живот (гл. 10) – блажениот Августин поминува на разликување помеѓу привидните јавувања и вистинските јавувања на светците.
“Доколку душите на умрените не знаат што прават живите, како тогаш мачениците воопшто можат да пружат помош на луѓето во неволја? Бидејќи, не само по пат на невидливи доброчинства, туку Феликс исповедник се јавил пред очите на многумина кога варварите го опседнувале градот Нолу.
Ти (еп. Павлин) побожно се радуваш на ова негово јавување. Ние сме за тоа слушнале не преку непроверни гласини, туку од веродостојни сведоци. Навистина, по Божја волја се пројавуваат чуда кои се разликуваат од обичните појави на овој свет. Тоа што нашиот Господ, кога посакал, одеднаш ја претворил водата во вино, неможе да ни биде изговор дека не ја сфаќаме вредноста на водата сама по себе. Тоа е редок, единствен случај на вакво божествено делување. Исто така, фактот дека Лазар станал од мртвите не значи дека секој мртовец станува кога сака, ниту покојникот може да се повика назад во живот од страна на некој жив, како што будниот може да го разбуди заспаниот. Едно се настаните кои се последица на човековото делување, а друго тие кои се знаци на Божјата сила. Некои работи настануваат природно, некои по чуден пат, иако Бог еднакво присуствува во природниот тек на работите, како што природата оди напоредно со чудата. Поради тоа не треба да се мисли дека било кој од умрените може да се меша во работите на живите само на основа на тоа што Мачениците доаѓаат да би некого исцелиле или му помогнале. Попрво треба да се мисли вака: Мачениците со Божја благодат помагаат на живите на земјата, а останатите умрени немаат благодат да се мешаат во работите на живите“ (“Грижа за мртвите“,гл. 16).
И навистина, да земеме само еден пример. Светите Отци од блиското минато, како старецот Амвросиј Оптински, учи дека битијата со кои се општи на спиритуалистичките сеанси не се душите на умрените, туку – демони, а тие кои подлабоко ги изучувале спиритуалистичките појави, во колку ако воопшто имале некакви христијански мерки на расудување, доаѓале до ист заклучок. (Види, на пример, Сајмон А. Блекмур, “Спиритуализам: факти и измами“).
Како резултат на тоа, не треба да се сомневаме дека Светителите навистина се јавуваат на праведниците на смрт, како е опишано во многуте житија на светите. На обичните грешници, од друга страна, најчесто се јавуваат роднини, пријатели, или “богови“ слични на тие кои тој што умира очекува да ги види. Правата природа на тие другите јавувања тешко е да се определи. Тоа секако не се просто халуцинации, туку се чини дека се пропратни појави при умирањето, некаков знак на смртникот дека штотуку влегува во друго царство во кое законите на обичните материјални реалности престануваат да важат. Нема ништо претерано во врска со ова искуство, кое изгледа истоветно без обзир на времето, местото или религијата.
“Средба со другите“ обично се случува непосредно пред смртта, но не треба да се меша со другата средба која сакаме да ја опишеме, средба со “светлосно битие“.
4. СВЕТЛОСНО БИТИЕ
Овие средби др. Муди ги опшува како “можеби најневеројатни заеднички елементи на сите кажувања кои сум ги прочитал, и секако елемент кој има најдлабоко дејство на поединецот“ (“Живот после животот“, стр.45). Повеќето луѓе ова искуство го опишуваат како појавување на светлина чиј блесок брзо се засилува, и сите го доживуваат како некоја личност исполнета со топлина и љубов, кон која умрениот го влече некој вид на магнетна сила. Препознавањето на ова битие изгледа зависи од религиозните сваќања на поединецот – тоа само за себе нема никаков препознатлив облик. Некои го нарекуваат “Христос“, а други “ангел“. Се чини дека сите сфаќаат дека тоа е од некаде испратено да ги води. Еве неколку сведоштва за тоа искуство:
“Слушнав дека лекарите рекоа дека сум мртов, и тогаш почувствував како да се превртев, всашност, како да пловам… Се околу мене беше црно, освен што во далечина можев да ја видам таа светлина. Беше многу, многу силна светлина, но во почетокот не многу голема. Стануваше се поголема како што се повеќе и се приближував“ (стр. 48).
Друг човек после смрта почувствувал како впловува “во кристално чиста светлина… Не може да се опише, бидејќи на земјата нема таква светлина. Всушност не сум видел никаква одредена личност во таа светлина, но таа сепак има посебна индивидуалност, секако ја има. Тоа е светлина на совршено разбирање и совршена љубов“ (стр.48).
“Бев надвор од телото, за тоа нема сомнеж, бидејќи можев да го видам моето сопствено тело таму на опреационата маса. Мојата душа излезе! Поради ова во почеток се чувствував многу лошо, но потоа се појави таа навистина силна светлина. Прво беше нешто пригушена, но потоа се претвори во огромен блесок… Во почетокот, кога светлинаа се појави, не сватив што се случува, но тогаш таа ми постави прашање, како да ме праша дали сум спремен да умрам“ (стр.48).
Речиси секогаш ова светлосно битие почнува да се обраќа на штотуку умрениот (повеќе по пат “на пренос на мисли“ отколку со изговорени зборови).Тоа што им “зборува“ е секогаш исто. Тие кои ова искуство го доживеале, тоа го пренесуваат како прашање: “Дали си спремен да умреш?“ или “Што си направил во својот живот што би можел да ми покажеш?“. Понекогаш, во врска со ова битие, тие што умираат гледаат некој вид “враќање на филмот“ со настани од својот живот. Сите, сепак, истакнуваат да ова битие на никој начин не ги “суди“ нивните животи или постапки, туку ги потикнува да се замислат над својот живот.
Др. Осис и Харолдсон исто така воочиле некои искуства на вакви средби во своите истражувања, забележувајќи дека доживувањето на светлината е “типична карактеристика на посетители од оној свет“, и сметаат, заедно со др. Муди, дека е подобро битијата видени или забележани во таа светлина се наречат “светлосни контури“ отколку да ги сметаат за некакви духовни битија или божества, како што често ги доживуваат тие што умираат.
Кои се или што се овие “светлосни битија“?
Многумина овие битија ги нарекуваат “ангели“, укажувајќи на нивните позитивни карактеристики: тие се “светли“, полни со “љубов и разбирање“ и им влеваат на испитаниците помисла за “одговорност“ за својот живот. Но, Ангелите какви што ги познава православното Христијанство многу се поодредени, како по надворешноста така и по активноста, отколку овие “светлосни битија“. За да го разбереме ова и за да сфатиме што тие “светлосни битија“ би можеле да бидат, потребно е тука да го изложиме православното христијанско учење за Ангелите, а потоа посебно да ја испитаме природата на ангелите кои ја спроведуваат душата во задгробниот живот.
ПРАВОСЛАВНО УЧЕЊЕ ЗА АНГЕЛИТЕ
Од зборовите на Самиот Христос знаеме дека душата во времето на смртта ја сретнуваат ангели: “А кога умре сиромав, го однесоа Ангелите во прегратката Авраамова“ (Лк. 16,22).
Исто така од Евангелието знаеме во каква форма се појавуваат ангелите: “А лицето негово (на Ангелот) беше како молња и облеката негова бела како снег“ (Мт.28,3); “момче облечено во бела облека“ (Мк. 16,5); “двајца во блескава облека“ (Лк. 24,4); “два Ангели во бело“ (Јн.20,12). Во текот на целата христијанска историја Ангелите секојпат се јавувале во форма на момчиња облечени во бело. Иконографската традиција на претставување на Ангелите исто така низ вековите била во согласност со тоа и секојпат ги претставувала како блескави момчиња (често со две крила, кои секако се само символичен детал, бидејќи обично при јавување на Ангелите не се гледаат). Седмиот вселенски собор во 787 година донел одлука дека Ангелите можат да се изобразуваат само на овој начин, во човечки лик. Западните “купидони“ на ренесансата и подоцнежните периоди настанале под влијание на паганството и немаат ништо заедничко со вистинските Ангели.
Современиот римокатолички (и протестантски) Запад многу се оддалечил од библиското учење и ранохристијанското предание во поглед на претставување на Ангелите, а уште повеќе во поглед на самото учење за духовните битија. Разбирањето на оваа грешка е од суштинско значење за нас ако сакаме да сфатиме какво е вистинското православно учење за судбината на душата после смртта.
Епископот Игнатиј Брјанчанинов († 1867), еден од големите Отци од блиското минато, ја запазил оваа грешка и посветил цел том на своите собрани дела на излагање на православнато учење за ова прашање. Критикувајќи го ставот изразен во класичното римокатоличко богословско дело од 19. век (Опат Берже “Богословски речник“), Епископот Игнатиј го посветува поголемиот дел од тој том (стр.185-302) во борбата против современата идеја (врз основа на Декартовата филозофија) дека се што е надвор од царството на материјата припаѓа на царството на “чистиот дух“. Таквата мисла во суштина го става бесконечниот Бог во иста рамнина со разни конечни духови (ангели, демони, душите на умрените). Оваа мисла е широко распространета особено во денешно време (иако нејзините застапници и не ги гледаат сите нејзини последици) и во голема мерка ги објаснува грешките на современиот свет во поглед на “духовните“ работи: голем интерес владее за се што не припаѓа на материјалниот свет, но често при тоа речиси и да не се прави разлика помеѓу Божественото, Ангелското, демонското и тоа што е последица на необичните човечки можности или фантазија.
Опатот Берже учел дека Ангелите, демоните и душите на умрените се “чисто духовни“; тоа значи дека тие не потпаѓаат под законите на времето и просторот и дека ние за нивната “форма“ или “движење“ можеме да зборуваме само метафорично, затоа што “тие мораат да се облечат во суптилни тела кога Бог ќе им дозволи да делуваат на другите тела“ (Еп. Игнатие, т. III, стр. 193-5). Дури и едно инаку навистина добро римокатоличко дело од 20. век, посветено на современиот спиритизам, го повторува ова погрешно учење, тврдејќи, на пример, дека и ангелите и демоните “можат (за да станат видливи за луѓето) да позајмат за своето тело било која потребна материја од пониската природа, било жива или нежива“ (Блекмур “Факти и измами во спиритизмот“).
Самите спиритисти и окултисти ги превземале овие идеи од модерната филозофија. И еден таков бранител на натприродното христијанство каков што е Ц.С. Луис (англиканец) правилно ја критикува современата “претстава за Небесата како за некаква состојба на умот“, но изгледа дека и тој барем делумно го прифатил модерното разбирање“ дека телото, неговото место, движењето и времето сега за највисоките домети на духовниот живот како да и не постојат“ (Ц.С. Луис, “Чуда“, Њујорк, 1967). Ваквите гледишта се резултат на премногу поедноставеното сваќање на духовната реалност до што дошло под влијание на модерниот материјализам, кое се должи на оддалечувањето од вистинското христијанско учење и духовно искуство.
За да се разбере православното учење за Ангелите и другите духови, треба прво да се заборави на премногу поедноставената современа дихотомија помеѓу материјата и духот: вистината е посложена и во исто време толку едноставна што оној кој се уште е способен да верува во неа, веројатно многумина ќе го сметаат за “наивен буквалист.“
Епископот Игнатиј пишува: “Кога Бог на човекот ќе му ги отвори (духовните) очи, тој е во состојба да види и духови во нивната сопствена форма (стр.227). Исто така, “од Светото Писмо е сосема јасно дека душата на човекот има форма на човекот во неговото тело, како и другите создадени духови“ (стр.233). Тој цитира многубројни светоотечки текстови за да го докаже тоа. Да се обратиме и ние сега на светоотачкото учење.
Свети Василиј Велики во книгата за Светиот Дух тврди дека “во Небесните Сили нивната природа ја сочинува воздушест дух, ако може тоа така да се каже, или невештаствен оган (нематеријален). Затоа тие се ограничени со место и стануваат видливи, јавувајќи им се на светителите во облик на своите сопствени тела“. Повторно, “ние веруваме дека секоја (од небесните Сили) се наоѓа на определено место. Бидејќи Ангелот кој се појавил пред Корнилиј не бил во исто време и со Филип (Дела Ап. 10,3; 8, 26); и Ангелот кој разговарал со Захариј близу до “олтарот за кадење“ (Лк. 1, 11) во исто време не се наоѓал и на своето место на Небесата (гл. 16, 23, т. II, стр.608,602).
Слично учи и Свети Григориј Богослов: “Второстепени, после Троица, по светлина, кои имаат царска слава, се блескавите, невидливи Ангели. Тие слободно се движат околу Престолот, бидејќи се брзодвижечки умови, оган и божествени духови кои брзо се движат низ воздухот“ (Беседа 6 “За умните битија“).
Така Ангелите, иако се “духови“ и “огнен пламен“ (Пс. 103,5; Јевр. 1,7), и престојуваат во областа каде земсните закони за време и простор не важат, но сепак ограничени со време и простор и дејствуваат на така “материјален“ начин (ако смееме така да кажеме) што некои Отци без колебање зборуваат за “воздушести“ (етерични) тела на Ангелите.
Преподобен Јован Дамаскин, сумирајќи го во 8. век учењето на Светите Отци, свои претходници, вели: “Ангелот е битие обдарено со ум, секојпат во движење, кое поседува слободна волја и Му служи на Бога, бестелесно, по благодатта, добивајќи ја како своја природа бесмртноста, а на тоа битие формата и својствата ги знае само Создателот. Бестелесни и невештаствени Ангелите се нарекуваат во споредба со нас, бидејќи во споредба со Бога, кој е Единствен Неспоредлив, тие се покажуваат и груби и вештаствени, бидејќи само Божеството навистина е невештаствено и бестелесно“. И понатаму тој вели: “Тие може да се опишат, бидејќи кога се наоѓаат на Небесата, тогаш не се на земја, но кога Бог ќе ги прати на земјата, тие не остануваат на Небесата – но тие не се ограничени со ѕидови и врати ниту со брави и печати, бидејќи законите на природата за нив не се пречка. Ослободни се од Законотите на природата затоа што на тие кои се достојни и на кои Бог сака тие да се покажат, Ангелите не се покажуваат такви какви навистина се, туку во таа изменета форма во која луѓето можат да ги видат“ (“Точно излагање на православната вера“, II, 3).
Зборувајќи дека Ангелите се јавуваат “не такви какви навистина се“ преподобен Јован Дамаскин секако не му противречи на Свети Василиј Велики кој учи дека Ангелите се појавуваат “во форма на своите сопствени тела“. Двете кажувања се точни, што може да се види од бројните описи на јавување на Ангелите во Стариот Завет. Така арханѓел Рафаил бил неколку недели сопатник на Товија и никој воопшто не се посомневал дека тој не бил човек. А кога на крај Арханѓелот се разоткрил, им рекол “Сите овие денови бев видлив за вас; но ниту јадев ниту пиев – тоа вам само ви се причинувало“ (Товит 12,19). Трите Ангели кои му се јавија на Авраама, исто така изгледале како луѓе и се чинело дека јадат (Пост. 18 и19 гл.). На сличен начин Свети Кирил Ерусалимски во своите “Катехетски беседи“ не поучува во врска со Ангелот кој се јавил на пророкот Данаил: “Здогледувајќи го ангелот Гаврил, Данаил се претставил и паднал ничкум, и иако беше пророк, не се осмели да му одговори додека ангелот не зема на себе облик на син човеков“ (“Катихетски беседе“ IX, 1). Сепак, во книгата Данаилова (гл. 10) читаме дека и при првото заслепувачко појавување Ангелот имал човечка форма, но толку сјајна (“лицето му беше како молња; очите-како два светли пламени; рацете и нозете – како сјајна бронза“) што тоа било неиздржливо за човечките очи. Затоа, Ангелот по надворешниот изглед е ист како и човекот, но бидејќи неговото “тело“ не е материјално и самиот поглед на неговата огнено – сјајна појава може да запрепасти било кого уште во тело на отелотворен човек. Затоа јавувањата на Ангелите потребно е да бидат прилагодени на луѓето кои ги гледаат така што ќе се покажат помалку сјајни и застрашувачки отколку што навистина се.
Што се однесува до човековата душа, блажениот Августин не учи дека кога душата го напушта телото “самиот човек кој се наоѓа во таа состојба, се гледа себеси, иако само во духот, а не во тело, толку слично на своето сопствено тело, што тој воопшто не може да забележи било каква разлика“ (“Градот Божји“, кн. XXI, 10). Оваа вистина безброј пати била потврдена и низ лични искуства од илјадници луѓе вратени од смрт во живот во ова наше време.
Но, кога зборуваме за “телата“ на Ангелите и другите духови, мораме да внимаваме да не им припишеме некакви груби материјални карактеристики. Во секој случај, како што учи Свети Јован Дамаскин, “ на ова битие формата и својства ги знае само Создателот“. На Запад блажениот Августин пишува дека потполно е сеедно дали ќе кажеме “воздушести тела“ на демоните и другите духови, или ќе ги наречеме “бестелесни“ (“Градот Божји“, XXI, 10).
Самиот епископ Игнатиј можеби бил премногу заинтересиран да ги објасни ангелските “тела“ врз основа на научните сознанија од 19. век во областа на гасовите. Тоа предизвикало мал судир помеѓу него и епископ Теофан Затвореник, кој сметал дека е потребно да ја нагласи простата, несложена природа на духовите (тие, секако, не се составени од молекули на хемиски елементи како што е случај со гасовите). Сепак, во основното прашање, за постоење на “суптилни навлаки“ кои ги поседуваат сите духови, тој се сложува со епископот Игнатиј (види о. Георгиј Флоровски “Патиштата на руското богословие“, стр. 394-5). Можеби е слично неразбирањето во прашањата на второстепената важност или во чисто терминолошките прашања довело во 5. век на Запад до појава отпор на сличното учење на латинскиот отец, Светиот Фауст Лерински кој исто така го застапувал разбирањето за релативната “материјалност“ на душата, засновано врз учењето на Источните Отци.
Ако вистинските својства на Ангелската природа ги знае само Бог, дејствувањето на Ангелите (барем во овој свет) може секој да ги разбере, бидејќи за тоа постојат многу сведоштва, како во Светото Писмо и светоотечката литература, така и во Житијата на Светителите. За целосно да ги разбереме видувањата на духовните битија кои ги доживуваат луѓето кои умираат, ние мора особено да знаеме како се јавуваат паднатите ангели (демони). Вистинските Ангели секојпат се јавуваат во својата вистинска форма (само не така заслепувачки како што навистина се) и делуваат само за да ја исполнат волјата и заповедта Божја. Паднатите ангели, иако понекојпат се јавуваат во своето вистинско обличје (Свети Серафим Саровски врз основа на сопственото искуство ги опишува како “одвратни“), сепак обично земаат други форми и создаваат многу “чуда“ со власта која ја добиваат потчинувајќи се “на кнезот кој господари во воздухот“ (Еф. 2,2). Нивното место на престој е – воздухот, а основна задача да ги искушуваат или застрашуваат луѓето, повлекувајќи ги со себе во пропаст. Христијаните всушност се борат против нив: “Нашата борба не е против крв и тело, туку против поглаварството и власта на господарот на темнината на овој свет, против духовите на злобата во поднебесието“ (Еф. 6,12).
Во малку познатото дело “Демонски пророштва“, кое го напишал како одговор на молба да објасни некои од многубројните демонски јавувања во древниот пагански свет тој дава добар општ поглед на делувањето на демоните: “Природата на демоните е таква што тие со сетилата за запазување својствени на воздушестите тела во голема мерка ги надминуваат сетилата за запазување на земнките тела. Исто така и во поглед на брзината, благодарение на исклучителната подвижност на нивните воздушести тела, тие се неспоредливо побрзи не само од луѓето и животните, туку и од птиците. Обдарени со овие две способности кои се карактеристични за воздушестите тела, т.е. со префинетото забележување и брзината на движење, тие претскажуваат и најавуваат многу работи за кои дознале многу порано. А тоа кај луѓето предизвикува восхит, бидејќи нивното земно запазување е многу побавно. Покрај тоа, демоните во текот на своето долго живеење во многу работи се стекнале со богато искуство, кое луѓето во својот краток живот не можат да го добијат. Со помош на овие способности, кои се својствени на природата на воздушестите тела, демоните не само што претскажуваат многу настани, туку и прават многу “чуда“ (“Демонско претскажување“ гл.3).
Многу демонски “чуда“ и јавувања се опишани во долгата беседа на Светиот Антониј Велики која Свети Атанасиј ја вклучил во неговото житие. Тука се спомнуваат и “лесни тела“ на демоните (гл.11). Житието на Светиот Кипријан, поранешен маг, исто така содржи многубројни описи на демонските “чуда“ и трансформации за кои кажувале непосредните учесници во тие настани.
Класичен опис на демонското дејствување даден е во седмата и осмата беседа на Свети Јован Касијан, големиот галски Отец од 5. век, кој прв го предал на Западот целосното учење на источното монаштво. Свети Касијан пишува: “Ова воздушесто пространство помеѓу земјата и Небесата преполно е со зли духови кои летаат во него, ширејќи хаос со зајадлива цел, но поради наша корист Божествената Промисла ги скрила и ги оддалечила од нашите погледи. Во спротивно, поради страв од нивните напади или гадниот облик во кој можат да се изменат и трансвормираат кога и тоа да го посакаат, луѓето би премреле од неподносливиот ужас…“
А дека со нечистите духови управуваат уште помоќни зли сили, покрај оние сведоштва од Светото Писмо кои ги наоѓаме во Евангелието кога Господ одговара на клеветите на фарисеите: “А ако јас со помош на Веелзевул ги протерам демоните…“ (Мт. 12,27), не учат и видувањата и богатото искуство на светите луѓе.
“Кога еден од нашите браќа патувал низ оваа пустина, наишол на една пештера. Бидејќи веќе се стемнило, сакал во неа да ги прочита вечерните молитви. Додека тој по обичај ги пеел псалмите, веќе поминала полноќ. Завршувајќи го молитвеното правило, тој легнал да го одмори измореното тело и одеднаш здогледал безброј демони кои се собирале доаѓајќи од сите страни; тие поминувале во бесконечна поворка, одејќи едни напред, а другите позади својот старешина. Најпосле дошол нивниот кнез кој бил и поголем и со пострашен изглед од другите демони. Откако му поставиле престол, тој седнал на возвишено судиско местои и почнал внимателно да ја испитва работа на секој демон посебно. Тие кои рекле дека сеуште не успеале да ги наведат своите противници во искушение тој, со богохулење и пцовки, ги бркал од себеси како мрзливи и невнимателни, бесно викајќи на нив дека толку труд и време потрошиле за ништо. А тие кои ќе кажеле дека успеале да го наведат својот противник во искушение, тој ги испраќал со големи пофалби, со бурни извици и одобрување на сите, како најхрабри воини кои треба на сите да им слижат за пример. Тогаш истапил еден демон, најлош од сите, и соопштил со злорадост, вест дека најпосле, после петнаесет години непрекинато искушување, совладал еден прочуен монах (чие што име го кажал) и таа ноќ го навел на блуд… На тоа сите демони многу се израдувале, а тој отишол, опсипан од својот кнез со најголеми пофалби и славопои. Со првите зраци на сонцето целото ова мноштво демони изчезнало од пред неговите очи“. Подоцна братот кој ја гледал оваа сцена дознал дека извештајот за паднатиот монах бил точен. (“Разговори“, гл.8,12,16).
Слични искуства православните христијани имале се до ова столетие. Тоа секако не се ни сни ни визии, туку искуства доживеани во будна состојба, средба со демоните во нивното вистинско обличје; секако тоа дури откако на таа личност предходно и се отворени духовните очи да ги види битијата кои се инаку за човековите очи невидливи.
Се до скоро, можеби, само неколку “старомодни“ или “наивни“ православни христијани можеле да поверуваат дека овие сведоштва се “жива вистина“, а дури и сега некои православни христијани тешко можат да ги прифатат – толкаво влијание направило модерното верување дека Ангелите и демоните се “чисти духови“ кои не делуваат на така “видлив“ начин. Дури одкако демонската активност последните години исклучително се зголемила, овие кажувања повторно почнале на луѓето да им изгледаат, ако ништо друго, барем – веројатни. Сега исто така и бројните “посмртни“ искуства на многу обични луѓе кои немале допир со окултните проблеми им се отворила област со невидливи вистинитости. Затоа стана неминовна потребата на сегашното време јасно и вистинито да се објасни оваа (невидлива) област и битијата кои ја населуваат. А, такво објаснување може да даде само православното Христијанство, кое се до сега го сочувало изворното христијанско учење.
ЈАВУВАЊЕ НА АНГЕЛИ И ДЕМОНИ ВО МОМЕНТ НА СМРТ
Во моментот кога човекот умира обично му доаѓаат два ангели. Еве како ги опишува авторот на книгата: „За многумина неверојатен, но вистинит настан“: „Само што таа (старата негувателка) ги изговори ове зборови („Нека му е вечен спокој во Царството Небесно), кога пред мене се појавија два ангели. Во еден од нив, по нешто, го препознав својот Ангел-чувар, додека другиот ми беше непознат.“ (стр.22) (Подоцна некој благочестив патник – богомолец му објаснил дека тоа бил „Ангелот – пресретнувач“. Света Теодора, чиј пат после смртта низ воздушните митарства е опишан во житието на Свети Василиј Новиот (X век, 26 март) кажува: „Кога речиси целосно изнемоштив, здогледав два блескави Ангели Божји кои беа како прекрасни момчиња со убавина која не може да се опише“. Нивните лица светеа повеќе од сонце, имаа поглед преполн со љубов, косата им беше бела како снег, а околу нивните глави се излеваше златен сјај; облеката им наликуваше на молња и на градите носеа златни појаси сложени во облик на крст“.
Галскиот епископ Свети Салвиј од VI век вака го опишува своето доживување на смртта: „Кога пред четири дена мојата ќелија се затресе и вие мене ме видовте како лежам мртов, тогаш два ангели ме однесоа на самиот врв на Небесата“ (Свети Григориј Туронски „Историја на Франките“ VII. 1).
Овие Ангели имаат должност да ја следат душата на умрениот на нејзиниот пат во задгробниот живот. Во нивниот изглед и постапките нема ништо неодредено: тие имаат човечки лик и веднаш по смртта го прифаќаат „малото тело“ на душата и ја вознесуваат нагоре. „Светлите Ангели веднаш ја земаа мојата душа во своите раце“ (Света Теодора); земајќи ме под рака Ангелите ме изнесоа право преку ѕидот на болничката зграда…(Неверојатна случка…“); Свети Салвиј го „вознеле два ангели“. Би можело да се наведат уште слични примери.
Затоа за „светлосното битие“ од современите случаи кое започнува разговор со душата (а нема лик и никаде не ја води душата) и на душата и покажува „обратен филм“ на нејзиниот дотогашен живот, не може да се тврди дека тоа е Ангел кој ја следи душата во задгробен живот. Навистина, не е Ангел секое битие кое се претставува како Ангел бидејќи и самиот сатана се прикажува како Ангел на светлината (2 Кор. 11, 14). Затоа за битијата кои немаат дури ни изглед на Ангел може со сигурност да се каже дека не се Ангели. Се чини дека во современите „посмртни“ искуства, од причини кои подоцна ќе се обидеме да ги објасниме, нема несомнителни средби со Ангелите.
Зарем не е тогаш возможно тоа „светлосно битие“ да е всушност демон кој се маскирал во безобличен „Ангел на светлината“ за да го заведе оној што е на смртна постела во моментот кога неговата душа го напушта телото? Доктор Муди („Живот после животот“, „Размислувања“) и други истражувачи, но само со цел да го отфрлат тоа како можност, вели дека неговата појава, наводно, има „позитивно“ влијание врз оној кој умира. Секако овие истражувачи имаат крајно наивни сфаќања за злото. Доктор Муди мисли дека „сатаната веројатно би им наредил на своите слуги да одат по пат на омраза и уништување“ („Живот после животот“ стр. 108), покажувајќи на таков начин потполно непознавање на христијанската литература која ја опишува вистинската природа на демонското делување која на жртвите секогаш им се подметнува како нешто „добро“.
КАКВО Е ПРАВОСЛАВНОТО УЧЕЊЕ ЗА ДЕМОНСКИТЕ ИСКУШЕНИЈА ВО ЧАСОТ НА СМРТТА?
Свети Василиј Велики во своето толкување на стихови од псалм „Сочувај ме од сите кои ме гонат и избави ме, за непријателот да не ми ја истргне душата како лав“ (Пс. 7, 1-2), го дава ова објаснување:
„Мислам дека прекрасните Божји подвижници, кои цел живот јуначки се бореле против невидливите непријатели и им избегаа на сите нивни гонења, на крајот на животот кнезот на овој свет ги преиспитува и истражува за да пронајде кај нив рани здобиени во борбата или некој друг белег од грев за да ги зароби. Но ако се покажат без рани и белези од гревот, нив Христос како непобедени и слободни ќе ги воведе во Рајот. Затоа и Пророкот се моли и за овој и за идниот живот. Тука вели: „Сочувај ме од сите кои ме гонат“, а таму во времето на судењето: „и избави ме за непријателот да не ми ја истргне душата како лав“. А ова може да го дознаеш од сам Господ Кој пред своето страдање вели: „зошто доаѓа кнезот на овој свет и во мене нема ништо“ (Јн. 14, 30) (Свети Василиј Велики: „Омилие на псалмите“).
Навистина, не подлегнуваат на демонски испитувања во моментот на смртта само христијанските подвижници. Во „Беседи на евангелистот Матеј“, Свети Јован Златоуст живописно опишува што се случува со обичните грешници во време на смртта: „Затоа ќе слушнеш многу кажувања за ужаси и страшни јавувања чиј изглед им е неподнослив за смртниците, поради што тие во грч се тресат во постелата на која лежат и диво гледаат во насобраните луѓе: тогаш душата не сака да го напушти телото и се напрега да остане во него, ужасната од видението на Ангелите кои доаѓаат. Зошто ако од поглед кон страшни луѓе ние чуваствуваме морници, колку ли е тешко да се гледаат строгите Ангели и незапирливите сили кои доаѓаат да ја одведат душата откако таа ќе се одвои од телото. Тогаш таа силно ќе плаче, но залудно“. (Беседа 53)
Православните житија на светителите се исполнети со кажувања за слични демонски слики во моментот на смртта кои обично имаат за цел да го преплашат оној кој е на смртна постела и го наведуваат да очајува за своето спасение.
На пример, Свети Григориј Двоеслов во своите „Разговори“ зборува за еден богат човек кој им робувал на многу страсти: „Кусо време пред својата смрт, тој видел одвратни духови кои стоеле покрај него, сурово заканувајќи му се дека ќе го одведат во длабочините на адот. Сите роднини, плачејќи и воздивнувајќи, се собрале околу него. Иако тие не можеле да ги видат злите духови и нивните страшни напади, тие врз основа на зборовите на самиот болен човек, како и според тоа како целиот пребледел и целото тело му се тресело, можеле да заклучат дека злите духови биле таму присутни. Во смртен страв пред таа ужасна слика, во постелата тој постојано се превртувал од една на друга страна…И потоа, речиси целосно исцрпен, онемоштен и без надеж на било какво олеснување, извикал со плач: „Дајте ми време до утре! Причекајте барем до утре!“ и тука животот му се прекина“ (VI, 40). Свети Григориј наведува и други слични случаи, а истото го прави и Беде Венерабилис во своето дело „Црковна историја на англискиот народ“ (кн. V, гл. 13, 15).
Дури и во Америка во XIX век ваквите случаи не биле реткост. Во објавената антологија се наоѓаат бројни примери на предсмртни видувања на нераскваени грешници, сите од XIX век, со вакви наслови: „Во пламен сум, избавете ме!“, „О, спасете ме, тие ме влечат надолу!“, „Заминувам во ад!“, „Ѓаволот доаѓа да ми ја однесе душата во ад!“ (Џон Мејерс: „Гласови од границата со вечноста“).
Меѓутоа, доктор Муди такво нешто не соопштува. Всушност, сите искуства на оние пред смрт во неговата книга се пријатни (освен во значајни исклучоци во случај на самоубици), без разлика дали тие се христијани или нехристијани, побожни или непобожни. Од друга страна, доктор Осис и Харалдсон во своите истражувања утврдиле нешто што не се разликува многу од горенаведените страшни искуства.
Овие научници, истражувајќи американски случаи, пронашле исто што и доктор Муди: јавувањето на посетителите од другата страна се прифаќа како нешто позитивно, оној кој умира не се плаши од смртта, искуството е пријатно и предизвикува спокојство или восхитување и често доведува до престанување на болките пред смрт.
Меѓутоа, при проучувањата на случаевите од Индија, од оние болни кои имале некакво видување, една третина чувствувале страв, потиштеност и неспокојство поради средбата со „јамдутите“ (индиски весници на смртта) или со други битија. Овие Индуси се спротивставувале да се сретнат со весниците на другиот свет или пак се обидувале да ги избегнат. Така еден индиски вероучител на смрт говорел: „Некој стои таму со запрежна кола – тоа мора да е „јамдут“. Сигурно некој ќе одведе со себе. Тој се заканува дека сака мене да ме земе! Ве молам, држете ме. Не сакам да одам“. Болките се зголемиле и тој набргу издивнал („Во часот на смртта“, стр. 90). Еден Индус на умирање одеднаш почнал да зборува: „Еве доаѓа јамдут за да ме одведе. Тргнете ме од постелата за јамдутот да не ме пронајде“. Покажувал со раката некаде надвор и нагоре: „Ене го“. Болничката соба се наоѓала на приземје. Надвор, покрај ѕидот од болницата се наоѓало големо дрво на чии гранки седело големо јато на гаврани.
Во исто време кога болниот го имал тоа видување, сите гаврани одеднаш, како некој да испукал со пушка, почнале да мавтаат со крилјата и со силно гракање одлетале од дрвото. Сите биле изненадени од овој настан и истрчале низ отворената врата надвор од собата, но не нашле ништо што би можело да ги вознемири гавраните. Тие обично биле многу мирни така да на сите им се врежало во памтење тоа што тие со голема бука одлетале токму во моментот кога болниот имал видување. Како и тие да доживеале нешто страшно. Болниот веднаш паднал во кома и после неколку минути издивнал“ (стр. 41-42). Некои „јамдути“ имаат грозен изглед и предизвикуваат уште поголем страв кај оние пред умирање.
Тоа е најзначителната разлика меѓу американските и индиските искуства пред умирање во оваа книга на доктор Осис и Харалдсон, но авторите не наоѓаат објаснување за таа разлика. Природно се наметнува прашањето: зошто во современите американски искуства потполно отсуствува еден елемент – страв предизвикан од ужасните видувања од онаа страна – кој е заедничко и за христијанското искуство во минатото и за современите искуства во Индија?
Нам не ни е неопходно точно да ја одредиме природата на јавувања кои се покажуваат на оние кои умираат за да сфатиме дека тие во одредена мерка, како што видовме, зависат од тоа што оној кој умира го очекува или е подготвен да види. Затоа христијаните од минатите времиња, кои имале жива вера во постоењето на адот, мачени од грижата на совеста на крајот на животот, често пред самата смрт имале видувања на демони.
Современите Индуси, кои секако се „попримитивни“ од Американците во своите верувања и сфаќања, често гледаат битија кои одговараат на нивните се уште многу реални стравови во поглед на задгробниот живот, додека современите „просветени“ Американци имаат видувања во согласност со својот „угоден“ начин на живеење и верување, кои, општо земено, не вклучува некој реален страв од пекол, ниту свест за постоење на демони.
Всушност, демоните подметнуваат такви искушенија кои се во согласност со духовната состојба или очекувањата на искушуваниот. На оние кои се плашат од адот, демоните може да им се појават во ужасен облик за оној кој умира да го фрлат во очајување, а на оние кои не веруваат дека адот постои (или на протестантите кои веруваат дека сигурно се „спасени“, па не мора да се плашат од адот), демоните природно им подметнуваат различни искушенија кои не ги покажуваат толку јасно нивните зли намери. Но дури и на христијански подвижник, кој веќе многу страдал, демоните може да му се јават не со цел да го уплашат, туку да го измамат.
Добар пример за тоа е демонското искушување кое во моментите на смрт ги искусила Света Мавра, маченичка од III век. Бидејќи девет дена била распната на крст со својот сопруг, Свети маченик Тимотеј, ѓаволот се обидел неа да ја соблазни. Во житијата на овие светители забележано е како самата маченичка Мавра раскажувала за овие искушенија на својот сопруг и соучесник во страдањата:
„Разбуди се, брату мој, и отргни го сонот од себе! Стражари и разбери што видов: како во восхит видов како пред мене стои некој човек; тој во раката имаше чаша полна со млеко и мед и ми рече: Земи го ова и испи го. Но, јас го прашав: Кој си ти? Тој ми одговори: Јас сум Ангел Божји. Тогаш му реков: Да се помолиме на Бога. Тој ми рече: Јас се сожалив на тебе и дојдов зошто видов дека си гладна и жедна бидејќи ништо не си вкусила. Јас повторно го прашав: Кој те побуди да ми укажеш внимание кое не ми е потребно? И зошто тебе ти е важно моето трпение и постење? Зарем ти не знаеш дека Бог на оние кои Му се молат им дава и она што е невозможно? Откако го кажав тоа, почнав да се молам. И додека се молев, го видов човекот со чашата го заврте лицето од мене кон запад. Тогаш веднаш сфатив дека тоа е ѓаволско привидение кое сака на крст да не искуша. И привидението исчезна. Потоа ми пријде некој друг човек и ми се причини дека ме одведе до река по која тече млеко и мед и ми рече: Пиј! А јас одговорив: Веќе ти реков дека не сакам да пијам ниту вода, ниту било каков друг земски пијалок, додека не ја испијам чашата на смртта за Христа, мојот Господ, која Он самиот ќе ја раствори со спасение и бесмртноста на вечниот живот. Кога ова го говорев, оној човек пиеше од реката и одеднаш исчезна и тој и реката со него“.
За третото јавување кое го имала Света Мавра, јавувањето на вистински Ангел, ќе говориме подоцна, но од веќе реченото јасно е колкава внимателност треба да има еден вистински христијанин кон „откровенијата“ кои ги добива во моментот на смрт.
Значи, моментот на смртта навистина е време на демоски искушувања. Поради тоа „духовните искуства“ кои луѓето ги имаат во тие моменти (дури и кога изгледаат дека тие се случуваат „после“ смртта – за што подоцна ќе зборуваме повеќе), треба да бидат проверени врз основа на истите мерила на христијанското учење како и сите други „духовни искуства“. Исто така и „духовите“ кои се среќаваат во тоа време треба сестрано да се изложат на проверка која апостол Јован ја изразува со зборовите: „испитувајте ги духовите, дали се од Бога, зошто многу лажни пророци излегоа во светот“ (2 Јн. 4, 1).
ИСКУСТВАТА НА СПИРИТИЗМОТ
Некои критичари на современите „посмртни искуства“ веќе укажале на сличноста која постои меѓу „светлосните битија“ и „духовите-водичи“ и „духовите-пријатели“ на медиумскиот спиритизам. Затоа накусо да го разгледаме оној дел на сприритистичкото учење каде се говори за „светлосни битија“ и нивните пораки. Едно класично дело од областа на спиритизмот (Ј. Артур Хил, „Историја, појави и учење“, Њујорк 1919) укажува на фактот дека „спиритистичкото учење е речиси секогаш во согласност со високи морални норми; во верата тоа секогаш е теистичко, секогаш смирено но, без многу интересирања за такви интелектуални прецизности за кои биле заинтересирани епископите на црковните собори“. Потоа во книгата се наведува дека љубовта е „клуч“ и „средишна доктрина“ на спиритистичкото учење (стр. 283); дека духовите даруваат „прекрасно знаење“ на спиритистите, поради што овие превземаат мисионерско дело на ширење на знаењето за тоа дека животот после смртта навистина постои; дека „посовршените“ духови ги надминуваат „ограничувањата“ на личноста и стануваат повеќе „влијателни“ отколку личноста, исполнувајќи се себеси се повеќе со „светлина“ (стр.300-301). Навистина, спиритистите во своите химни буквално ги повикуваат „светлосните битија“:
„Свети свештеници на светлината, од смртните погледи наши сокриени, испратете ги своите весници на светлината да ни го отворат внатрешниот вид…“
Ова е сосема доволно да почнеме крајно да се сомневаме во „светлосните битија“ кои сега им се јавуваат на луѓето, за жал, потполно несвесни за вистинската природа на демонското делување и нивните исклучителни лукавства. Нашето сомневање уште повеќе се зголемува кога од доктор Муди слушаме како некои луѓе тоа битие го опишуваат како „забавна личност“ со „смисла за хумор“кое на оној кој умира му приредува „добар помин“ и „разонода“ (Живот после животот“, стр. 49, 51). Таквото битие, со својата порака за „љубов и разбирање“ многу наликува на тривијалните и често „доброќудни духови“ кои се јавуваат на сеанси, а кои, надвор од секое сомневање, се всушност демони (во случаи каде сеансата не е само обична измама).
Овој факт ги навел некои автори сите „посмртни“ искуства да ги отфрлат како демоска измама. Во една книга, кои ја напишале евангелистички протестанти, се вели дека „се јавуваа нови и непознати опасности во врска со таа измама за животот после смртта. Мислиме дека дури и нејасно и неодредено верување во извештаите за вакви искуства може да нанесе сериозна штета врз луѓето кои веруваат во Библијата. Многу искрени христијани веќе како здраво за готово прифатиле дека „светлосните битија“ не се никои други, туку Исус Христос, и тие, за жал, многу лесно може да бидат измамени“ (Џон Велдон и Зола Левит, „ Има ли живот после смртта?“).
Покрај тоа што укажуваат на несомнен факт дека одреден број на истражувачи на „посмртни“ искуства се занимава и за окултизмот и дури има одредени врски со медиумите, авторите како потврда на својот став наведуваат некои впечатливи паралели меѓу современите „посмртни“ искуства на медиумите и окултистите од блиското минато.
Во овие запазувања секако има многу вистина, но за жал без полнотата на христијанското учење за животот после смртта, дури и најдобронамерните „кои веруваат во Библијата“ застрануваат и заедно со искуствата кои може да бидат производ на демонски искушенија ги отфрлаат и вистинските посмртни искуства на душата. Како што ќе видиме, таквите луѓе и самите се приемчиви за невистинити, измамувачки „посмртни“ искуства.
Доктор Осис и Харалдсон, кои и самите имале „непосредно искуство на општење со медиуми“, запазуваат постоење на одредени сличности меѓу посмртните и спиритистичките искуства. Сепак, тие укажуваат на важна и очигледна разлика меѓу нив: „Наместо да продолжат да водат светски начин на живот (ги опишуваат медиумите), луѓето вратени од смртна постела се решаваат да отпочнат да живеат и да делуваат на сосема нов начин“ („Во часот на смртта“).
Всушност, областа на „посмртно“ искуство се чини дека во потполност е различна од областа на обичниот спиритизам и медиумство. Но, тоа уште е област во која се наоѓаат демонските измами и сугестии не само можни, туку секој треба да ги очекува, особено во овие последни денови во кои ние живееме. Сведоци сме на се понови и поитри духовни искушенија, дури и на „големи знаци и чуда, за да бидат измамени, ако е можно, и избраните“ (Мт. 24, 24).
Затоа треба да бидеме многу внимателни кон „светлосните битија“ кои се чини се појавуваат во моментот на смртта. Тие многу потсетуваат на демоните кои се преправаат во „Ангели на светлината“ за да го измамат не само оној кој е на умирање, туку и оние на кои тој, ако биде вратен во живот – а за таква можност демоните многу добро се запознати – ќе им го раскажува своето доживување.
Во секој случај ние треба за овие и други „посмртни“ појави да просудуваме врз основа на учењата кои произлегуваат од нив, без разлика дали тоа учење изнесува некое „духовно битие“ кое се појавува во моментот на смртта, или пак тоа едноставно се подразбира и може да се извести од тие појави. На ова ќе се вратиме откако ќе ги проучиме самите појави.
Некои луѓе, кои „умреле“ па потоа биле вратени во живот – обично оние кои веќе биле или станале многу „побожни“ – го идентификувале „светлосното битие“ не како Ангел, туку како невидливо „присуство“ на сам Христос. Кај овие луѓе ова искуство е поврзано со уште една појава која за православните христијани можеби, на прв поглед, е и најмистериозна во современите „посмртни“ искуства, а тоа е – видение на „Рајот“.
ВИДУВАЊА НА “НЕБЕСАТА“
Во “Живот после животот“ доктор Муди напоменува дека луѓето кои тој ги испитувал, по се судејќи, не доживеале ништо слично на “ митолошката претстава за задгробниот живот“, и дека дури изразуваат неверување кон вообичаеното видување на рајот и пеколот, како и на целиот “модел на награда – казна во идниот живот“ (стр.70).
Во “Размислувања“ и “Живот после животот“, сепак, тој истакнува дека во неговите последни испитувања се појавиле многубројни посмртни искуства на “други сфери на постоење“, кои би можеле да се наречеат “рајски“ (стр.15). Еден човек се нашол во “селски предел со поточиња, трева и дрва, ридови“ (стр.16); една жена била исто така на “прекрасно место“, а “во далечина…видов град. Таму стоеја згради, посебни куќи. Тие беа светли и сјајни. Луѓето таму беа среќни. Имаше бистра, трепетлива вода, фонтани…град на светлината – мислам дека така би можела да го наречам“ (стр.17).
Всушност, како што може да се види од серијата на нови книги, тоа искуство претставува нешто сосема вообичаено. Веќе споменатите протестантски автори веруваат дека ова искуство – во крајна мера таму каде сценографијата е типично библиско – христијанска, и зато треба да се разликува од многуте други “посмртни“ искуства кои се, по нивно убедување, демонски измами. “Луѓето кои не веруваат, очигледно, доживуваат лажно искуство од тој вид, какви во Библијата се припишуваат всушност како дејство на сатаната, додека верниците доживуваат доктринарно точни доживувања, кои можат да произлазат дирекно од Писмото“ (Левит и Валдон, “Има ли живот после смртта?“, стр.16). Дали ова навистина е вистина или искуствата на верниците и неверниците всушност се многу поблиски отколку што тоа им се чини на авторите?
Искуството кое тие писатели го цитираат како автентично “христијанско“ е доживувањето на Бети Малц, објавено во книгата која го опишува нејзиното 28-мо минутно “вонтелесно“ искуство за време на “клиничката смрт“. Откако умрела, веднаш се нашла на: “убав зелен рид низ кој се качував…Чекорев по трева, најсветла зелена боја која некогаш сум ја видела“. Ја следела уште една личност “висока, машка личност во широка облека. Се запрашав дали е тоа Ангел…Додека одевме заедно, не го видов сонцето, а светлина имаше секаде наоколу. Од лева страна, шарени цвеќиња во цут, дрва, грмушки…Дојдовме до величествено сребрено здание. Изгледаше како дворец, но без кули. Додека се доближувавме, слушнав гласови. Беа мелодични, хармонични, се слеваа во хор, и јас го слушнав зборот “Исус“…Ангелот исчекори напред и со дланката ја турна вратата која до тогаш не ја забележав. Вратата беше висока околу четири метри, од едно парче бисер“. Кога вратата се отвори, “внатре здогледав улица во боја на злато прекриена со простирка од стакло или вода. Жолтата боја која овде се појави беше заслепувачка. Неможе да се опише. Никого не видов, но чувствував нечие присуство. Одеднаш сфатив дека е тоа Исус“.
Бидејќи е повикана да помине низ вратата, се сетила на својот татко кој се молел за неа, вратата се затворила и таа се вратила назад низ ридот, здогледувајќи го сонцето кое се појавувало над карпата посипана со брилијанти – што наскоро се претворило во изгрев на сонцето над градот Тер Хот, каде во болницата се вратила во своето тело. Во болницата нејзината приказна ја доживеале како “чудо“ (Бети Малц, “Мојот момент на вечност“…).
Се разликува ли навистина квалитативно ова искуство од повеќето кои ги опишува доктор Муди? Дали е ова навистина христијанско видување на Рајот? (Госпоѓата Малц е од протестантска вероисповед и нејзината вера се зацврстила после овој настан). Православниот христијански читател, се разбира, не е во тоа убеден така како споменатиот протестантски автор. Сосема независно од тоа што го знаеме за тоа како душата оди на Небесата низ што треба да помине додека стаса таму (за што ќе зборуваме подоцна) – тоа искуство не ни се чини многу поинакво од оние искуства за кои денес се пишува, а кои ги доживеале луѓе кои не се религиозни.
Освен “христијанските“ украси со кои е таа природно како протестантска верничка, го обоила своето доживување (ангел, химна, присуство на Исус), постојат неколку елементи кои се заеднички со искуствата на “неверините“: чувството на пријатност и мир (кои таа ги опишува како силен контраст во однос на месеците кои ги поминала боледувајќи, во маки), “светлосното битие“ (кое и останатите исто така го поистоветуваат со “Исус“), пристап на некој вид поинаква стварност која лежи од другата страна на некоја “граница“. И, малку е необично што го видела овоземското сонце како излегува над дијаманските ѕидини, во колку ова навистина било рај…Како да го толкуваме ова искуставо?
Во некои од новите книги постојат бројни искуства слични на тоа чие што подробно испитување ќе ни помогне подобро да разбереме за што станува збор.
Една од овие книги претставува компилација на “христијанските“ (воглавно протестанстки) искуства на умирање и “посмртните“ искуства (Џон Мајерс, “Гласови од крајот на вечноста“, Њујорк 1973). Во едно искуство кое се спомнува во оваа книга, “умрена“ жена го оставила своето тело и дошла на место осветлено со силна светлина, која продирала низ “прозорот на Рајот“.
“Тоа што таму го видов напарви сите земски радости да ми изгледаат бледи и беззначајни. Сакав да и се приклучам на веселата група на деца кои пееа и се забавуваа во овоштарникот со јаболка… На дрвјата во исто време беа и мирисни цветови и зрели црвени плодови. Додека седев таму впивајќи ја целата таа убавина, постепено станував свесна за Присуството, присуство на радост, склад и сочувство. Моето срце посакуваше да стане дел од таа убавина“. Кога се вратила во телото бидејќи петнаесет минути била “мртва“, “целиот тој ден, како и следниот, другиот свет ми се чинеше повистинит отколку овој во кој се вратив“ (стр.228-231, препечатено од “Гајдпост магазин“ 1963). Тоа доживување предизвикало привидно “духовна“ радост која може да се спореди со тоа што чувствувала г-ѓа Малц, а исто така и внело во животот на овие жени една нова религиозна димензија, иако видениот “рај“ изгледал сосема поинаку.
Впечатливо “посмртно“ искуство имал и лекарот од Вирџинија, Џорџ Ричи. Кратка белешка за ова е објавена во “Гајдпост магазин“ 1963, а поопширна верзија ви книгата “Враќање од утрешнината“. Во оваа исповед, после долга одвоеност од телото, кое е прогласено за мртво, младиот Џорџ Ричи се вратил во малата просторија во која неговото тело лежело, дури после тоа сфатил дека е “мртов“. При тоа собата се исполнила со светлина, која тој ја чувствувал како присуство на Христос, “присуство толку утешно, толку радосно и сеисполнително, да сакав засекогаш да се изгубам во тоа чудесно чувство“. После “враќањето на филмот“ на својот живот, како одговор на прашањето “Како си го искористил времето кое си го поминал на земјата?“ имал три визии.
Првите две, како што се чинело, претставувале “сосема поинаков свет кој заземал ист простор“ како и оваа земја, и имал многу земски детали (улици и села, универзитети, библиотеки, лабаратории). “Последното доживување било само моментално. Сека веќе како да не сме биле на земја, туку неверојатно далеку, надвор од секаков контакт со него. И таму, се уште на голема одалеченост, видов град, но град – ако така нешто може да се замисли – изграден од светлина…каде ѕидовите, куќите, улиците, како да зрачеле со светлина, а во нивното подножје се движеле исто така заслепувачки блескави битија, како и тоа кое стоеше покрај мене. Сето тоа беше само еден миг, бидејќи веќе во следниот момент ѕидовите во собата се затворија над мене, заслепувачката светлина ја снема, а мене ме обзеде чуден сон“.
Ричи до тогаш немал читано ништо за животот после смрта, а после овој настан станал многу активен член на протестанската црква (“Гласови од крајот на вечноста, стр. 56-61).
Ова потресно искуство се случило во 1943 година и, како што може да се види, случаите на “воскресување“ не се карактеристични само за неколку последни години. Протестантскиот пастор Норман Винсент Пил бележи некои слични искуства, и дава свој коментар: “Халуцинации, сонови, визии – јас не мислам така. Поминав толку години разговарајќи со луѓето кои дошле до работ на “нешто“ и фрлиле поглед од другата страна, и сите тие еднодушно зборувале за убавина, светлина и мир, да за тоа би имал било какво сомневање“. (Норман Винсент Пил, “Моќта на позитивното мислење“, Њујорк, 1953, стр.256).
Во “Гласови од работ на вечноста“ можат да се најдат многубројни примери од деветнаесетвековни збирки на смртните визии и предсмртни доживувања од деветнаесетиот век. Иако ниеден од тие примери не е толку детален како некои од современите случаи, тие нудат многубројни докази дека визиите на оностраните појави кај тие што умираат не се нималку ретки. Во овие случаи тие кои себеси се сметале за христијани, подготвени за смрт, имале чувство на мир, радост, светлина, гледале Ангели и Рај, а тие што неверуваат (во многу религиозната Америка XIX век) обично гледаат демони и пекол.
Констатирајќи го фактот дека овие случаи постојат, мора сега да го поставиме прашањето, каква е нивната природа? Дали навистина гледањето на Небесата е толку често помеѓу оние кои се, иако умираат како христијани (толку колку е тоа можно), сепак надвор од Христовата Црква, Православната Црква?
Во нашето проценување на вредностите на овие искуства, повторно ќе се вратиме на проблемот “средба со другите“.
Ги испитуваме сега искуствата на нехристијаните, за да видиме дали тие битно се разликуваат од искуствата на тие кои себеси се сметаат за христијани. Ако нехристијаните исто така често ги гледаат “Небесата“, во предсмртните моменти и после смртта, тогаш ова искуство ќе мораме да го толкуваме како нешто природно, што може да му се случи на секого, но не како нешто што е специфично само за христијаните. Книгата на Осис и Харалсон нуди многубројни сведоштва околу ова прашање.
Овие истражувачи известуваат за околу 75 случаи на “видување на другиот свет“ од страна на пациенти пред умирање. Некои од нив опишуваат неверојатно убави шуми и градини; некои гледаат капија која се отвара кон прекрасен пејсаж или град; многумина слушаат музика од другиот свет. Често пати тука се измешани и многу земски сцени, како во случајот на Американката која во прекрасната градина се упатила со такси, Индијка која во својот “Рај“ дојавала на крава (Во часот на смрта, стр.163), или Њујорчанинот кој се нашол на светло зелена полјана, со душа исполнета со “љубов и среќа“,а во далечината ги видел зданијата на Менхетен и забавниот парк (Дејвид Вилер, “Патување на другата страна“, стр. 100-105).
Важно е да се забележи дека истражувањата на Осис и Харалдсон покажуваат дека Индусите ги гледаат “Небесата“ исто толку често како и христијаните, но ако овие вторите го гледаат “Исус“ и “ангелите“, првите гледаат хинду храмови и богови (стр. 177).
Уште поважно е тоа дека длабочината на религиозноста на пациентот, очигледно, нема никакво влијание на неговата способност да има непрактични визии: “длабоко религиозни луѓе не гледаат рајски врати и градини ништо почесто отколку тие кои се помалку религиозни, или сосема се нерелигиозни“. И навистина, еден член на индиската комунистичка партија, атеист и материјалист, додека умирал пренесен бил “ на преубаво место, не на ваа земја… Слушнал музика и песна од далечина. Кога сфатил дека е жив, му било жал што морал да го напушти тоа убаво место“ (стр. 179).
Еден човек се обидел да изврши самоубиство и, додека умирал, зборувал: “Јас сум на Небесата. Има толку многу куќи околу мене, многу улици со дрвја на кои растат слатки плодови и малечки птички кои пејат“ (стр. 178). Повеќето од тие кои вакво нешто доживеале чувствуваат при тоа голема радост, мир, сигурност, и спремност да ја прифатат смртта, ретко некои од нив да сакаат да се вратат во живот (стр. 182).
Според тоа, јасно е дека мораме да бидеме внимателни кога се работи за толкување на “визии на Небесата“, кои ги имаат смртниците и тие кои “умреле“. Како и порано, кога сме разговарале за “средба со другите“во второто поглавие, така и сега мораме прецизно да ја истакнеме разликата меѓу вистинските, благодатните видувања на оној свет и тие помалку-повеќе природни искуства, кои, иако отскокнуваат од вообичаените рамки на човековите доживувања, сепак не се ни најмалку духовни и не ни зборуваат ништо за природата на Небесата, ниту за адот какви тие навистина се и какви ги гледа изворното христијанско учење.
Најважен дел на нашето истражување на “посмртните“ искуства и умирање, сепак е пред нас, а тоа е проценка и размислување на тие искуства со мерките на изворното христијанското учење за задгробниот живот и објаснување на нивната смисла и значење за нашето време.
Веќе тука можеме да дадеме воведна оценка на доживувањето на “Небесата“ за кое денес толку често известуваат – повеќето од нив, воројатно и сите, немаат ништо заедничко со христијанското видување на Небесата. Овие видувања не се духовни, туку земски. Тие се толку кратки, толку лесно остварливи, толку секојдневни и земски во поглед на визуелните претстави кои во нив се појавуваат, да не може да биде никаква сериозна споредба меѓу нив и вистинските христијански видувања на Небесата во минатото (од кои некои ќе ги спомнеме подоцна).
Дури и “најдуховниот“ момент на некои од нив – чувство на “присутност“ Христова – уште едаш нас, повеќе отколку во било што друго, не уверува во фактот на духовна незрелост на тие кои овие искуства ги доживуваат. Наместо да предизвикуваат длабоко стравопочитување, страв Божји, и покајување, какво што кај христијанските Светители потикнувало чувство на вистинско присуство Божје (како што тоа бил случај со апостол Павле на патот за Дамаск) (Дела 9:3-9), денешните искуства произведуваат чувства кои највеќе потсетуваат на “удобност“ и “мир“ на современите пентакосталски и спиритистички движења.
Не треба, сепак, да се занемарува фактот дека ова се навистина необични искуства и дека многу од нив не можат да се сведат на прости халусцинации. Се чини дека се појавуваат надвор од вообичаените граници на земскиот живот во областа која како да е некаде меѓу животот и смрта.
Каде се наоѓа таа област? Ова е прашање на кое сега се враќаме. За да одговориме, прво ќе се обратиме на изворните христијански сведоштва, а потоа – како што тоа го прават доктор Муди и многу други автори кои се занимаваат со оваа тема – на текстовите на современите окултисти и други кои тврдат дека ја посетиле оваа област. Во колку е правилно сфатен, овој втор извор на восхитувачки начин пружа потврда на христијанската вистина.
За почеток, да го поставиме прашањето: која е таа област во која, според христијанското учење, душата влегува веднаш после смрта?
ВОЗДУШНОТО ЦАРСТВО НА ДУХОВИТЕ
За да разбереме во каква област душата влегува после смртта, мора да имаме целосен поглед на човечката природа. Мора да знаеме каква била човековата природа пред падот, потоа какви промени настанале после падот, како и какви се човековите способности за стапување во врска со духовните битија.
Можеби најкусиот и најјасниот православен одговор на ова прашање е даден во книгата на епископот Игнатиј Брјанчанинов која веќе ја цитиравме при изложувањето на православното учење за ангелите (III том на неговите собрани дела).
Епископот Игнатиј посветил едно поглавје во таа книга за „сетилното запазување на духовите“, т.е. ангелските и демонските јавувања на луѓето. Тука ќе го цитираме тоа поглавје во кое еден од великите православни отци на модерните времиња трезвеноумно и прецизно го изложува православното светоотечко учење.
ПРВОБИТНАТА ЧОВЕКОВА ПРИРОДА
„До падот, човековото тело било бесмртно, слободно од било каква немоќ или болест, слободно од сегашната огрубеност и отежнатост, слободно од гревови и телесни чувства кои сега се нешто природно за него (Свети Макариј, 4. Омилие). Неговите сетила биле неспоредливо поистенчени, нивното делување неспоредливо пошироко и сосема несопрено. Облечен во такво тело, со такви сетила, човекот бил способен за сетилно запазување на духовите меѓу кои и самиот спаѓа со својата душа; бил способен за општење со нив, како и за боговидение и општење со Бога, нешто што е природно за светите духови. Светото тело на човекот не било препрека за тоа, не го одвојувало човекот од светите духови. И облечен во тело, човекот бил способен да живее во рајот во кој сега може само да пребиваат светителите и тоа само со своите души, додека телата нивни ќе се вознесат таму дури по воскресението.
Тогаш овие тела во гробовите ќе ја остават огрубеноста која ја примиле после падот; тогаш тие ќе станат духовни, дури и духови, како што вели Свети Макариј Велики (6. Омилие) и ќе ги пројават во себе сите оние својства кои им беа дадени при создавањето. Тогаш луѓето повторно ќе застанат во редот на светите духови и отворено ќе општат со нив. Образецот на телото кое воедно било и тело и дух, го гледаме во телото на нашиот Господ Исус Христос по Неговото Воскресение.
ЧОВЕКОВИОТ ПАД
Со човековиот пад се измениле неговата душа и тело. Всушност, падот за нив беше и смрт.
Она што ние го гледаме како смрт и што со тоа име всушност нарекуваме е само одвојување на душата од телото. Но овие две нешта и пред тоа веќе биле усмртени со отстапувањето од Бога – Вистинскиот Живот.
Ние веќе се раѓаме убиени со вечна смрт! Ние не чувствуваме дека веќе сме мртви, зошто тоа е својствено за сите мртовци! Немоќите и болестите на нашето тело, неговата потчинетост на разни непријатни влијанија во овој материјален свет, неговата огрубеност – сето тоа се последици од падот. По падот, нашето тело се нашло во истиот ред со телата на животните, тоа битисува со анимален живот, со животот на својата падната природа. Тоа е како некаков затвор, гроб и зандана на душата.
Изразите кои ги користиме се силни, но дури ни тие не го изразуваат доволно точно падот на нашето тело од висината на духовна состојба во низините на плотското. Човекот мора да се очисти со грижливо покајување и барем во извесна мера да ја почувствува слободата и возвишеноста на духовната состојба, за да може да сфати во колку бедна состојба е нашето тело, во состојба на осмртеност предизвикана од отуѓувањето од Бога. Во таа состојба на осмртеност, сред крајна отежнатост и огрубеност, телесните сетила не се способни да општат со духовите и не ги гледаат, не ги слушаат и не ги чувствуваат. Така истапената секира веќе не може да се користи во она за што е наменета. Светите духови избегнуваат да опшатат со луѓето зошто луѓето не се достојни за тоа општење, а паднатите духови, кои не повлекоа во својот пад, се помешале со нас и за полесно да не држат во заробеништво, се трудат себе и своите окови да ги направат за нас незабележливи.
Ако понекогаш и се откријат, го прават тоа за да ја зацврстат својата власт над нас. Сите ние кои сме робови на гревот треба да знаеме дека за нас не е својствено да општиме со светите Ангели зошто со падот се отуѓивме од нив. По тој пад за нас е својствено општење со паднатите духови во чиј ред спаѓаме со душата, заради што треба да знаеме дека духовите кои видливо се јавуваат на луѓето (кои пребиваат во состојба на пад и гревовност) – се демони, а не свети Ангели. „Осквернетата душа“, вели Свети Исак Сирин, „не влегува во чисто Царство и не се придружува на духовите на светите“ (74. Омилие).
„Иако демоните обично се јавуваат на луѓето преправени во светли Ангели за што полесно да ги измамат; иако понекогаш се трудат да ги уверат луѓето дека тие се човечки души, а не демони (овој вид на измама демоните денес особено често го користат, зошто современиот човек е особено подготвен да поверува во тоа), иако тие понекогаш предвидуваат идни настани; иако откриваат и тајни – сепак човекот не смее воопшто да им поверува. Кај нив вистината е помешана со лагата, а вистината ја користат повремено за полесно да им успее измамата. Зошто и самиот сатана се претвора во Ангел на светлината и неговите слуги се претвораат дека се слуги на праведноста, вели апостол Павле (2Кор. 11, 14-15)“, (т. III, стр. 7-9).
Општо правило за сите луѓе треба да биде дека во никој случај да не веруваат во духови кога тие се јавуваат во видлив облик, да не стапуваат во разговор со нив и да не обрнуваат никакво внимание на нив, сметајќи го нивното јавување за најголемо и најопсно искушение. Во времето на тоа искушение човекот треба да го усмери својот ум и срцето кон Бога, молејќи Го за избавување од тоа искушение. Желбата да се видат духови, да се дознае нешто за нив и од нив е знак на крајно безумие и потполно непознавање на моралното и подвижничко предание на Православната Црква. Познавањето на духовите не се стекнува онака како тоа го претпоставуваат неискусни и невнимателни истражувачи, туку на сосема различен начин. Отвореното општење со (паднатите) духови за неискусните претставува најголема несреќа или е причина за најголеми несреќи“.
„Боговдахновениот писател на книгата Постанок вели дека после падот на првите луѓе, Бог, изрекувајќи пресуда пред протерувањето од Рајот направил облека од кожа и ги облекол Адам и Ева во нив (Пост. 3, 20). Кожната облека, според толкувањето на Светите Отци (Свети Јован Дамаскин: „Точно изложување на Православната вера“/кн. 3, гл.1/) го означува нашето грубо тело кое при падот се изменило и ја изгубило својата првобитна состојба и духовност и ја примило сегашната огрубеност.
Иако вистинската причина за тоа бил падот, сепак промената се случила под влијание на Семоќниот Творец, по Неговата неискажлива милост кон нас, заради нашата благосостојба. Меѓу останатите, за нас полезни последици кои проистекуваат од состојбата во која сега се наоѓа нашето тело, укажуваме на оваа: сред огрубеноста на нашето тело ние станавме неспособни сетилно да ги запазуваме духовите под чија власт паднавме…Премудроста и добрината Божја поставија преграда меѓу луѓето протерани од рајот на земјата и духовите кои биле исфрлени од Небесата на земјата. Оваа преграда е грубата материјалност на човечкото тело. Така и земските владари ги одвојуваат со затворски ѕидови злосторниците од останатото човечко општество за тие по сопствена волја да не нанесат на општетството штета и да не ги расипуваат другите (Свети Јован Касијан, „Разговори“, 8, гл. 12).
Паднатите духови делуваат на луѓето подметнувајќи им грешни помисли и чувства, но многу мал број луѓе се во состојба со сетила да ги забележи духовите“ (Епископ Игнатиј, стр. 11-12).
Душата облечена во тело, затворена и одвоена со него од духовите, постепено расте изучувајќи ги Божјите закони или – што е исто – изучувајќи го Христијанството и стекнува способност да го разликува доброто од злото. Тогаш и се дарува духовно видение на духовите и ако тоа е во согласност со целта кон која Бог ја води, – исто така и сетилно видение, зошто за неа ѓаволските измами се многу помала закана, додека искуството и знаењето за тоа се полезни.
Со одвојувањето на душата од телото со видлива смрт, ние повторно влегуваме во редот и друштвото на духовите. Од ова е очигледно дека за успешен влез во светот на духовите неопходно е навремено себеусогласување со Божјите закони, заради што Бог и остави на секој човек одредено време на странствување на земјата. Тоа странствување се нарекува земен живот“.
ОТВОРАЊЕ НА СЕТИЛАТА
„Луѓето стануваат способни да видат духови откако сетилата ќе им се изменат, а тоа се случува незабележливо и за човекот на необјаснив начин. Тој само забележува дека одеднаш почнува да гледа она што претходно не гледал и што другите не гледаат и да слуша она што претходно не слушал.
За луѓето кои лично искусиле таква промена на сетилата, таа е многу едноставна и природна, иако не можат да ја објаснат на себе и на другите, а за луѓето кои тоа не го искусиле, станува збор за нешто чудно и несфатливо. На сите, исто така, им е познато дека луѓето можат да потонат во сон, но каква е појавата на сонот и на кој начин, незабележливо за нас, ние преоѓаме од будна состојба во состојба на сон и самозаборав – за нас останува тајна.“
„Измената на сетилата со чија помош човекот стапува во сетилно општење со битија од невидливиот свет, во Светото Писмо се нарекува отворање на сетилата. Писмото вели: ‘Тогаш Господ му ги отвори очите на Валаам и тој го здогледа Ангелот Господов каде стои на патот со извлечен меч во раката’ (Броеви, 22,31). Опкружен со непријатели пророкот Елисеј, за да го смири својот престрашен слуга, се помоли и рече: ‘Господи, отвори му ги очите да види. И Господ ги отвори очите на момчето и тој виде: гора полна со коњи и огнени коли околу Елисеј’ (4 Цар., 6, 17-18); (види исто така Лука, 24, 16-31).“
Од наведените места од Светото Писмо јасно произлегува дека телесните органи служат како некакви двери и влез во внатрешната одаја каде се наоѓа душата и дека овие двери се отвораат и затвораат по Господова наредба. Премудро и милосрдно овие двери остануваат постојано затворени кај паднатите луѓе за нашите заколнати непријатели, паднатите духови, не би се упатиле кон нив и низ нив не не‘ погубат и нас. Таа мерка е толку неопходна зошто ние после падот сме се нашле во областа на паднатите духови, опколени со нив и поробени од нив.
Немајќи можност да се пробијат во нас, тие ни се покажуваат однадвор, предизвикувајќи разни грешни помисли и фантазии и со тоа вовлекувајќи ја лесноверната душа во општење со нив. На човекот не му е дозволено да го отклонува Божјиот надзор и со сопствени средства (по Божје допуштање, но не и по Негова волја) да ги отвора своите сетила и да стапува во сетилно општење со духовите.
Но, тоа се случува. Очигледно е дека човекот со сопствените сили може да успее да општи само со паднатите духови. Не е својствено за светите Ангели да учествуваат во нешто што не е согласно со Божјата волја, во нешто што за Бога не е угодно…Што луѓето ги привлекува да стапуваат во отворено општење со духовите? Лесномислените луѓе и оние кои не знаат, при стапување во едно такво општење можат на себе да си нанесат голема штета (стр. 13-15).“
„Мислата дека сетилното запазување на духовите е од голема важност – е погрешна. Сетилното запазување без духовното не овозможува правилно разбирање на духовните битија; тоа овозможува само површно разбирање на духовите и многу лесно може да не наведе да стекнеме најпогрешни поими за нив.
Токму тоа и најчесто се случува на неискусни луѓе и со оние кои се суетни и самоуверени. Духовното запазување на духовите се дава само на вистинските христијани, додека за сетилното запазување на духовите најспособни се луѓето со најпорочен живот… Многу мал број луѓе ја поседува способноста за духовно запазување на духовите како вроден дар и на многу малку луѓе духовите им се јавуваат по повод некои особени животни околности.
Во овие последни два случаи на човекот не може ништо да му се замери, само таквиот би требало со сите напори да се избави од таквата состојба која е многу опасна. Во нашето време многумина се впуштаат во општење со паднатите духови со посредство на магнетизам (спиритизам) кога паднатите духови обично се јавуваат во вид на ангели и мамат со помош на разни интересни приказни во кои лагата ја мешаат со вистината. Тие секогаш предизвикуваат крајно душевно, па дури и умно растројство“ (стр. 19).
„Оние кои со телесни очи гледаат духови, дури и свети ангели, не треба за себе ништо особено да мислат; ваквото запазување само по себе не е никаков доказ за достојност на таквиот човек. За ова се способни не само порочните луѓе, туку и бесловесните животни“ (Броеви, 22, 33), (стр. 21).
ОПАСНОСТ ОД КОНТАКТИ СО ДУХОВИ
„На оној кој нема духовен вид, видението на духовите со телесни очи секогаш им нанесува штета – понекогаш поголема, понекогаш помала. Тука на земјата, вистината е помешана со лагата (Свети Исак Сирин, 2. Омилие), како во земја каде доброто е помешано со злото, во земјата на прогонството на паднатите ангели и паднатите луѓе“ (стр. 23).
„Оној кој со сетилата ги запазува духовите може лесно да биде измамен на сопствена штета и погибел. Ако тој при видение ја поклони довербата на духовите, или се покаже лесноверен, неизоставно ќе биде измамен, неизоставно ќе биде привлечен, ќе биде запечатен со печатот на измама непрепознатлив за неискусните, со печат кој нанесува страшна повреда на неговиот дух.
Што е уште полошо, често веќе не е можно било што да се поправи, ниту е можно да се избави од оваа состојба. Тоа се случило на многумина. Тоа им се случило не само на незнабошците, чии гатачи отворано општеле со демоните; тоа им се случило не само и на христијаните кои, неупатени во тајните на христијанството, во одредени животни околности стапиле во општење со духови; тоа се случило и на многу подвижници и монаси кои сетилно гледале духови, а претходно не стекнале способност духовно да ги видат.“
„Единствено учењето и праксата на христијанскиот подвиг на правилен и законски начин го воведуваат човекот во светот на духовите. Секој друг начин е незаконски и мора да биде отфрлен како непотребен и погубен. Вистинскиот Христов подвижник самиот Бог го воведува во видението на духовите. Кога Бог е водич, тогаш лагата се одделува од вистината. На подвижникот тогаш прво му се дава духовно видение на духовите кои тој подробно и прецизно ги открива сите својства на тие духови. Дури после тоа на некои подвижници им се дарува сетило на видение на духовите со кое се потполнува познавањето на духовите стекнато со духовно водење“ (стр. 24).
НЕКОЛКУ ПРАКТИЧНИ СОВЕТИ
Од беседата на Свети Антониј која во неговото житие ја запишал неговиот ученик Свети Атанасиј Велики (што претходно спомнувавме како главен извор за нашето знаење за делувањето на демоните), епископ Игнатиј превзема неколку практични совети за христијанските подвижници за тоа како треба да се однесуваме кон сетилното видение на духови. Ова е од исклучителна важност за секој кој сака да води вистински христијански живот во денешно време кога (од причини кои ќе се обидеме да ги објасниме подоцна) сетилното видение на духовите стана пораширено отколку во поранешно време. Свети Антониј учи:
„Потребно е, за ваша безбедност, да го знаете и ова: ако ви се јави било какво видение, не плашете се. Без разлика какво е видението, вие прво храбро прашајте го: ‘Кој си и од каде доаѓаш?’ Ако е јавување на некој светител, тие ќе те успокојат и твојот страв ќе го претворат во радост. Ако јавувањето е ѓаволско, тоа, наидувајќи на одлучност во твојата душа, веднаш ќе почне да се колеба. Зошто тоа прашање укажува на храбра душа. Откако го постави тоа прашање, Исус Навин се увери во вистинитоста на видението (Нав. 5, 13), а непријателот не се сокри ни од Данаил (Дан. 10, 20) (стр. 43-44)“.
Наведувајќи како дури и Свети Симеон Столпник демонот еднаш го измамил појавувајќи се пред него во пламена кочија (Житија на Светителите, 1 септември), епископот Игнатиј ги предупредува денешните православни христијани: „Ако и Светителите биле во таква опасност да бидат измамени од злите духови, таа опасност е уште поголема за нас.“
Ако ни Светителите не можеле секогаш да ги препознаат демоните кои им се јавувале во вид на Светител или како Христос, како ние за себе можеме да мислиме дека непогрешно ќе ги препознаеме? Единствен начин да се избавиме од овие духови е одлучно да одбиваме секое нивно јавување и секое општење со нив, сметајќи се себеси за недостојни за такви јавувања или за такво општење“.
„Светите наставници на христијанското подвижништво им заповедаат на благочестивите подвижници да не веруваат на никаков лик или видение кое ненадејно се појавува, да не стапуваат во разговор со нив, ниту пак да им обрнуваат било какво внимание. Тие заповедуваат за време на ваквите јавувања ние да се оградуваме со знакот на Чесниот Крст, да ги затвораме очите со потполна свест дека не сме достојни и неспособни да видиме свети духови и да го молиме Бога да не избави од сите замки и измами кои духовите на злобата лукаво ни подметнуваат“ (стр. 45-46).
Понатаму Свети Игнатиј го цитира преподобниот Григориј Синаит: „Воопшто не прифаќај она што со сетилата или умот гледаш надвор или во себе, било тоа да е ликот на Христа или Ангел или некој Светител, било умот да вообразува или здогледува некаква светлина; зошто на самиот ум по природа му е својствено да фантазира и тој лесно обликува ликови по своја желба. Ова е вообичаена појава кај оние кои строго не пазат на себе заради што самите на себе си нанесуваат штета“. (стр. 47-49).
ЗАКЛУЧОК
Епископ Игнатиј вака го заклучува учењето: „Единствниот правилен пристап во светот на духовите го дава христијанското подвижништво. Единствениот правилен приод до сетилното видение на духовите го обезбедува христијанското растење и совршенство“ (стр. 53).
„Во одредено од Бога назначено и само Нему познато време, ние сигурно ќе стапиме во светот на духовите. А за никого од нас тоа време не е далеку! Нека себлагиот Бог ни дарува уште во текот на овој земски живот да прекинеме да општиме со паднатите духови и да стапиме во општење со светите духови, за врз основа на тоа, откако ќе го соблечеме ова тело, да бидеме прибројани како свети, а не паднати духови!“(стр. 67).
Ова учење на епископ Игнатиј (Брјанчанинов), напишано пред повеќе од сто години, би можело исто така да биде напишано и денес – толку прецизно ги опишува духовните искушенија на нашето време, кога „дверите на запазувањата“ (да употребиме израз од Олдос Хаксли, еден од експерименаторите во оваа област) во човекот се отворени во мерка најпоимлива за времето во кое жевеел епископ Игнатиј.
Со овие негови зборови речиси и да не е потребен коментар. Внимателен читател можеби веќе почнал да ги применува „посмртните“ искуства кои ги опишуваме во оваа книга и со самото тоа почнал да ја сфаќа застрашувачката опасност од овие искуства по човечката душа.
Оној кој е запознат со ова православно учење, не може без ужас и запрепастување да набљудува со каква леснотија денешните таканаречени христијани „укажуваат“ доверба на јавувањето и виденијата кои стануваат нешто вообичаено.
Причината за оваа доверба е јасна: римокатолицизмот и протестантизмот кои веќе толку векови се одвоени од учењето и праксата на православниот духовен живот, ја изгубиле секоја способност да го разбираат царството на духовите.
Ним им станала сосема непозната основната христијанска доблест – недоверба кон сопствените „добри“ мисли и чувства. Поради тоа „духовните“ искуства и јавувања на духовите се намножиле како никогаш порано во христијанската ера, така да лесноверното човештво е спремно да ја прифати теоријата за „Новото доба“ на духовни чуда или „ново излевање на Светиот Дух“ како објаснување за овој факт.
Вакво духовно осиромашување на човештвото кое себе се смета за „христијанско“, додека во исто време се подготвува за ерата на демоските „чуда“, е знак на последните времиња (Откр. 16, 14).
Треба да се додаде дека православните христијани иако теоретски поседуваат – вистинско христијанско учење, ретко и самите имаат потполна свест за него и често како и нехристијаните стануваат лесно измамени.
Време е ова учење повторно да го откријат оние кои по право на раѓање им припаѓа.
Оние кои сега ги опишуваат своите „посмртни“ искуства покажуваат дека наивно веруваат на своите искуства како и толку други кои во минатото биле заведени од нив. Во целокупната современа литература во врска со овие прашања, во само неколку случаи, лицето навистина сериозно се запрашало да не доаѓа барем еден дел од неговото искуство со ѓаволот. Православниот читател секако ќе си го постави ова прашање и ќе се обиде овие искуства да ги разбере во светлината на духовното учење на православните отци и светители.
Ќе продолжиме понатаму за да видиме конкретно што се случува со душата кога после смртта го напушта телото и влегува во царството на духовите.
ВОЗДУШНИ МИТАРСТВА
Местото каде особено е живеалиштето на демоните во овој паднат свет и местото каде душите на новопретставените луѓе се среќаваат со демоните е воздухот. Епископот Игнатиј понатаму ја опишува оваа област која треба добро да се разбере за современите „посмртни“ искуства да ни станат потполно јасни.
„Зборот Божји и содејствувачкиот збор Дух, преку своите избрани садови, ни откриваат дека просторот меѓу небото и земјата, сето ова воздушно синило на поднебесието е место каде живеат паднатите ангели фрлени од Небесата…
Светиот апостол Павле паднатите ангели ги нарекува духови на злобата во поднебесието (Еф. 6, 12), а нивниот поглавар – „кнез кој владее во воздухот“ (Еф. 2,2). Паднатите ангели се расеани во голем број по целиот проѕирен бескрај кој го гледаме над нас. Тие постојано ги вознемируваат сите човечки општества и посебно секој човек – нема злодела и престапи каде тие не се поттикнувачи и учесници.
На сите можни начини тие го наведуваат човекот на грев и го учат на грев. „Соперникот ваш ѓаволот“ – говори Светиот апостол Петар, „како лав што рика и бара некого да го проголта„ (1 Петр. 5, 8), како за време на нашиот земен живот, така и по разделувањето на душата од телото.
Кога душата на христијанинот, напуштајќи го својот земски храм, почнува да влегува низ воздушниот простор во својата горна татковина, демоните тогаш ја запираат, трудејќи се во неа да пронајдат некоја сродност со себе – својата гревовност, својот пад – и да ја одвлечат во адот подготвен за „ѓаволот и неговите ангели“ (Мт. 25, 41). Тие тоа го прават „по правото кое го стекнале (според душата)“ (епископ Игнатиј, Собрани дела, том III, стр. 132-133).
После падот на Адам, продолжува епископ Игнатиј, кога рајот бил затворен за човекот и херувимот со огнен меч бил поставен да го чува (Пост. 3, 24), главниот на паднатите ангели – сатаната- заедно со ордите на нему потчинети духови „стоел на патот од земјата кон рајот и од тоа доба па се до спасоносното страдање и животворната смрт Христова, не пропуштал по тој пат ниету една човечка душа која се одвоила од телото.
Небесните двери беа за секогаш затворени за луѓето. И праведниците и грешниците се симнувале во адот. Вратата на вечноста и непроодните патишта се отворија дури пред нашиот Господ Исус Христос“ (стр. 134-135). Откако Исус Христос не искупи, „сите кои отворено Го отфрлаат Искупителот, го сочинуваат наследството на сатаната: нивните души, по разделувањето од телото, слегуваат право во адот. Но и христијаните кои биле склони кон гревот исто така не се достојни веднаш по земскиот живот да се преселат во блажената вечност.
Самата праведност бара овие склоности кон гревот, сите предавства кон Искупителот, да бидат измерени и оценети. Ова судење и проникливост е потребно за да се одреди во колкава мерка душата на некој христијанин тежнее кон гревот, односно за да се одреди што во неа преовладува – вечен живот или вечна смрт. Непристрасниот Божји суд ја очекува душата на секој христијанин по нејзиното одвојување од телото, како што вели Светиот апостол Павле: „на луѓето им е одредено еднаш да умрат, а потоа – суд“ (Евр. 9, 27).
Заради испитување на душата која поминува низ воздушниот простор, темните сили воспоставиле посебни судници и стражи на посебен начин. „Во слоевите на поднебесјето, од земјата до Небесата стражарат полкови на паднати духови. Секој посебен одред е задолжен за одреден вид на грев за кој ја испитуваат душата која пристигнува до тој одред. Демонските судници и стражи во воздухот во светоотечките списи се нарекуваат – митарства, а духовите кои ја имаат таа служба – митари“ (стр. 136).
КАКО ДА СЕ РАЗБЕРАТ МИТАРСТВАТА
Веројатно ниту еден аспект на православната есхатологија не бил во толкава мерка погрешно сфатен како што тоа е случајот со воздушните митарства. Многу богослови кои завршиле школување во денешните современи православни училишта, се склони во целост да ги отфрлат митарствата како некаков „подоцнежен додаток“ на православното учење или како „измислена“ област за која нема потврда ниту во Светото Писмо, ниту во светоотечките текстови, а ниту во духовната реалност.
Таквите студенти се жртви на рационалистичкото образование кое е лишено од прецизното спознание дека постојат различни нивоа на стварноста кои често се опишуваат во православната литература, како и различни нивоа на значења на она што се говори во Светото Писмо и во светоотечките текстови.
Современото рационалистичко пренагласување на „буквалното“ значење на текстовите и „реалистичкото“ или подобро кажано приземно сфаќање на настаните опишани во Светото Писмо и Житијата на Светителите, ја замаглува или ја затемнува духовната смисла и духовното искуство кои често се примарни во православните текстови. Затоа епископот Игнатиј кој, од една страна, бил „префинет“ модерен интелектуалец, а од друга страна, вистински и единствен син на Црквата – може да претставува посредник со чија помош денешните православни интелектуалци би се вратиле на исконското православно предание.
Пред понатаму да го изложуваме учењето на владиката Игнатиј за воздушните митарства, да се потсетиме на предупредувањата кои двајца православни мислители – еден современ и еден древен – ги упатиле кон оние кои се охрабруваат да ја проучуваат реалноста на другиот свет.
Во 19. век московскиот митрополит Макариј, говорејќи за состојбата на душата после смртта, пишува: „Треба да се има во предвид дека како што е нужно при опишувањето на појавите во духовниот свет тие појави нам, облечени во тело, да ни бидат прикажани на помалку или повеќе сетилен, антропоморфен начин, така ова е особено потребно и при деталното изложување на учењата за митарствата низ кои проаѓа душата по одвојувањето од телото.
Затоа мора добро да го запомнеме она што Ангелот на самиот почеток на своето кажување за митарствата го рекол на Свети Макариј Александриски: „Земните работи примај ги тука како сосема слабо изобразени небесни работи“. Митарствата не треба да се замислуваат во груб, сетилен облик, туку – колку нам тоа ни е можно – во духовен облик. Исто така човек не треба да се врзува за детали кои и во самата Црква, кај разни писатели и во разни кажувања, се прикажани различно, иако основната мисла за митарствата е секогаш идентична“ (Митрополит Макариј Московски, „Православно догматско богословие“).
Некои примери на такви детали, кои не треба да се толкуваат на „груб и сетилен“ начин, наведува и Свети Григориј Двоеслов во четвртата книга на своите „Разговори“, книга која, како што веќе видовме, е специјално посветена на прашањето на животот после смртта.
Така, опишувајќи го посмртното видение на некој Репарат, кој видел грешен свештеник како гори врз некаква огромна клада, Свети Григориј пишува:
„Запалениот оган кој Репарат го видел не значи дека во адот горат дрва. Неговото видение било такво за тој да стекне впечатлива слика за адскиот пламен за луѓето, слушајќи го неговиот опис, да научат да се плашат од вечниот пламен, врз основа на искуствата кои ги имаат со материјалниот оган“ („Разговори“, IV, 32).
Опишувајќи повторно, на друго место, како некој човек бил вратен во живот затоа што се работело за „грешка“ – некој друг со исто име всушност бил повикан на оној свет (а тоа се случува и во денешните „посмртни“ искуства) – Свети Григориј додава: „Кога нешто такво се случи, внимателното разгледување на нештата покажува дека тоа не била грешка, туку предупредување. Во својата безгранична милосрдност добриот Бог дозволува на некои души наскоро по смртта да се вратат во своите тела за да ги научи на страв од вечна казна покажувајќи им го адот, бидејќи самите зборови не можеле во тоа да ги уверат“ (IV, 37).
А тоа што на некој човек му биле покажани златни живеалишта во посмртното видение, Свети Григориј коментира вака: „Секако дека секој кој има здрав разум нема да ги сфати буквално овие изрази…А бидејќи големото милосрдие се наградува со вечна слава, тогаш се чини дека е сосема можно да се изгради вечно живеалиште од злато“(IV, 37).
Подоцна ќе кажеме нешто повеќе за разликата меѓу видението на оној свет и вистинското „вонтелесно“ боравење таму (искуствата на митарствата како и многу денешни „посмртни“ искуства очигледно спаѓаат во оваа втора категорија).
За сега е доволно да се знае дека мора внимателно и трезвено да се пристапи кон секое искуство врзано за оној свет. Кој е запознат со православното учење нема да каже дека митарствата не се нешто реално, нема да каже дека тоа не е вистинско искуство на душата после смртта.
Но, мора да имаме на ум: ова искуство не се случува во нашиот груб, материјален свет; времето и просторот, иако очигледно постојат, потполно се различни од нашите земски претстави за времето и просторот; земскиот јазик е немоќен да ја опише оваа реалност. Оној кој добро ја проучил православната литература сигурно ќе знае да ја разликува духовната реалност во описите за другиот свет од небитни детали кои понекогаш може да бидат дадени во вид на симболи или сликовити представи. Така што, да речеме, во воздухот не постојат никакви видливи „згради“ или „царинарници“, каде би се наплатувала „царина“. Исто така, кога се спомнува свиток или прибор за пишување со кои се бележат гревовите или пак „вага“ на која се мерат доблестите или „злато“ со кое се плаќаат „долговите“ во сите тие случаи правилно ќе постапиме ако тоа го сфатиме како фигуративни изрази, средства со чија помош може да се долови духовната реалност со која тогаш душата се соочува.
Без разлика дали душата ги гледа сите овие претстави во тоа време или подоцна е во состојба да се сети на тоа искуство само со посредство на таа слика или едноставно не може на друг начин да го изрази своето искуство, сето тоа се чини било споредно и неважно прашање за светите Отци и пистаелите на житијата на Светителите кои овие искуства ги забележале. Она што е сигурно е дека постојат испитувања кои ги спроведуваат демоните. Тие се јавуваат во грозен, но човечки облик, го обвинуваат новопретставениот за направените гревови и буквално се обидуваат да го грабнат нежното тело на душата која цврсто ја држат ангелите. А сето тоа се случува во воздушниот простор над нас и е видливо за оние на кои очите им се отворени за гледање на духовната реалност.
Сега да се вратиме на изложувањето на епископ Игнатиј за православното учење за митарствата.
СВЕТООТЕЧКО СВЕДОЧЕЊЕ ЗА МИТАРСТВАТА
Учењето за митарствата е учење на Црквата. Без никакво сомнение (подвлекол епископ Игнатиј) дека Свети апостол Павле мислел на нив кога рекол дека христијаните водат војна против духовите на злобата во поднебесието (Еф. 6, 12). Ова учење го наоѓаме во најстарото црковно предание и во „црковните молитви“ (кн. III, стр. 138).
Епископ Игнатиј цитира многу Свети Отци кои учат за митарствата. Тука ќе наведеме само неколку од нив.
Свети Атанасиј Велики, во своето познато житие за Свети Антониј Велики, опишува како еднаш Свети Антониј „во деветиот час започна молитва пред оброк и одеднаш, зафатен од дух, беше вознесен високо од Ангели. Демоните во воздухот се противеа на неговото вознесување: Ангелите побараа од нив да изнесат причини за нивното противење бидејќи Свети Антониј немал никаков грев.
Демоние настојуваа да ги изложат гревовите кои тој ги направил од самото раѓање, но Ангелите им ги затворија устите на клеветниците, велејќи им дека не треба да ги сметаат неговите согрешенија од денот на неговото раѓање зошто тие веќе биле избришани со Христовата благодат, туку да изнесат, ако имаат-такви гревови кој тој ги направил откако стапил во монаштво и се посветил на Бога.
Во своите обвинувања демоните изрекуваа многу дрски лаги. Но, бидејќи нивните клевети беа без докази, на Антониј му беше ослободен премин. Тогаш тој дојде при себе и виде дека се наоѓа на она место каде стоеше да се моли. Заборавајќи на храната, тој цела ноќ ја помина во плач и воздишки, размислувајќи за тоа колку многу има непријатели на човечкиот род, за борабата против тие легиони, за тешкотиите кои го проследуваа влезот кон небесата низ воздушниот простор и за зборовите на апостол Павле, кој вели: „Нашата војна не е против тело и крв, туку против поглаварства и власти во воздухот“ (Еф. 2, 2; 6, 12). Знаејќи дека воздушните сили сакаат само едно – да не лишат од слободниот премин до Небесата, кон тоа стремат и на тоа усрдно и напорно работат, апостол Павле предупредува: „Затоа земете го сето оружје Божје за да можете да се спротивставите во зол ден“(Еф. 6, 13), „да се посрамоти противникот, немајќи ништо лошо да каже против вас“ (Тит 2, 8) (стр. 138-139).
Свети Јован Златоуст, опишувајќи го смртниот час, учи: „Тогаш ни се потребни многу молитви, многу помагачи, многу добри дела, големо застапништво од ангелите додека поминуваме низ воздушниот простор. Ако на пат за странска земја или град ни е потребен патеводител, колку ли ни се повеќе потребни патеводителите и помагачите да не поминат покрај невидливите власти и сили кои господарат во воздухот, а кои уште се нарекуваат и гонители, митари, даночници“, (Беседа за трпењето и благодарењето и за тоа дека не треба неутешно да плачеме за упокоените, а која се чита во Православната Црква во седмата сабота по Пасхата и при погребување на упокоен).
Свети Макариј Велики пишува: „Кога ќе слушнеш дека под небесата се наоѓаат реки со змаеви, вилици на лавови, сили на темнината и оган кој гори, зарем не знаеш дека тие, ако не го примиш залогот на Светиот Дух, ќе ти ја земат душата при излегувањето од телото и ќе ти го спречат твоето влегување во Небесата“ (Беседа 16, гл.13).
Свети Исаија Затвореник, еден од авторите на „Добротољубие“ (IV век) учи дека христијаните треба „секој ден да ја имаат смртта пред очи и да водат грижа за тоа какво ќе биде нивното заминување од телото и како ќе помине покрај силите на темнината кои ќе ги пресретнат во воздухот“ (Беседа 5, 22). Кога душата го напушта телото и приоѓаат Ангели да ја следат; а силите на темнината ја пресретнуваат сакајќи да ја задржат и да ја испитуваат во случај да најдат во неа нешто нивно“. (Беседа 17).
А Свети Исихиј, презвитер Ерусалемски (V век) учи: „Ќе дојде врз нас часот на смртта, ќе дојде и не ќе можеме да го избегнеме. О, кога кнезот на светот и воздухот , што не среќава, би нашол дека нашите безаконија се мали и не би можел со право да не обвини за нив! (Слово за трезвеноста – „Добротољубие“, книга втора).
Свети Григориј Двоеслов (+ 604) во своите Беседи на Евангелието пишува: „Би требало длабоко да се размислува за тоа колку за нас ќе биде страшен часот на смртта, се заборава претходната среќа, колку голем страв од Судијата. Тогаш злите духови истражуваат какви се делата во душата на упокоениот; тогаш пред неа ќе ги изнесат гревовите на кои тие, демоните, ја навеле за да ја одведат во мачилиште. Но, зошто ние само зборуваме за грешна душа, кога тие доаѓаат и кај избраните на умирање, барајќи и кај нив она што е нивно (демонско) доколку кај нив имале нкаков успех. Меѓу луѓето бил само еден Кој без страв, пред своето страдање рече: „Нема повеќе многу да говорам со вас, зошто доаѓа кнезот на овој свет и во мене нема ништо“ (Јн. 14, 30) (Беседи на Евангелието, 39, на Лука, 19, 42-47; еп. Игнатиј, трета книга, стр. 278).
Свети Ефрем Сиријски (+373) часот на смртта и судот на митарствата ги опишува вака: „Кога ќе дојдат застрашувачките чети, кога божествените грабнувачи и наредат на душата да го напушти телото, кога тие со сила не одведат, а потоа не приведат пред неизбежниот суд, тогаш бедниот човек, кога ќе ги здогледа…почнува целиот да се тресе и трепери како од земјотрес…Божествените грабнувачи , откако ќе ја земат душата, ја креваат низ воздухот каде се наоѓаат старешини и кнезови – владеачите на светот, кои припаѓаат на противничките сили. Тие се нашите тужители, страшни царинарници, записничари, даночници…Тие не среќаваат, опишуваат и ги набројуваат гревовите и долговите на секој човек – гревовите во младоста и староста, волни и неволни, направени со дела, зборови или помисли. Таму е голем стравот, големо тресење од страв на бедната душа, неволја која не може да се опише и која трпи од безбројното мноштво на непријатели кои се околу неа, кои ја клеветат за да ја спречат да се воздигне на Небесата и да се насели во светлината на живите, да влезат во земјата на животот. Но, Светите Ангели, земајќи ја душата, ја носат со себе (Свети Ефрем Сиријски, т. III, стр. 383-385).
И во богослужењето на Православната Црква на многу места се спомнуваат митарствата. Така во „Октиохот“, дело на Свети Јован Дамаскин (VIII в.) читаме: „Во часот на моето окончување од рацете на демоните избави ме, Дево, и од судот и препирките, од страшните испитувања и горките митарства на кнезот демонски, избави ме Богомајко, и од вечната осуда“ (глас. 4, петок, тропар 8, канон на утринска).
Или: „Кога душата моја од телото ќе биде разделена, тогаш застапи ме Владичице и мислите на бестелесните непријатели разори ги и нивните вилици искрши ги, за непречено да поминам покрај кнезовите на темнината кои обитуваат во воздухот“ (глас 2, утрински во сабота, стихири на стиховни).
Епископ Игнатиј наведува седумнаесет слични примери од богослужбените книги, но и тој список, секако, не е конечен.
Најдлабоко изложување на учењето за митарствата меѓу раните Отци на Црквата може да се најде во „беседа за исходот на душата“ на Свети Килир Александријски (+ 444), која секогаш е вклучувана во словенското издание на Псалтирот подготвен за богослужбена употреба.
Меѓу останатото, Свети Кирил во „Беседа“ вели: „Колкав страв и треперење те чека тебе, о душо, во денот на смртта! Ќе видиш ужасни, диви, немилосрдни и бесрамни демони кои како црни Етиопјани стојат пред тебе. И самиот нивен изглед е полош од секое мачење. Гледајќи ги, душата се потресува, се вознемирува и се возбудува и гледа колку што може побрзо да избега од демоните и да му прибегне на Ангелот Божји, кревајќи се низ воздухот душата наидува на митарства кои го набљудуваат преминот од земјата кон Небото, задржувајќи ја душата и спречувајќи го нејзиното понатамошно кревање. На секое митарство се испитува одреден грев; за секој грев, за секоја страст постојат одредени цариници и истражувачи“.
Многу други Свети Отци, пред и по Свети Кирил, говорат за митарствата или ги спомнуваат. Наведувајќи многу од нив, претходно спомнатиот историчар на црковната догматика заклучува: „Толку вдахновено, секогаш и секаде износено учење за митарствата, а особено меѓу учителите во четвртиот век, неоспорно докажува дека ним тоа учење им го пренеле учителите од претходните векови и дека тоа е засновано врз апостолското предание“ (Митрополит Макариј Московски, „Православно – догматско богословие“, II том, стр. 535).
МИТАРСТВАТА ВО ЖИТИЈАТА НА СВЕТИТЕЛИТЕ
Православните житија на Светителите содржат многубројни, понекогаш многу впечатливи и живи кажувања за тоа како душата после смртта поминува низ митарствата. Најдеталниот опис се наоѓа во житието на Свети Василиј Новиот (26 март) во кое се наведува кажување на блажената Теодора на ученикот на овој светител, Григориј, за тоа како поминувала низ митарствата. Во тоа кажување се помнуваат дваесет посебни митарства и видови на гревови кои се испитуваат на секој од нас. Епископ Игнатиј опширно го цитира ова кажување (III том, стр. 151-158). Тоа не содржи ништо што суштински би се разликувало од другите правослани извори за митарствата, затоа наместо него, ќе наведеме некои други извори кои, додуша, не даваат толку детален опис, но во главни црти се совпаѓаат со кажувањата на блажена Теодора.
Во приказната за војникот Таксиот (Житија на Светителите, 28 март), на пример, говори како тој се вратил во живот по шест часа поминати во гроб , после што го раскажал следново: „Кога умирав, видов некои Етиопјани кои се појавија пред мене. Изгледаа страшно, така што мојата душа се уплаши. Потоа видов двајца многу убави момчиња и мојата душа им „истрча“ во сретрет. Тогаш полека почнавме, како да летаме, да се качуваме нагоре низ воздухот и наидовме на митарства кои спречуваа влегување и ја задржуваа душата на секој човек. На секое митарство се испрашуваше посебен вид на грев: на едно лага, на друго завист, на трето гордост и за секој грев постоеја посебни истражувачи во воздухот. Видов дека Ангелите секое мое добро дело го држеа во ковчеже. Вадејќи ги од таму, тие ги израмнуваа со моите зли дела. Така ги поминавме овие митарства. А кога се приближивме на небесните врати, наидовме на митарството на блудноста. Митарите кои тука стражареа ме запреа и ми ги покажаа сите мои телесни дела на блудност направени од детство до тогаш. Ангелите кои ме водеа, ми рекоа:
„Сите телесни гревови кои си ги направил во градот, Бог ти ги прости, зошто си се покајал за нив.“ На ова противниците рекоа: „Но, кога си замина од градот, на село направи прељуба со жената на еден селанец“. Кога го слушнаа ова, ненаоѓајќи никакво дело кое би можело да го поништи овој грев, Ангелите ме оставија и отидоа. Тогаш злите духови ме заробија и, тепајќи ме, ме повлекоа долу кон земјата. Земјата се раздели и јас, воден низ тесни и смрдливи премини, се најдов во најдлабоката темнина на адот“.
Владиката Игнатиј исто така цитира и други случаи на поминување низ митарства во житијата на Свети великомаченик Евстратиј (IV век, 13 декември); на Свети Нифон од Констанца Кипарска кој видел многу души како поминуваат низ митарствата (IV век, 23 декември); на Свети Симеон Емески, поради Христа јуродив (IV век, 21 јули); на Свети Јован Милостив, Патријарх Александриски (VII век, 19 декември); на Свети Симеон Дивногорец (VII век, 13 март); на Свети Макариј Велики (19 јануари).
Епископ Игнатиј не бил запознат со многубројната рана православна западна литература која никогаш не била преведена на грчки или руски јазик, а која исто така обилува со описи на митарствата. Се чини дека називот „митарства“ е ограничен само на источните извори, но реалноста која се опишува во западните извори е идентична.
Така на пример, Свети Колумб (+597), основач на островскиот манастир Свети Јона во Шкотска, многу пати во својот живот ја гледал битката која во воздухот ја водат демоните за душите на новопретставените. Свети Адамнан (+704), кој го напишал житието на Свети Колумб, зборува за тоа. Еве еден таков случај:
„Еден ден Свети Колумб ги свикал своите монаси и им рекол: ‘Да им помогнеме со молитви на монасите на игуманот Комгел кои овој час се дават во Телешкото езеро, зошто тие сега се борат во воздухот против непријателските сили кои се обидуваат да ја одвлечат душата на странецот кој се дави заедно со нив.’ По молитвата, тој им рече: ‘Да Му се заблагодариме на Христа зошто Светите Ангели ги сретнаа овие свети души, го ослободија странецот и победоносно го избавија од демоните“.
Свети Бонифатиј, англосаксонски „апостол на Германите“ (VIII век), во едно свое писмо наведува случај кој лично му го раскажал монах од манастирот Венлок, кој умрел и по неколку часа бил вратен во живот.
„Кога излегол од телото, го понеле Ангели со толку чиста убавина што тој не можел да гледа во нив…’Тие ме вознесоа’, вели тој, ‘високо во воздухот’…Понатаму кажува дека за тоа време додека тој бил надвор од телото, толку многу души ги напуштиле своите тела и се собрале на местото каде тој се наоѓал, што му изгледало како тука да се нашол целиот човечки род на земјата. Исто така рече дека таму имало многу зли духови и славен собор на повеќе ангели. Раскажуваше дека злите духови и Светите Ангели воделе жестока расправа околу душите кои ги напуштале своите тела. Демоните изнесувале обвиненија против нив и го отежнувале товарот на нивните гревови, а Ангелите го олеснувале тој товар и наведувале оправдувања во нивна полза.
Слушнал дека сите негови гревови, од детство па се до тогаш, кои тој не ги исповедал, или ги заборавил, или не ги сметал за гревови, викале против него, секој со својот глас, обвинувајќи го горко…
Се што направил во текот на својот живот, а немарно пропуштил да исповеда и многу нешта кои не ги знаел дека биле грев, сега викале против него со страшен глас. Исто така и злите духови, набројувајќи ги неговите пороци, обвинувајќи го и наведувајќи сведоци, означувајќи дури и точно време и место, изнесувале докази за неговите зли дела…И така, пребројувајќи ги сите негови гревови и ставајќи ги на еден куп, овие древни непријатели го прогласиле за виновен и без приговор го зеле под нивна власт.
„Од друга страна“, рече тој, „малите и ништожни доблести кои ги имав, недостојно и неубедливо говореа во моја полза…И ангелските духови, во својата бесконечна љубов, ме бранеа и ме поддржуваа, а доблестите ми изгледаа многу поголеми и поубави отколку што јас некогаш сум можел да ги покажам со своите сопствени сили.“
СОВРЕМЕНИ СЛУЧАИ НА ПОМИНУВАЊЕ НИЗ МИТАРСТВАТА
Во претходно спомнатата книга „За многумина неверојатен, но вистински случај“, можеме да го видиме реагирањето на типично „просветениот„ човек на нашето време, кој по „клиничката смрт“ (која траела 36 часа), наидува на митарства.
„Земајќи ме за рацете, Ангелите, прво преку ѕидот од болничката зграда, ме изнесоа на улица. Веќе се стемнуваше и тивко вееше крупен снег. Јас го видов, но не чувствував студ, ниту било каква разлика меѓу собната и надворешната температура. За моето изменето тело, таквите нешта очигледно немаа никакво значење. Почнавме брзо да се качуваме. И колку повисоко се качувавме, пред нашите очи видикот се повеќе се ширеше; така да на крај просторот стана застрашувачки големо и јас почувствував ужас од сознанието на својата ништожност пред таа бесконечна пустина“.
„Го изгубив чувството за време, така да не знам колку долго се движевме нагоре. Одеднаш слушнав некоја нејасна бука, а потоа здогледав голем број на одвратни битија кои од некаде се појавија и со викање и смеење почнаа брзо да ни се приближуваат. Демони! – сфатив во истиот момент и целиот се замрзнав од таков ужас кој никогаш претходно не сум го почувствувал. Зли духови! О, колку иронија и најискрено смеење ова кај мене ќе предизвикаше до пред само неколку дена. И до пред само неколку часа некој да ми кажеше – не дека со свои очи видел демони, туку дека верува во нивно постоење како во нешто сосема извесно – реакцијата ќе ми беше иста.“
„Како што и наликуваше на „образуван“ човек на крајот на 19 –от век, јас под тоа име подразбирав неразумни склоности и страсти во човечкото битие; затоа и самиот збор за мене немал значење на име, туку израз со кој се означува некој „апстрактен поим“. А сега одеднаш тој „апстрактен поим“ се појави пред мене како живо битие…!“
„Злите духови не опколија од сите страни и бараа, силно викајќи, да им бидам предаден, се обидуваа некако да ме грабнат и да ме истргнат од рацете на ангелите, но очигледно не се осудуваа да го направат тоа. Во сето тоа страшно демонско викање, одвратно за слушање, како што и изгледот на демоните беше одвратен за гледање, понекогаш успевав да разберам поедини зборови и делови од реченици.“
„Тој е наш, тој се одрекол од Бога – речиси во еден глас викнаа тие и со таква дрскост се фрлија на нас што за момент, од страв, во мојот ум замре секоја помисла.“
„Тоа е лага! Тоа е неправда! – сакав да викнам кога дојдов при себе, но помнењето ми го заврза јазикот. На некој, за мене, непознат начин, одеднаш се сетив на еден толку мал и безначаен настан кој се случи толку многу одамна во младоста, што ми се чинеше сосема невозможно што се сетив на него…“
Тука авторот се присетува на настан од неговите студентски денови. За време на една „филозофска“ расправа, какви се појавуваат меѓу студенти, еден од неговите другари се запрашал: „Зошто морам да верувам? Можно е и дека Бог не постои, нели?“ на ова авторот одговорил: „Можеби и не постои“. А сега, наидувајќи на митарствата, тој се присеќава: „Тој израз бил во вистинска смисла „празен збор“. Неразумниот говор на мојот пријател, кој особено внимателно не го слушав, не можел во мене да предизвика сомневање во Божјето постоење. Меѓутоа, сега се испостави дека за тој празен збор, кој едноставно не исчезнал без никаква трага, сега морав да се оправдувам за да се заштитам од изреченото обвинение. Така се исполни евангелската порака дека за секој празен збор ќе мора да дадеме одговор, ако и не по волја на Бога, кој ги знае сите тајни на човековото срце, тогаш по злобата на непријателот на нашето спасение.
„Ова обвинување се чини дека беше најсилниот аргумент на демоните за моето погубување. Како тоа да им даде нова сила и смелост за да ме напаѓаат уште побесно и тие навалуваа, спречувајќи не да одиме понатаму.“
„Се сетив на молитва и почнав да се молам, повикувајќи ги на помош сите светители кои ги знам и чии имиња ми доаѓаа на ум, но тоа не ги уплаши моите непријатели. Јас, бедниот незнајко, кој само по име сум христијанин, се сетив тогаш можеби за првпат на Онаа која се нарекува Застапничка на родот христијански (Пресвета Богородица – прим,прев.).
Очигледно моето обраќање кон Неа било пламено, очигледно мојата душа била премногу исплашена зошто само што се сетив на Нејзиното име и го изговорив, се појави некаква бела магла и почна да ги обвива одвратните демони. Таа магла ги сокри демоните од моите очи пред тие да успеат да се тргнат од тоа место. Нивното силно викање уште долго се слушаше, но потоа како се повеќе даслабееше звукот и стануваа се потивки, сфатив дека ужасните гонители останаа зад нас…“
ДОЖИВУВАЊЕ НА МИТАРСТВАТА ПРЕД СМРТТА
Значи, од големото мноштво на примери, јасно може да се види колку значаен и впечатлив настан за душата претставува нејзината средба со демоните при воздушните митарства која се случува по смртта.
Меѓутоа, ова искуство не е ограничено само на време непосредно по смртта. Претходно видовме дека Свети Антониј Велики ги видел митарствата кога за време на молитва истапил „надвор од телото“.
Свети Јован Лествичник опишува слично искуство кое еден монах го имал пред да се упокои: „Ден пред смртта тој падна во занес и со отворени очи гледаше на десната, а потоа на левата страна од својата постела, како некој од него да бара да положи сметка, и гласно, така што сите што бевме собрани можевме да слушнеме, тој говореше:
„Да, навистина, тоа е вистина; но поради тоа многу години постев“. Понекогаш би рекол: „Не, јас тоа не го направив, лажете“. Потоа повторно: „Да, навистина е така, но плачев и им служев на браќата“. Понекогаш дури и ќе противречеше: „Не, вие ме клеветите“. Друг пат ќе одговореше: „Да, така е и не знам што да кажам на тоа, но – Бог е милосрден“.
Навистина страшна слика беше ова невидливо и немилосрдно испитување, и што е најужасно, него го обвинуваа и за она што тој не го направил. Безмолвникот и пустиникот за некои од своите согрешенија говореше: „ Не знам што да кажам на тоа“, иако во монаштво помина околу 40 години и имаше дарба на солзи…Во продолжение на ова испитување неговата душа се оддели од телото, така да остана неизвесно како се завршило судењето и каква е пресудата“ (Свети Јован Лествичник, „Лествица“, 7:50).
Навистина, доаѓањето на митарствата по смртта е само специфичен облик и завршен дел на големата битка која секоја христијанска душа ја води во текот на целиот свој живот. Епископот Игнатиј пишува: „Како што воскресението на христијанската душа од гревовите на смртта се обавува за време на нејзиното скитање по земјата, исто толку таинствено, тука на земјата, се завршува и нејзиното испитување од страна на воздушните сили, нејзиното ослободување од тие сили или паѓање во нивното ропство.
„На патувањето низ воздухот (после смртта), оваа слобода или ропство само се разоткриваат“ (III том, стр. 159). Некои Светители, – како на пример Макариј Велики чиј премин низ митарствата го виделе неколку негови ученици – се воздигнувале покрај демоните „цариници“ непречено, зошто тие веќе се бореле со нив и ја добиле таа битка за време на животот. Еве дел од тоа житие: „Кога на Свети Макариј му се приближи моментот на смртта, херувим, кој беше негов Ангел чувар, дојде со мноштво небесна војска по неговата душа. Со Ангелски чинови се симнаа и хорови на Апостолите, Пророците, Мачениците, Епископите, Преподобните, Праведниците.
Демоните по групи се сместиле по своите царинарници да го набљудуваат патувањето на богоносната душа. Таа почна да се крева. Стоејќи далеку од неа, темните духови од своите митарства викаа: „О, Макарие! Со каква слава си се удостоил!“ Смирениот маж им одговори: „Не! Се уште се плашам, зошто не знам дали нешто добро сум направил!“ Но, тој брзо се креваше во небото. Од другите митарства повторно викаа воздушните сили: „Така е! Ни избега, Макарие!“ „Не“, одговори тој, „уште треба да бегам“.
Кога веќе пристапи до небесните врати, тие плачејќи од злоба и завист, повикаа: „Навистина ни избега, Макарие!“, а тој им одговори: „Со силата на мојот Христос заштитен, јас им избегав на вашите замки“.
„Со толку голема слобода големите угодници Божји поминуваат низ заседите на темните сили во воздухот, затоа што тие во својот земски живот водат со нив војна и победувајќи ги, во длабочината на срцето стекнуваат голема слобода од грев, стануваат храм и светилиште на Светиот Дух, правејќи го своето умно живеалиште непристапно за паднатите духови“ (Епископ Игнатиј, III том. Стр. 158-159).
ПОСЕБЕН СУД
Во православното догматско богословие поминувањето низ митарствата се смета дел на „посебен“ суд, со чие посредство се одлучува за судбината на душата до Страшниот Суд. И „посебниот“ и Страшниот Суд го обавуваат Ангелите кои се јавуваат како орудие на Божјата Правда: „Така ќе биде на свршетокот на векот: ќе излезат Ангелите и ќе ги одделат злите од праведните и ќе ги фрлат во огнена печка; таму ќе биде плач и крцкање со забите“ (Мт. 13, 49-50).
Православните христијани се среќни што имаат учење за воздушните митарства и за „посебниот“ суд кој е јасно изложено во светоотечките списи и житијата на светителите. Но и секој човек кој длабоко размислува барем само и за Светото Писмо, ќе дојде до многу слично учење. Така, да речеме, протестант-евангелистот Били Греам во својата книга за ангелите пишува: „Во моментот на смртта духот го напушта телото и се движи низ атмосферата. Но, Писмото не учи дека таму се крие ѓаволот. Тој е „кнез кој владее во воздухот“ (Еф. 2,2). Кога нашите умни очи би биле отворени, веројатно би виделе дека воздухот е преполн со демони, Христови непријатели. Ако сатаната може да го задржи Ангелот кој бил испратен на Данаил на земјата, тогаш можеме да замилсиме какво демонско противење го очекува христијанинот после смртта…Моментот на смртта е последна можност за сатаната да го нападне вистинскиот христијанин. Но, Бог ги испраќа своите Ангели во тоа време за да не заштитат“ (Били Греам, „Ангели-таинствени Божји гласници“, Њујорк, 1975).
МИТАРСТВА – ПРОБЕН КАМЕН НА ВИСТИНИТОСТА НА ПОСМРТНОТО ИСКУСТВО
Сосема е јасно дека ова за што зборувавме во ова поглавје не е „враќање на филмот“ на животот кое толку често се спомнува во современите „посмртни“ искуства. Тие искуства (кои често се случуваат и пред смртта) немаат во себе ништо божествено, нема никаков суд. Тие пред се се некакво психолошко доживување, рекапитулација на животниот пат под контрола единствено само на сопствената совест.
Отсуството на судот, а присуството, како многумина изјавуваат, на „смислата за хумор“ кај невидливото битие кое присуствува на тоа „враќање на филмот“, е знак на ужасна површност која западниот свет денес ја покажува во сфаќањето на животот и смртта. А тоа објаснува зошто дури и Индусите во „заостанатата“ Индија имаат пострашно искуство на смртта од поголемиот дел на луѓето во западниот свет: и без вистината на светлината на Христијанството, тие сепак сочувале посериозен однос кон животот од поголемиот дел на луѓето кои живеат во површниот „пост-христијански“ западен свет.
Поминувањето низ митарствата, своевиден пробен камен на вистинитоста на посмртното искуство, воопшто не се спомнува во современите случаи. Причината за тоа не е тешко да се пронајде. Врз основа на многу знаци – отсуството на Ангелите, кои би требало да дојдат по душата, отсуството на судот, површноста на многу искази, дури и краткотрајноста на самиот настан (обично 5 до 10 минути, за разлика од неколку часа, па дури и денови, за кои се зборува во житијата на Светителите и во други православни извори) – јасно е дека денешните искуства, иако понекогаш чудни и необјасниви за современата медицинска наука, не се особено длабоки. А кога станува збор за вистински искуства со смртта, тогаш тоа содржи почеток на посмртното патување на душата: тоа искуство се случува во предворјето на смртта, пред Божјата одлука за душата да биде конечна (а знак за тоа е доаѓањето на Ангелот по душата), т.е. додека се уште постои можност за душата по природен пат да се врати во телото.
Би требало, сепак, да дадеме валидно објаснување за случаите кои се случуваат во денешно време. Какви се тие прекрасни пејсажи кои често се гледаат? Каде се наоѓа тој небесен град? Каква е таа „вонтелесна“ област со која денес несомнено се доаѓа во допир и тоа често?
Одговори на овие прашања може да се најдат во истражувањата кои се опишани во литературата која многу се разликува од гореспомнатите христијански извори – литература која исто така е заснована на лични искуства и кои се многу подлабоки во своите запазувања и заклучоци кои од таму се изведуваат од денешните „посмртни“ искуства. Тоа е литература на која доктор Муди и други истражувачи обрнуваат внимание и во која наоѓаат навистина впечатливи паралели со оние клинички случаи кои го потикнаа современиот интерес за животот после смртта.
УЧЕЊЕТО НА ЕПИСКОПОТ ТЕОФАН ЗАТВОРЕНИК ЗА ВОЗДУШНИТЕ МИТАРСТВА
Епископ Игнатиј Брјанчанинов бил главен заштитник на православното учење за воздушните митарства во Русија во 19 век, кога неверниците и модернистите веќе почнале да го исмеваат тоа учење, но и епископ Теофан Затвореник бил исто така одлучен бранител на ова учење кое тој го сметал за составен дел на православното учење за невидливата војна или духовната борба против демоните. Тука наведуваме една негова беседа за митарствата земена од толкувањето на осумдесетиот стих од 118 псалм: нека моето срце биде совршено во наредбите Твои, да не се засрамам“. Пророкот не кажува како и каде да „не се засрами“. Најблизок случај на „незасрамување“ се случува во време кога започнува внатрешната борба…
Втор момент на незасраменост е времето на смртта и поминувањето низ митарствата. Без разлика колку бесмислена им се чини идејата за митарствата, сепак сите ќе мора да поминат низ нив.
Што бараат тие митари од оние кои тука поминуваат? Бараат случајно да не најдат кај луѓето нешто свое. А што е тоа?
Тоа се страстите. Затоа, кај оној чие срце е чисто и туѓо на страстите, тие не можат да најдат ништо за што би се закачиле; уште повеќе, спротивните особини за нив ќе бидат како удар од гром. На ова, некој од оние високообразованите, изрекол ваква мисла – митарствата се претставуваат како нешто страшно, но, сосема е можно демоните наместо нешто страшно да покажат нешто што ќе го измамат човекот. Тие можат да покажат на душата нешто што може да ја измамат, заведат, кон секој вид на страст на која душата наидува. Ако за време на животот на земјата се истерани страстите од срцето и во него се засадени спротивни добродетели, тогаш, без разлика каква измама да се укаже, душата, немајќи никаква симпатија кон неа, поминува со гнасење покрај неа. А кога срцето не е исчистено, тогаш кон каква страст тоа најмногу е склоно, кон неа и душата таму ќе се приклони. А демоните ќе ја сметаат за другар и тогаш ќе знаат каде со неа.
Значи, малку е веројатно душата, во која се уште постои склоност кон било каква страст, да не се засрами на митарствата. Засрамувањето тука е во тоа што душата сама се фрла во пеколот. Но, крајното засрамување е пред Страшниот Суд, пред лицето на севидечкиот Судија („Стоосумнаесети псалм“, толкување на Епископ Теофан, Москва, 1891 година).
ВИСТИНСКО ХРИСТИЈАНСКО ДОЖИВУВАЊЕ НА НЕБЕСАТА
1. „ЛОКАЦИЈА“ НА НЕБЕСАТА И АДОТ – ЗАБЛУДИ НА РИМОКАТОЛИЦИТЕ И ПРОТЕСТАНТИТЕ
Веќе видовме од многуте истории на Светите Отци и од житијата на Светителите дека душата веднаш по смртта стапува во поднебесното воздушно царство чии својства претходно ги разгледавме. Исто така видовме дека движењето на душата низ ова воздушно царство, откако телото навистина ќе умре и душата ќе се одвои од се овоземно, се опишува како искачување низ митарствата. Тука почнува „посебниот“ суд, за да се види дали душата е достојна да престојува на Небесата. Душите, обременети со непокаени гревови, паднатите духови ги упатуваат во пеколот; оние, пак, кои успешно ќе ги поминат испитувањата на митарствата, слободно влегуваат во Небесата водени од ангелите.
Што се тоа Небеса? Каде се наоѓаат? Имаат ли некое одредено место? Дали се „таму горе“?
И овие, како и други прашања кои се однесуваат на животот после смртта, треба да се постават не од чисто љубопитство, туку за подобро да го сфатиме учењето на Црквата за тоа и за да избегнеме забуни и конфузии кои модерните идеи и некои психички експерименти можат да ги внесат дури и во душата на православниот христијанин.
Прашањето за местото, „локацијата“ на Небесата (адот), едно е од оние кои денес многу погрешно го сфаќаат. Не толку одамна, Хрушчов (руски претседател, прим.прев.) им се потсмевал на верниците, оние кои се уште верувале во Небесата: ете, тој испратил космонаути во космосот, а тие таму не ги виделе Небесата!
Ниту еден разумен христијанин не верува во безбожничката карикатура за Рајот „на облаци“, иако постојат и такви наивни протестанти кои се подготвени Небесата да ги сместат во некоја оддалечена галаксија или созвездие.
Сето видливо создание е во падната состојба и во неа нема место за невидиливите Божји Небеса кои се духовна, а не материјална реалност.
Но, многу христијани, за да го избегнат потсмевањето од страна на неверниците и за да ја отстранат и најмалата дамка на некаква материјална концепција, отишле во сосема друга крајност тврдејќи дека Небесата не се наоѓаат никаде. Кај римокатолиците и протестантите може да се најдат високоучени апологии кои докажуваат дека Небесата се „состојба, а не место“, дека изразот „таму горе“ е само метафора, дека Вознесението Христово (Лк. 20, 50-51; Де,Ап. 1, 9-11) не било вистинско вознесување, туку само „промена на состојбата“. Резултатот на ваквите апологии е тој што Небесата и адот станале многу нејасни и неодредени поими и дека свеста за нивното реално постоење постепено исчезнува. Ова доведува до погубни последици по животот на христијаните, зошто тоа се токму оние реалности кон кои е насочен целиот наш земен живот.
Според учењето на епископот Игнатиј Брјанчанинов, сите тие апологии се зановаат врз погрешните идеи на нововековниот филозоф Декарт дека се што не е материјално, вештаствено, е „чист дух“ – неограничен со време и простор.
Епископ Игнатиј Пишува: „Декартовото бладање за независноста на духовите од време и простор е чиста бесмислица. Се што е ограничено, нужно зависи од просторот“ (т. III, стр. 312).
„Многубројни цитати од богослужбените книги од делата на Светите Отци на Православната Црква сосема сигурно даваат одговор на прашањето каде се наоѓа Рајот и адот. Православната Црква сосема јасно укажува на тоа дека Рајот се наоѓа на Небесата, а адот во утробата на земјата“ (т. III, стр. 308-309, подвлекол еп. Игнатиј). Тука само ќе укажеме на тоа како треба да се разбере ова учење.
Несомнено е точно, како што покажуваат многубројни цитати кај епископ Игнатиј, дека сите православни извори – Светото Писмо, богослужењата, житијата на светителите, делата на Светите Отци – говорат за Рајот и Небесата како за нешто што е „горе“, а за пеколот како за нешто што е „долу“ под земјата. А бидејќи Ангелите и душите се ограничени во простор (како што видовме во поглавието „Православно учење за Ангелите“) исто така е вистина дека тие мораат секогаш да се наоѓаат на едно одредено место – на небесата, во адот или на земјата.
Веќе сме го цитирале учењето на преподобен Јован Дамаскин за ангелите дека „кога се наоѓаат на Небесата, не се на земјата, а кога Бог ќе ги испрати на земјата, тогаш не се на Небесата„ („Точно изложување на Православната вера“, т.II, стр. 206), што сосема се согласува со учењето на Свети Василиј Велики („За Светиот Дух“, гл. 23), Свети Григориј Двоеслов („Поуки од книгата за Јов“, кн. II, 3) и во суштина со учењето на сите православни Отци.
Несомнено е дека Небесата се место кое, повторно несомнено, се наоѓа „горе“ во однос на било која точка на земјата, а адот несомнено е „долу“, во утробата на земјата; но луѓето тие места и оние кои во нив борават не можат да ги видат додека не им се отворат духовните очи, како што објаснивме претходно, говорејќи за воздушното царство.
Освен тоа, овие места се наоѓаат надвор од „координатите“ на нашиот просторно-временски систем: авионите не пролетуваат „невидливо“ низ Рајот, ниту сателитите низ третото небо, ниту со бушењето на земјината кора не може да се допре до душите кои во адот го чекаат Страшниот Суд. Тие се таму, но во друг вид на простор. Тој простор започнува токму тука, но се протега во сосема друг правец.
И во нашето секојдневно искуство на овој свет има знаци, или барем навестување на таа друга стварност. На пример, многу светители постоењето на вулканите и силното жариште во средиштето на земјата го сметале за знак на постоење на адот во земјината внатрешност.
Секако, адот не е „материјален“, онаков како што е лавата која излегува од земјината внатрешност, но се чини дека сепак постои некакво „преклопување“ на овие два вида на стварност – „преклопување“ кое може пред се да се види и кај самиот човек кој поседува способност под одредени околности или по Божје допуштање да ги согледува двете стварности. И современите научници морале да признаат дека веќе не се сигурни каква е вистинската природна материја и кои се нејзините граници, односно каде таа престанува, а каде почнува „душевната“ реалност.
Многубројни примери од житијата на Светителите сведочат за тоа како „оној свет“ провалува во овој наш „нормален“ свет. Да речеме дека често се случувало некој да види душа на ново-претставен човек како влегува во Небесата, како што Свети Венедикт ја видел душата на Свети Герман Капуански која два Ангели ја вознесуваат кон небесата во огнена кугла (Свети Григориј, „Разговори“, II, 35) или како што жителите на островот Атоњак виделе како душата на Свети Герман Алјаски влегува во огнен столб или како што Старецот Филарет Глински ја видел душата на Свети Серафим Саровски како се вознесува кон Небесата.
Пророкот Елисеј го видел пророкот Илија како заминува на Небото во огнена кочија (Трета Книга Цареви, 2, 11).
Други, пак, виделе како душите поминуваат низ митарства. Особено се бројни овие случаи во житијата на преподобен Нифонт, епископ на градот Констанца на Кипар (се слави на 23 декември) и Свети Колумб Јонски од чие житие веќе цитиравме еден настан во поглавјето за митарствата.
Во житијата на блажениот Теофил Киевски се вели дека еден од сведоците на неговото праведно окончување видел како „пред неговите очи нешто за момент поминало и некое свежо ветре му дувна во лицето. Димитриј зачуден погледна нагоре и се скамени: во ќелијата покривот полека се кревал, а синото небо како да ги ширело рацете да ја дочека светата душа на праведникот на умирање („Живот на блажениот старец јеросхимонах Теофил“, о. Владимир Зноске, Киев, 1906).
Преку тоа општо сознание дека Небесата и адот навистина се „места“, но не места во овој свет, во нашиот просторно – временски систем, нашата љубопитност не би требало да не ограничува. Овие „места“ толку се разликуваат од нашите земски представи за „места“ што безнадежно ќе се заплеткаме ако се обидеме да го направиме нивниот „атлас“. Во некои житија на Светителите јасно се изнесува дека „Небесата“ се над „Рајот“; а во други се вели дека постојат барем „три небеса“, но дека не е наше да ги бараме „границите“ на овие места, ниту да ги утврдуваме нивните својства.
Таквите описи ни се дадени по Божја промисла, за да не поттикнат со христијанско живеење и смрт да ги достигнеме тие места, а не ние на нив да ги применуваме нашите земски категории на логика и сфаќање кои се потполно непримерени.
Свети Јован Златоуст правилно не потсетува на тоа што треба да ни е вистинска грижа при проучување на Небесата и адот: „Ти прашуваш каде е адот, но зошто ти е потребно тоа да го знаеш? Ти треба да знаеш дека адот постои, а не каде тој се наоѓа…Според мое мислење, тој е некаде надвор од овој свет…да се потрудиме да дознаеме не каде се наоѓа, туку како да го избегнеме“ (Од „Беседи на Посланието до Римјаните“ 31, 3-4).
Во овој живот нам ни е дадено многу малку за да знаеме за стварноста на оној свет, но знаеме доволно за да можеме да одговориме на рационалностите кои велат дека Небесата и адот не се наоѓаат никаде, само затоа што не можеме да ги видиме. Всушност, тие места се наоѓаат „некаде“ и некои жители на земјата биле таму и се вратиле за да ни раскажат за тоа; но додека сме во тело, ние тие места ги гледаме подобро со вера отколку со непосредно знаење. „Зошто сега гледаме како во огледало, нејасно, а тогаш ќе гледаме лице во лице; сега знам нешто, а тогаш ќе знам како што сум познат“ (1Кор. 13, 12).
ХРИСТИЈАНСКО ДОЖИВУВАЊЕ НА НЕБЕСАТА
Вистинското христијанско доживување на Небесата секогаш носи во себе еден ист печат на искуство на оној свет. Оние кои ги виделе Небесата просто не патувале на друго место, туку стапиле во потполно различна состојба. Ние кои тоа не сме го доживеале лично, мора да се задоволиме со описот на одредени надворешни обележја врз основа на кои овие доживувања прилично јасни може да се разликуваат од оние доживувања на воздушното царство кои претходно ги разгледавме.
Во многу житија на Светители се опишува како луѓе на земја набљудувале вознесување на души кон Небесата. Во житието на Свети Антониј Велики читаме: „А вториот пат Антониј седеше во гората и кога го крена погледот виде како некој се вознесува по воздухот, а мноштво го среќаваат со радост. Воодушевувајќи се на тоа и величајќи го тој собор, тој почна да се моли да му се открие значењето на виденото. И веднаш му се јави глас: ‘Тоа е душата на монахот нитриски Амун, кој до старост пребиваше во подвиг’“ (Житие на Свети Антониј).
Ава Спиридон вака ја опишува смртта на Свети Марко Трачки: „Погледнувајќи нагоре, видов како душата на светителот – веќе ослободена од врските на телото – Ангелите со своите раце ја покриваат со сјајна риза и ја вознесуваат на Небесата. Јас со поглед го следев патот на нејзиното вознесување низ воздухот и ги видов Небесата отворени. Тогаш видов дека мноштво демони стојат на патот и го слушнав гласот на Ангелите упатен кон нив: ‘Синови на темнината, бегајте и сокријте се од светлината на правдата!’“
Светата душа на Марко беше задржана во воздух околу еден час. Потоа се слушна глас од небесата кој им говореше на Ангелите: „Земете го и доведете го оној кој ги засрами демоните“. Кога душата на преподобниот потполно неповредена помина низ демонските легии и веќе се приближуваше кон отворените Небеса, видов десна рака на фигура како се протега од Небесата за да ја прифати непорочната душа. Потоа ова видение се сокри од моите очи и веќе ништо не видов“ (Житија на Светители, 5 април).
Од овие примери веќе можеме да забележиме три особености на вистинското христијанско доживување на Небесата. Тоа се: дека душата се вознесува кон Небесата, дека ја следат Ангели и дека ја пречекуваат жителите на Небесата на чие семејство таа се придружува.
Постојат различни доживувања на Небесата. Понекогаш душата е одведена таму пред смртта за да ја види тамошната убавина или местото кое и е припремено. Тако Света Мавра, откако не прифатила два лажни виденија потикнати од паднатите духови, во текот на своето маченичко страдање (што претходно го спомавме како пример на можно искушение пред смртта), вака го опишува богодаденото видение кое подоцна следело: „Исто така видов и трето момче, со прекрасен изглед, чие лице светеше како сонце. Земајќи ме за рака, тој ме вознесе кон Небесата и ми покажа престол покриен со бела одежда и прекрасен венец. Воодушевена од таквата убавина, јас го прашав момчето кој ме доведе до Небесата: ‘Господине, чие е ова?’, а тој ми рече: ‘Тоа е наградата за твојот подвиг…Но, сега врати се во твоето тело; утре наутро во шест часот ќе дојдат ангели Божји да ги земат вашите души и да ги вознесат на Небесата“ (Житија на Светители, 3 мај).
Постои и доживување на видение на Небесата од далеку, како во случајот со првомаченикот Стефан кој ги видел „Небесата отворени и Синот Човечки како стои од десната страна на Бога“ (Дела Ап. 7, 56). Но, тука ќе го разгледаме само она доживување кое е најслично со современото „посмртно“ искуство – вознесување кон Небесата, било по смртта или во богодадено видение, „во тело“ или „надвор“ од него.
Свети Салвиј Албински, галски архиереј од шестиот век, откако бил мртов речиси цел ден, се вратил во живот и на својот пријател Григориј Турински му го раскажал следново:
„Кога мојата ќелија се затресе пред четири дена, а ти ме виде како лежам мртов, два Ангели ме кренаа и донесоа на самиот врв на Небесата и мене ми се чинеше дека под моите нозе не се наоѓаше само оваа една земја, туку и сонцето и месечината и облаците и ѕвездите. Потоа ме проведоа низ двери кои сјаеја со светлина посветла од сонцето и ме воведоа во здание каде сите подови блескаа како злато и сребро. Таа светлина не може да се опише. На тоа место се наоѓаше мноштво од народ – по изглед ни мажи, ни жени – кое се протегаше толку далеку на сите страни што не можеше да се види крајот. Ангелите ми направија премин низ таа маса на луѓе и ние дојдовме на место кон кое уште од далечина го вперивме погледот. Над тоа место висеше облак кој беше посветол од било каква светлина, иако никаде немаше сонце, ни месечина, ни ѕвезди. Навистина самиот облак светеше со својот сјај посилно од нив. Од облакот тогаш дојде глас сличен на глас на многу водови. Мене грешниот ме поздравија со голема чест некои битија од кои едни беа облечени во свештенички одежди, а други во обични наметки. Моите придружници ми рекоа дека тоа се маченици и други светители кои ние на земјата ги прославуваме и на кои усрдно се молиме. Додека стоев таму, почувствував толку многу слатка миризба што јас, наситен од неа, не чуваствував никаква потреба за храна или вода се до овој час. Потоа слушнав глас кој рече: „Нека овој човек се врати на земја зошто е потребен на нашите цркви“. Јас го слушнав гласот, но не можев да видам кој говори. Потоа паднав со лицето на земја заплакувајќи: ‘Тешко мене, Господи’, реков, ‘зошто ми ги покажа сите овие нешта кога повторно ги земаш од мене?’ А гласот кој ми зборуваше, рече: ‘оди во мир, Јас ќе се грижам за тебе додека не те доведам повторно на ова место’. Моите придружници тогаш ме оставија и јас, плачејќи, се вратив низ дверите низ кои и влегов“ (Историја на Франките, кн. VII, 1).
Ова доживување укажува на неколку уште поважни обележја: сјајноста на небесната светлина, невидливото Божје присуство чиј глас се слуша, трепетното почитување кое Светителите го укажуваат кон Бога и чувството на Божја благодат дадена во вид на неопишлива миризба. Исто така јасно се кажува дека мноштвото „луѓе“ видени на Небесата (покрај Ангелите кои ја придружуваат душата) – се душите на мачениците и светителите.
Можеби најцелосно и најчудесно доживување на Небесата кое некогаш било забележано во христијанската литература е она кое го имал Свети Андреј, јуродив заради Христа (живеел во Константинопол во IX век). Ова доживување, врз основа на кажувањето на самиот Светител, го запишал неговиот пријател Никифор. Овде наведуваме само поедини делови.
Еднаш за време на една сурова зима, Свети Андреј лежел на улица замрзнат и веќе пред смрт, кога одеднаш почувствува топлина и здогледа едно прекрасно момче со лице кое блескало како сонце. Ова момче го повел во Рајот, на третото Небо.
„По Божја волја јас живеев две недели во ова сладосно видение…Се видов себеси во прекрасниот Рај…со умот и срцето се воодушевував на неискажливата убавина на Рајот и се насладував одејќи по него…Пред мене одеше момче со лице светло како сонце и облечен во виолетова одежда…Одејќи по него здогледав голем и прекрасен Крст, личеше на виножито околу кого во круг стоеја огнени пејачи. Тие милозвучно пееја славејќи Го Господа, некогаш на Крст распнат. Момчето кое одеше пред мене, му пријде на Крстот, го целиваше и ми даде знак и јас да го целивам…Додека го целивав, јас се исполнив со неискажлива духовна сладост и почувствував миризба посилна од рајската. Откако поминав покрај Крстот, погледнав надолу и под себе видов нешто како морска бездна… Мојот патеводител се заврте и ми рече: ‘Не се плаши зошто ќе се качиме уште повисоко’. Тој ми ја подаде раката. Кога го фатив за раката, веќе бевме над второто небо. Таму видов прекрасни мажи, нивниот спокој и со човечки јазик неискажлива радост на нивното славење…И ете, се искачивме и над третото небо каде видов и слушнав мноштво Небесни Сили кои со песна Го славославеа Бога. И момчето што ме водеше ми рече: ‘Кога ќе се тргне завесата, ќе го видиш Господ Исус Христос. Поклони се на Неговиот престол.’ Кога го слушнав тоа, јас се израдував и целиот затреперив, зошто во исто време ме обзема ужас и неискажлива радост. И ете, некаква огнена рака ја тргна завесата и јас, како пророкот Исаија, Го видов мојот Господ ‘како седи на престол висок и воздигнат и Серафими стоеја околу Него’ (Ис. 6, 1)… Кога Го видов, паднав долу со лицето на земја…
Дури и сега кога се сеќавам на тоа видение, јас се исполнувам со неискажлива радост. Потоа целата небесна војска запеа прекрасна и неискажлива песна и јас повторно – ни самиот не знам како – се вратив во рајот и одев по него“ (Житија на Светители, 2 октомври).
Кога Свети Андреј помислил дека не ја видел Божјата Мајка на Небесата, Ангелот му рекол: „Си сакал да ја видиш Царицата тука, Таа која е посјајна од небесните сили? Не е тука, отиде во многустрадалниот свет да им помага на луѓето и да ги теши оние во неволја. Би ти го покажал нејзиното свето место, но веќе нема време, бидејќи мора да се вратиш назад.“ Со ова уште еднаш се потврдува дека Ангелите и Светителите во едно исто време се наоѓаат само на едно место.
Дури и во XIX век, слично вистинско видение на Небесата имал и схимонахот Теодор Свирски, ученик на старец Пајсиј Величковски. При крај на своите земни денови, тој искусил силно делување на Божјата благодат врз себе. Не долго после еден таков настан, тој се разболел и три дена бил во еден вид на кома. „Кога падна во занес и се нашол вон себе, пред него се појавил некакво невидливо момче кое можело да се почувствува и да се забележи само преку сетилото на срцето. Тоа момче го повел по една тесна патека на левата страна. Самиот отец Теодор подоцна раскажуваше дека имал чувство дека веќе умрел и самиот на себе си рекол: ‘Умрев. Не знам дали ќе се спасам или ќе погинам’. ‘Спасен си!’ – му одговорил на тие негови мисли еден невидлив глас. И одеднаш, некаква сила како силен виор го земал и го пренел на десната страна.
“Вкуси ја радоста на Рајот кој го давам на оние кои ме љубат“ – се слушнал невидлив глас. На отец Теодор му се причинило како да со овие зборови Самиот Спасител ја положол својата десна рака на неговото срце и тој бил вознесен во некое неискажливо пријатно, но потполно невидливо и со земски зборови неопишливо живеалиште. Од тоа чувство тој прешол во друго, уште повозвишено, а потоа во трето, но сите тие чуваства, како тој самиот говореше, можел да ги запомни само со срцето, но не да ги сфати со разумот.
Потоа тој здогледал нешто како храм и во него, близу олтарот, нешто како шатор во кој имало петмина или шестмина луѓе. Мислениот глас му рекол: „Заради овие луѓе се одложува твојата смрт. Заради нив ќе поживееш уште“. Тогаш му било откриен духовниот раст на некои од неговите ученици и потоа Господ му соопштил какви искушенија ќе го загорчи крајот на неговиот живот…Но Божествениот глас го уверувал дека тие бесни бранови нема да наштетат на коработ на неговата душа бидејќи неговиот невидлив навигатор е Христос“ (Од „Животопис на оптинскиот старец јеромонах Леонид, 1876 г.).
Би можеле да се наведат и други примери од житијата на светителите и подвижниците, но тоа би било само повторување на веќе реченото. Меѓутоа, би било поучно, заради споредување со современите „посмртни“ искуства, да се изнесе искуство на современиот грешник на Небесата. Така, авторот на текстот „неверојатно за многумина…“ (чие сведочење веќе неколку пати го наведовме), откако им избегал на демоните на митарствата, благодарејќи на застапништвото на Мајката Божја, опишува како, се уште воден од Ангелите, продолжил да се движи нагоре и потоа вели: „Видов над себе силна светлина. Таа ми се причини слична на сончевата, но беше многу посилна од неа. Таму мора да е некое царство на светлината…И одеднаш, со голема брзина ние влеговме во областа на таа светлина и таа буквално ме ослепи. Јас ги затворив очите кревајќи ги рацете кон лицето…“
„Боже мој, што е ова, каква ли е оваа светлина? Зошто таа за мене е како темен мрак? Не можам да гледам и како во темнина ништо не гледам…“
Таа неможност да видам, да гледам, уште повеќе го зголеми мојот страв од неизвесното, толку природен во овој за мене непознат свет и јас, силно вознемирен, си помислив: ‘Што ќе се случи понатаму? Дали наскоро ќе ја поминам оваа област на светлина и дали воопшто има крај?
Но се случи нешто сосема друго. Се слушна величествен, без гнев, но силен и одлучен глас: ‘Не е спремен!“ А потоа…потоа за момент се сопревме во нашиот брз лет нагоре – и почнавме брзо да паѓаме…“ (стр. 48-49).
Во овој случај уште појасно е опишана природата на оваа небесна светлина: таа е таква што нејзиното видување може да ја поднесе само оној кој, како светите Салвиј и Андреј, со христијанскиот живот и подвизите се подготвувал за тоа.
СВОЈСТВА НА ВИСТИНСКО ВИДУВАЊЕ НА НЕБЕСАТА
Сега накусо да ги погледнеме главните карактеристики на овие вистински доживувања на небесата и да разгледаме во што се разликуваат од искуствата на боравењето во воздушното царство опишани во претходните поглавја.
Вистинското доживување на Небесата секогаш се открива на крајот на процесот на вознесувањата кои обично се одвиваат низ митарства (ако душата е должна таму да „плати“ некоја царина). Од друга страна, во современите „вонтелесни“ и „посмртни“ состојби, митарствата и демоните никогаш не се среќаваат, само понекогаш се опишува процесот на вознесувањето.
Душата на Небесата секогаш ја водат Ангели или Ангел и таа никогаш не „се губи“ таму случајно, ниту се движи по своја споствена волја или со сопствени сили.
Оваа е една од највпечатливите разлики меѓу вистинското доживување на Небесата и современите искуства на пентекосталци и други кои ги опишуваат „посмртните“ состојби во „Рајот“ и на „Небесата“. Тие неправославни искуства во суштина се исти со светските, па дури и атеистичките доживувања на „рај“, како што веќе видовме претходно, а се рзликуваат само во неважни детали на интерпретација, што може да биде плод на човечка фантазија додека душата борави на „астрален план“.
Всушност, во тие неправославни искуства, душата никогаш не ја водат Ангели. За ова пишува и Свети Јован Златоуст во толкувањето на Евангелието според Лука (16, 19-31): „Тогаш Лазар го одведоа Ангели, додека душата на богатиот го зеле некои страшни сили, можеби и испратени поради тоа. Зошто душата не може самата себе да се однесе во оној живот, тоа е невозможно. Ако ние, одејќи од град во град, ни треба водич, колку ли тој ќе биде попотребен на душата кога ќе се истргне од телото и ќе се предаде на идниот живот?“ (Беседа „На Антиохискиот народ“ III, „За Лазар“, цитирано по митр. Макариј „Православна догматика“ II, стр. 536).
Ова навистина може да се смета за пробен камен на автентичноста на доживувањето на Небесата. Во современите „посмртни“ искуства, на душата најчество и се предложува да избере – сака ли да остане во „рај“ или да се врати назад на земјата.
Но, вистинското доживување на Небесата никогаш не се случува по човечки избор, туку по Божја заповед која ја извршуваат Неговите Ангели. Во денешните „вонтелесни“ доживувања на „рајот“ обично нема потреба за некакви водичи затоа што се се‘ случува тука, во воздухот над нас, се уште на овој свет. Присуството на Ангели – водичи е неопходно дури ако се работи за доживување на нешто надвор од овој свет, некоја различна стварност, каде душата не може да се движи самостојно. (Ова не значи дека ѓаволите не може да земат лик на „ангел – водич“, но тие во современите искуства ретко тоа го прават).
Доживувањето на Небесата се случува во блескава светлина и е следено со јасни знаци на Божја благодат, особено со прекрасна миризба. Таквите знаци, за волја на вистината, понекогаш се сретнуваат и во денешните „посмртни“ искуства, но меѓу овие два вида на знаци постои важна разлика, чија важност тешко можеме да ја пренагласиме.
Имено, современите искуства се површни, дури и сетилни, тие по ништо не се разликуваат од слични искуства на неверници, освен по христијанскиот декор кој набљудувачот го гледа во текот на „вонтелесното“ искуство (или самиот го додава).
Ова искуство не претставува ништо друго освен природно чувство на задоволство во „вонтелесната“ состојба, обложена со тенка „христијанска“ глазура. (Исто така во некои случаи е можно демоните да природаваат и своја измама за набљудувачот уште повеќе да го вовлечат во гордост и да го зацврстат во неговото површно поимање на христијанството, но нема потреба сега да го разгледуваме тоа прашање).
Од друга страна, во вистинските христијански искуства, нивната длабочина се потврдува на вистина со чудесни појави: Свети Салвиј бил толку „заситен“ од благоуханието што подолго од три дена не чувствувал потреба ни за храна, ни за вода. Дури кога го раскажал својот случај, миризбата исчезнала и неговиот јазик потекол и се прекрил со рани; Свети Андреј бил отсутен две недели; К.Икскул бил „клинички мртов“ 36 часа. Во современите „посмртни“ искуства секако понекогаш се случуваат „чудесни исцеленија“ во состојби кои се блиски до смртта или наликуваат на неа, но никогаш ништо толку необично како во наведените случаи. Исто така, никогаш не се појавува ништо што би укажало на тоа дека тие луѓе навистина биле на Небесата, туку просто за тоа сведочи тоа што искусиле пријатност при боравењето во „вонтелесната“ реалност.
Разликата меѓу овие современи искуства и вистински доживувања на Небесата потполно е идентична со онаа разлика која постои меѓу денешното површно „христијанство“ и вистинското Православие. На пример, „мирот“ кој човекот го чувствува кој го „прифатил Исус како свој личен Спасител“ или пак имал, во наше време толку вообичаено искуство, да „говори непознати јазици“ или имал видение на „Христа“ (што исто така денес не е реткост), но кој не знае ништо за свесното христијанско живеење во подвиг и покајание, ниту некогаш се причестил со вистинското тело и Крв христови во Светите Тајни од самиот Христос воспоставени, таквиот „мир“ не може никако да се спореди со оној кој го откриваме во житијата на големите православни светители.
СОВРЕМЕНИТЕ ИСКУСТВА СЕ ОБИЧЕН ФАЛСИФИКАТ НА ВИСТИНСКОТО ДОЖИВУВАЊЕ НА НЕБЕСАТА
Вистинското доживување на Небесата е следено со чувство на такво стравопочитување пред Божјата величественост и чувство за таква своја недостојност што Он се согледува (созерцува), какво што денеска ретко се среќава меѓу православните христијани, а не пак кај оние кои се наоѓаат надвор од Црквата Христова.
Искрено, чувството на недостојно од длабочината на срцето кај Свети Салвиј, трепетното поклонување пред Господ Христос на Свети Андреј и слепилото на К. Икскул предизвикано од светлината која не бил достоен да ја гледа – претставуваат нешто што не може да се сретне во современите искуства. Оние кои денес во воздушното царство гледаат „рај“, чуватвуваат „радост“, „среќа“, „задоволство“, ретко кога чувствуваат и нешто повеќе. Ако го видат „Христа“ во било каков вид, тоа е така за на себе да си дозволат задоволство да разговараат со Него, што е, да речеме, карактеристично за искуствата во „харизматското“ движење.
Елементот на Божествен и елементот на трепетен страв пред Бога не е присутен во овие искуства.
Би можеле да наведеме и други својства на вистинското доживување на небесата (особено опишано во Житијата на Светителите), но и ова што е кажано до сега сосема е доволно за да можеме вистинското доживување јасно да го разликуваме од современите искуства. Меѓутоа треба да се има на ум, секогаш кога ќе се осудиме да говориме за вакви возвишени доживувања на оној свет, дека тие ние се дадени повеќе како навестување, отколку како целосен опис на она што со човечки јазик може воопшто да се опише соодветно: „Она што око не видело и уво не слушало и во срцето на човекот не му дошло, тоа го приготвил Бог на оние кои го љубат“ (1 Кор. 2, 9).
ЗА ВИДЕНИЈАТА НА АДОТ
За православниот човек адот е исто така реален како што се Небесата. Самиот Господ многу пати говори за оние кои , заради неисполнување на Неговите заповеди, ќе ги испрати „во оган вечен“, подготвен за ѓаволот и неговите ангели“ (Мт. 25, 41).
Во една од своите параболи, Он го дава впечатливиот пример на богатиот кој, осуден на адски маки заради својот лош живот на земјата, го вперува погледот во Рајот од кој се лишил и го моли патријархот Авраам да на Лазар, сиромавиот кој за време на живото бил презиран од богатите, му дозволи да дојде и „да го накваси својот прст во вода и да ми го разлади јазикот, оти многу страдам во овој пламен!“ Но Авраам му одговара дека „меѓу нас постои голема провалија“ и дека меѓу спасените и проколнатите нема никакво општење (Лк. 16, 24-26).
Во православната литература, виденијата на адот исто така е вообичаена појава како и виденијата на Небесата и Рајот. Но, за разлика од виденијата на небесата, овие виденија и искуства најчесто се даваат на обични грешници, а не на свети луѓе и нивната цел секогаш е јасна.
Свети григориј Двоеслов во своите „Разговори“ вели: „Во својата безгранична милост, добриот Бог им дозволува на некои души наскоро по смртта да се вратат во своите тела за сликата на адот конечно да ги научи да се уплашат од вечните казни, во што самите зборови не успеале да ги уверат“. Потоа Свети Григориј опишува неколку случаи на виденија на адот и кажува каков впечаток тие оставиле на оние кои ги имале.
Така некој шпански пустиник Петар умрел и го видел „адот со сите негови маки и безбројни огнени јазици“. Откако се вратил во живот, Петар раскажал што видел, „но и се да премолчел, неговото покајание, постење и ноќни бденија би биле доволни сведоци за ужасното боравење во адот и длабокиот страв од грозните мачења. Бог го покажал своето безмерно милосрдие недозволувајќи му да умре и сето тоа го искуси после смртта“.
Преподобниот Беда, англсики хроничар од XIII век раскажува за тоа како некој човек од областа Нортамбрија оживеал откако бил „мртов“ цела ноќ и потоа го раскажал своето видување на Рајот и на адот.
Во адот се нашол во непроѕирна темнина. „Често пред нас избиваа некакви пламени кои како да избиваа од една бездна и повторно во неа се враќаа… Како што пламените јазици се зголемуваа, така се исполнуваа со човечки души кои, како искри што избиваат низ чадот, за момент се издигаа високо во воздухот, а потоа паѓаа долу во длабочината, кога огнената пареа спласнуваше. А згора на се, се ширеше неопишлива смрдеа од таа пареа и го исполнуваше целото тоа тмурно и мрачно место…Одеднаш слушнав зад себе звук на најочаен и најужасен плач проследен со грозно смеење. Здогледав мноштво зли духови како влечат зад себе во длабочината пет души кои лелекаа и плачеа додека демоните се смееја и ликуваа…Истовремено, од огнените длабочини се појавија духови на темнината и почнаа да ме опколуваат, стрелајќи ме со своите зажарени очи и почнаа да ме плашат со одвратниот пламен кој избиваше од нивните усти и ноздри“ (Преподобен Беда, „Историја на англиската црква и народи“, кн. 5, 12).
Во житието на воинот Таксиот се наведува неговото кажување за тоа како на митарствата го застанале демони „цариници“ по што, раскажува тој: „злите духови почнаа почнаа да ме тепаат и потоа ме одвлекоа доле во земјата која се раздели за да не прими. Бев воден низ тесни премини и смрдливи пукнатини и кога стасав до самиот ад, здогледав души на грешници заробени во вечна темнина. Тоа нивно битисување не може да се нарече живот, зошто се состои само од маки, неутешен плач и неискажливо крцкање со забите. Тоа место постојано одекнува со очајни крикови: ‘Тешко нам! Леле, леле!“ Не е можно да се опишат сите тамошни страдања, сите маки и болки кои ги видов. Лелекаат од длабочината на душата, а нема кој да ги жали; плачат, а нема никој да ги утеши; преколнуваат, а нема никој да ги слушне и спаси. И јас бев затворен во тие мрачни места на ужасни страдања и горко плачев од третиот до десетиот час“ (Житија на Светители, 28 март).
Монах од Венлока видел слична сцена каде „слушнал ужасно, грозно и неискажливо стенкање и плач од несреќните души. И анеглот му рекол: „Шумот и лелекањата кои ги слушаш долу допираат од оние души до кои милосрдната Божја љубов никогаш нема да дојде, туку вечниот оган ќе ги мачи довека“ (Писма од Свети Бонифациј). Секако, не треба да бидеме премногу фасцинирани од деталните описи во овие искуства, уште помалку отколку случаите со Рајот и Небесата.
Западните изуми – „чистилиште“ и „лимб“ (предворје на адот населено со души на некрстени деца и дохристијански праведници – прим.прев.) – се обид да се направи таква карта.
Меѓутоа, православното предание знае само за една реалност: ад. Уште повеќе, како што учи Свети марко Ефески (види ја неговата „Втора беседа за чистилишниот оган“ во прилогот 1-а), тоа што се гледа во доживувањата при боравокот во адот често се само предслики на идните мачења, а не буквален опис на сегашната состојба на оние кои во адот го очекуваат Страшниот Суд. Но без разлика дали тоа е опис на сегашната состојба или видение на идната, доживувањето на боравок во адот, како што е даден во православните извори, представува моќно средство со кое човекот се поттикнува да живее во христијански подвиг. А таквиот живот е единствен начин да се избегнат вечните маки – затоа Бог и дава такви искуства на луѓето.
Има ли некои слични доќивувања на адот во современата „посмртна“ литература?
Како што веќе видовме, доктор Муди и поголем дел од современите истражувачи речиси и да не сретнале слични искуства. Претходно објаснивме дека овој факт е поврзан со „комотниот духовен живот на денешниот човек кој често нема страв од адот, ниту пак знае за постоењето на ѓаволот заради што и неочекува дека нешто такво може да види после смртта. Но, една неодамна објавена книга за живото после смртта нуди разлилно и навидум еднакво добро објаснување и во исто време негора дека доживувањето на адот е толку редок како што се чини дека е. Тука накратко ќе ги разгледаме откритијата на оваа книга, чиј наслов е „Зад дверите на смртта“.
Доктор Морис Ролингс, лекар од Тенеси (САД), специјалист за интерна медицина и болести на срцето и крвните садови, вршел реанимација на многу луѓе кои биле „клинички мртви“. Разговорите кои подоцна ги водел со тие луѓе му откриле дека „спроти поголемиот дел на објавени случаи за животот после смртта, посмртните искуства не биле толку многу пријатни. Постои и ад! Откако го сфатив тој факт, почнав да собирам сведочења за непријатни случаи кои претходните истражувачи очигледно пропиштале да го направат тоа. Мисла дека тоа се случило бидејќи тие истражувачи, повеќето психијатри, никогаш не реанимирале пациент, не биле во прилика да се најдат на лице место. Моите истражувања покажаа дека непријатните искуства во најмала рака исто така се чести како и оние пријатните…Заклучив дека повеќето непријатни искуства многу брзо биле потиснати во подсвеста на пациентот. Се чини дека овие лоши искуства биле болни и мачни и затоа се отклонуваат од свеста, а се паметат, ако воопшто и нешто се памети, само пријатните искуства“ (стр. 56).
Доктор Ролинс вака го опишува својот „модел“ на овие доживувања на адот: „Како и оние кои имале пријатни искуства, така и овие кои имале мачни, тешко успеваат да сфатат дека умреле и тоа дури тогаш кога ќе видат како луѓето ги спремаат нивните мртви тела. Ним исто така им се случува по излегувањето од собата да поминат низ мрачен премин и наместо да се најдат на светло место, доаѓаат во некое мрачно и тмурно место каде среќаваат чудни луѓе кои се кријат во сенки или долж огнено езеро.
Ужасите кои ги доживуваат не е возможно да се опишат и тешко може да се запомнат“ (стр. 63-64). Постојат различни описи (некои од нив потекнуваат од „ревносни членови на црквата“ кои се изненадиле кога се виделе себе во таква состојба) на некакви ѓаволи и гротескни џинови, описи на симнување во темнина и пламен, во јама и во огнено море.
Генерално говорејќи, овие искуства, како заради својата краткотрајност, така и заради отсуството на ангелски или демонски водичи, немаат особини на вистински искуства од оној свет, а некои од нив многу потсетуваат на авантурите на Роберт Монро на „астралната рамнина“. Сепак тие внесуваат значајно исправање на сите тие силни искуства на „наслада“ и „рај“ после смртта – „вонтелесната“ област не е во никој случај само наслада и светлина и оние кои ја искусиле нејзината „пеколна“ страна се поблиску до правата вистина отколку оние кои во таа состојба доживеале само задоволство. Демоните на воздушното царство делумно ја откриваат на таквите својата права природа давајќи им дури им навестување на маките кои ги очекуваат оние кои не знаеле за Христа и што не ги исполнувале Неговите заповеди.
ПРАВОСЛАВНО УЧЕЊЕ ЗА СУДБИНАТА НА ДУШАТА ПОСЛЕ СМРТТА
Архиепископ Јован (Максимович) Живот после смртта
Во првите поглавја на оваа книга се обидовме да изложиме некои основни аспекти на православното сфаќање за животот после смртта, спротивставувајќи се на широко распространетите современи сфаќања кои во многу нешта се оддалечиле од првобитното христијанско учење.
На Запад вистинското православно учење за Ангелите, за воздушното царство на паднатите духови, за природата на човечкото општење со духовите, за Небесата и адот – или се изгубило или е искривено, поради што денешните посмртни искуства се толкуваат на сосема погрешен начин. Единствен задоволувачки одговор на овие погрешни толкувања го дава православното учење.
Оваа книга не е од голем обем и во целост не го изложува православното учење за стварноста на оној свет и животот после смртта. Задачата ни е многу потесна – да го прикажеме ова учење само толку колку што е потребно за да одговориме на прашањата кои ги поттикнала современите „посмртни“ искуства и за да го упатиме читателот на оние вистински текстовби во е содржено ова учење. Тука накусо го прикажуваме православното учење за судбината на душата после смртта.
Подлогата за ова прикажување е написот кој, една година пред своето упокојување, го напиша Архиепископ Јован Максимович, еден од последните големи руски богослови во нашето време. Неговите зборови се печатени во тесни колони, а објаснувањата, коментарите и цитатите од светите Отци, се печатени на вообичаен начин.
ГО ЧЕКАМ ВОСКРЕСЕНИЕТО НА МРТВИТЕ И ЖИВОТОТ ВО ИДНИОТ ВЕК. НИКЕЈСКИОТ СИМВОЛ НА ВЕРАТА
Нашата тага за ближните кои се упокоиле би била бескрајна и неутешна ако Господ не ни дадеше вечен живот. Нашиот живот би бил бесцелен доколку би се завршувал со смртта.
Каква тогаш би била ползата од доблесно живеење и добри дела?
Тогаш би биле во право оние кои говорат: „Да јадеме и да пиеме зошто утре ќе умреме“. Но, човекот е создаден за бесмртност и Христос со своето воскресение ги отвори дверите на Царството Небесно, вечното блаженство за оние кои верувале во Него и живееле праведно.
Нашиот живот на земјата е подготовка за идниот живот, а таа подготовка се завршува со смрт. „На луѓето им предстои да умрат еднаш, а потоа суд (Божји)“ (Евр. 9, 27). Тогаш човекот ги остава сите своите земни грижи, неговото тело се распаѓа, за повторно да стане на Општото Воскресение.
Но, неговата душа продолжува да живее непрестанувајќи да постои ниту за еден момент. Врз основа на многубројни јавувања на упокоени, ни било дадено делумно да знаеме што се случува со душата кога го напушта телото. Кога престанува гледањето со телесните очи, започнува духовното гледање.
Обраќајќи се во писмо на својата сестра на умирање, епископот Теофан вели: „Но ти нема да умреш. Твоето тело ќе умре, а ти ќе прејдеш во друг свет, жива и свесна за себе и за се што те опкружува“ (Душекорисно четиво, август, 1894 година).
После смртта, душата е жива и уште посвесна отколку пред смртта. Свети Амвросиј Милански учи: „Бидејќи душата останува жива и по смртта и доброто останува живо и не се губи со смртта, туку тоа уште повеќе се зголемува. Душата не ја спречува никаква препрека која ја поставува смртта, туку ја прави уште поплодна бидејќи делува во „домашен“ амбиент, без никаква врска со телото кое за неа е товар отколку некаква полза“. (Свети Амвросиј Милански „Смртта како добро“).
Преподобен ава Доротеј (6.век) вака го сумира учењето на претходните Отци во врска со ова прашање: „Зошто како што Отците ни говорат, душите на упокоените паметат се што тука се случило – изборовите и делата и помислите – и ништо не можат да заборават. А она што е кажано во псалмот: ‘Во тој ден ќе пропаднат сите помисли негови’ (Пс. 146, 4), кажано е за помислите на овој век: за куќите, за имотот, за родителите и децата, за работата и заработувањето. Сето ова пропаѓа што душата ќе излезе од телото…А она што направила во смисла на доблест или страсти, таа се памети и ништо од тоа не пропаѓа…И како што реков, душата не заборава ништо од она што направила во овој свет, туку по излагувањето од телото, ослободувајќи се од неговата земност, се памети уште подобро и појасно“. (Ава Доротеј, 12. Поука).
Одговарајќи на еретици кои верувале дека душата после смртта не е во свесна состојба, големиот подвижник на петиот век, преподобен Јован Касијан, јасно го изнесува ставот за активната состојба на душата после смртта на телото: „по раделувањето од телото, душите не се неактивни, ниту без свест; оба го потврдува евангелската приказна за Лазар и богатиот (Лк. 16, 22-28)…Душите на упокоените не само што не се лишени од свеста, туку ги задржуваат своите расположенија – надежта и стравот, радоста и тагата и нешто од она што очекува за себе во идниот Суд тие веќе почнуваат да се обидуваат…Тие стануваат уште поживи и уште поревносно го прославуваат Бога.
И навистина, ако врз основа на Светото Писмо заклучуваме, колку тоа е во наша моќ, за природата на душите, нема ли, да не кажам безумие или пак да речеме глупост, – дека има и најмала сомнеж дека најскапоцениот дел на човекот (т.е. душата) во која се содржани ликот и подобието Божје според блажениот Апостол (1Корт. 11, 7; Кол. 3, 10), после одложувањето на телесната огрубеност во која таа пребива во сегашниот живот – станува несвесна, таа која, поседувајќи ја во себе целата сила на разумот, прави со своето присуство и бесвесната и бесчуствената материја на телото да биде свесна и чувствена?
Отука следи, а и разумот тоа го наложува, дека духот, одложувајќи ја оваа телесна огрубеност која сега го раслабнува, не се лишува од своите разумни сили, туку ги донесува во подобра состојба правејќи ги уште почисти и почувствителни“ (стр. 178-179).
Современите „посмртни“ искуства на потресен начин им ја открија на денешните луѓе вистината за свесната состојба на душата после смртта, за тоа дека нејзините умни способности тогаш се уште поизострени и попрефинети. Ова сознание не е само по себе доволно за оној кој се наоѓа во таа состојба да се заштити од измамите во „вонтелесната“ сфера.
Неопходно е во детали да се познава христијанското учење за ова прашање.
ПОЧЕТОК НА ДУХОВНО ГЛЕДАЊЕ
Често (ова духовно гледање) почнува кај оние што умираат пред смртта, така што тие, се уште гледајќи ги оние кои ги опкружуваат и дури разговорајќи со нив, го гледаат она што другите не го гледаат.
За ова искуство на оние пред умирање се знае одамна и затоа слични случаи кои се случуваат со оние пред умирање денес – не се новости. Сепак, треба да се повтори она што е речено претходно: само при благодатни посети на праведници, кога им се јавуваат Светители и Ангели, ние навистина можеме да бидеме сигурни во тоа дека се јавиле битија од другиот свет.
Во обични случаи, кога личност пред умирање почне да ги гледа упокоените роднини и пријатели, тоа искуство може да биде само едно „природно“ запознавање со невидливиот свет во кој на таа личност и претстои да влезе. Вистинската природа на ликовите на упокоените кои се појавуваат е позната веројатно само на Бог и ние немаме потреба во тоа да се впуштаме.
Јасно е дека Бог на оној кој умира му го дава ова искуство за на најочигледен начин му покаже дека оној свет не е сосема непознато и туѓо место, туку дека и таму животот е исполнет со љубов која човекот ја гаи кон блиските.
Преподобен Теофан Затвореник на трогателен начин ја изнесува оваа мисла пишувајќи и на својата сестра пред умирање:
„Таму ќе те сретнат татко ни и мајка ни, браќата и сестрите. Поклони им се, пренеси им ги нашите поздрави и замоли ги да се молат за нас. Ќе те опколат твоите деца и радосно ќе те поздрават. Ќе ти биде подобро таму отколку тука“.
СРЕДБА СО ДУХОВИТЕ
Но по излегувањето од телото, душата ќе се најде меѓу другите духови, добри и лоши. Таа обично тежнее кон оние кои и се поблиски по дух и ако таа уште во тело била под влијание на некои од нив, таа и по излегувањето од телото ќе остане зависна од нив, без разлика колку грозни тие ќе и се покажат при таа средба.
Тука повторно сериозно ни се укажува на тоа дека оној свет, иако за нас нема да биде сосема туѓ и непознат, сепак нема да биде пријатна средбата со оние кои ги сакаме во некаква „земја на соништа“, туку ќе биде еден духовен спор во кој ќе се испита состојбата на нашата душа во овој живот – дали таа, живеејќи доблесен живот преку исполнување на Божјите заповеди, ќе се приклони на Ангелите и Светителите, или, со мрзливост и неверие се направила себеси поприкладна за општење со паднатите духови.
Преосвештениот Теофан Затвореник добро рекол дека и испитувањето на воздушните митарства можеби повеќе ќе се покажат како искушување, отколку како обвинување.
И иако самиот факт за судот во задгробниот живот –„посебно“ веднаш после смртта, и Страшниот суд во последниот ден, – е надвор од секое сомневање, јавно изречената Божја пресуда ќе биде само одговор на внатрешното расположение на душата кое таа во себе го изградила во однос кон Бога и духовните битија.
ПРВИТЕ ДВА ДЕНА ПОСЛЕ СМРТТА
Во текот на првите два дена душата ужива во релативна слобода и може да ги посетува местата на земјата кои и биле мили, а третиот ден заминува во други сфери.
Тука Архиепископ Јован само го повторува присутното учење на Црквата уште од четвртиот век, кое Ангелот го доверил на преподобен Макатиј Александриски кога му се јавил во пустината и му го објаснил значењето на црковното спомнување на упокоените на третиот ден по нивната смрт:
„Кога на третиот ден во црква се дава принос, душата на упокоениот прима од својот Ангел Чувар утеха во тагата која ја чувствува заради разделувањето од телото. Таа добива утеха затоа што во Црквата Божја за неа е обавен принос и е вознесено славословие, што во неа раѓа добра надеж.
Бидејќи во текот на првите два дена на душата и е дозволено, во придружба на Ангели кои се покрај неа, да се движи каде сака. Затоа душата која го сакала телото понекогаш скита околу домот во кој се разделила од телото или околу гробот каде е положено телото и така поминува два дена како птица која го бара своето гнездо. А доблесната душа ги посетува оние места каде имала обичај да прави добри дела. А во третиот ден Оној Кој воскресна од мртвите, и заповеда на секоја христијанска душа да се вознесе на Небесата и да се поклони на Бога“ (Зборови на Свети Макариј Александриски за исходот на душата на праведните и грешните).
Во православниот обред на опела за мирјани, преподобен Јован Дамаскин живо ја опишува состојбата на душата која, разделена од телото, се уште борави на земјата, но не може да општи со лицата кои е во состојба да ги види: „Колку душата тогаш плаче, а не може никого да помилува! Кон ангелите очите ги крева, залудно молејќи се; кон луѓето ги пружа рацете и никој не може да помогне. Затоа, љубени браќа мои, паметејќи колку е кус нашиот живот, да измолиме од Христа упокојување на упокоените и за нашите души голема милост“ (Чин опело за мирјани, стихира самогласна, гл. 2).
Теофан Затвореник, пишувајќи му на сопругот на својата сестра на умирање, вели: „Сама сестра ми нема да умре. Телото умира, а личноста на упокоениот останува, само преминува во друг поредок на животот. Таа не е во тело кое лежи на одар и во гроб неа нема да ја положат. Таа е на друго место. Таа ќе биде жива исто како што е и сега. Првите часови и денови таа ќе биде тука околу вас. Само што нема ништо да говори и вие не ќе можете да ја видите. Но ќе биде тука, имајте го тоа на ум.
Ние кои остануваме, плачеме за оние кои се претставиле, но ним веднаш им е полесно, зошто таа состојба е поблажена и порадосна. Оние кои умреле, па биле вратени во тело, го сметале за многу неудобно живеалиште. Тоа и сестра ми ќе го чувствува. Неа таму ќе и биде подобро, а ние ќе се кинеме од тага како неа да и се случило нешто страшно! Таа тоа ќе го гледа и сигурно ќе биде вчудоневидена од тоа“ (Душекорисно четиво, авг. 1894 година).
Треба да се има на ум дека овој опис на првите два дена по смртта е едно општо правило кое никако не ги опфаќа сите случаи. Навистина, поголемиот дел од наведените делови од православната литература во оваа книга не потпаѓа под ова правило и тоа поради очигледна причина: Светителите, кои не се врзани за земните работи, туку живеат во постојано исчекување на премин во оној свет, не ги привлекуваат ниту местата каде правеле добри дела , туку веднаш почнуваат да се вознесуваат кон Небесата. Други, како К. Икскул, почнуваат, по Божја Промисла, да се вознесуваат пред крајот на вториот ден од некоја посебна причина. Од друга страна, сите современи „посмртни“ искуства, без разлика колку тие се фрагментарни, се вклопуваат во ова правило: „вонтелесната“ состојба е почеток на првиот период на бестелесното „скитање“ на душата по места на земјата за кои е врзана.
Но никој од тие луѓе не биле доволно долго во состојба на смрт, дури ни толку долго за да ги сретне двата Ангели кои му се одредени да му бидат придружници.
Некои критичари на православното учење после смртта, сметаат дека ваквите отстапувања од општото правило се доказ на „противречност“ во православното учење. Но, тие се сфаќаат премногу буквално. Описот на првите два дена (како и следните) во никој случај не претставува некаков догмат. Тоа е просто „модел“ кој го покажува вообичаениот поредок на посмртното искуство на душата.
Многу случаи, како во православната литература, така и во современите „вонтелесни“ искуства, кога умрените за момент им се јавуваат на живите првиот или вториот ден по смртта (понекогаш во сон) се примери кои докажуваат дека душата обично останува на земјата за некое кусо време.
Но на третиот ден (а често и порано) овој период на боравок на земјата завршува.
МИТАРСТВА
Во времето на третиот ден, душата поминува низ легион на зли духови, кои и го попречуваат преминот, оптужувајќи ја за разни гревови кои тие самите ги внеле во душата. Според различни откровенија, постојат дваесет такви препреки, таканаречени „митарства“ (царинарници) и на секоја од нив се истражува овој или оној грев; откако ќе се помине едно митарство, душата стасува на следното и дури кога сите ќе ги помине успешно, тогаш може да го продолжи својот пат избегнувајќи веднаш да биде фрлена во адот.
Колку се ужасни тие демони и митарствата може да се види по тоа што дури Мајката Божја, кога Архангелот Гаврил ја известил за скорешната смрт, Го молела Својот Син да ја избави нејзината душа од тие демони. Како одговор на нејзината молитва, Господ Исус Христос се појавил од Небесата да ја прими душата на Својата Пречиста Мајка и да ја однесе на Небесата. Навистина е ужасен третиот ден за душата на упокоениот и затоа на неа молитвите и се особено потребни.
Претходно се наведени многу светоотечки и агиографски текстови за митарствата, така да нема потреба било што тука да се додава. Но можеме повторно да напоменеме дека описите на митарствата претставуваат „модел“ на она што душата го доживува после смртта и дека поединечни искуства можат значително да отстапуваат од тој „модел“.
Помалку важни детали (како што е, да речеме, бројот на митарствата) имаат големо значење во однос на главниот факт – дека душата наскоро по смртта се потчинува на суд („посебен“ суд) на кој се сумираат резултатите од „невидливата војна“ која таа ја водела (или пропуштила да ја води) на земјата против паднатите духови.
Продолжувајќи го своето писмо до сопругот на својата сестра пред умирање, епископот Теофан Затвореник пишува: „Кај упокоените наскоро настапува борба за поминување низ митарствата. Неа таму и е потребна помош! Тогаш помислете на ова и ќе го слушнете нејзиниот крик упатен кон вас: ‘Помогнете!’
Ете на што би требало да го насочите вашето внимание и љубов која ја имате кон неа. Јас мислам дека највистинското сведоштво на вашата љубов ќе биде ако вие, од моментот на излегувањето на нејзината душа, препуштајќи на други да се погрижат за нејзиното тело, да се оддалечите некаде и откако ќе останете сами, да започнете молитва за неа која во новата состојба има нови и неочекувани потреби.
Почнувајќи така, вие во наредните шест седмици, па и подолго, немојте да престанувате со плачот кон Бога да и помогне. Според зборовите на блажената Теодора, вреќата од која Ангелите ‘зеле златници’ за да ја избават од митарите – биле молитвите на нејзиниот духовен отец. И вашите молитви ќе бидат истото. Не заборавете така да направите. Тоа е љубов!“
Критичарите на православното учење често неправилно ја сфаќаат „вреќата со златниците“ од која Ангелите на митарствата ги „исплатиле“ долговите на блажена Теодора.
Таа вреќа понекогаш погрешно ја споредуваат со римокатоличкото сфаќање за „вишокот заслуги“ на Светителите. И во овој случај критичарите премногу буквално ги сфаќаат православните текстови. Тука не се работи за ништо друго освен за молитвите на Црквата за упокоените, односно за молитвите на некој свет човек и духовен отец. Формата во која тоа е опишано е – треба ли и тоа да се каже – метафорична.
Православната Црква го смета учењето за митарствата толку важно што ги спомнува во многу богослужења (види некои цитати во поглавјето за митарствата). Црквата ова учење на сите свои чеда пред умирање особено им го изложува во „Канонот на исходот на душата“ кој свештеникот го чита крај одарот на секој член на Црквата пред умирање. Во Канонот се наоѓаат и следните тропари:
„Удостој ме, заминувајќи од земјата, да не бидат задржан од воздушниот кнез, насилник и мачител, што на страшниот пат стои и испитува“ (песна 4).
„Предај ме, о Владичице, во светите и чесни раце на Светите Ангели, да со нивните крилја затскриен не ги здогледам бесчесните, смрдливи и мрачни лица на демоните“ (песна 6).
„Ти, која Го роди Господ Седржителот, далеку од мене оттргни ги од горчливите митарства поглаварите и владејачите на овој свет, кога ќе бидам пред смрт, за да те прославувам за навек, Света Богородице“ (песна 8).
Со тие зборови Црквата го подготвува православниот христијанин пред упокојување за претстојните испитувања.
ЧЕТИРИЕСЕТ ДЕНА
Потоа, откако успешно ќе помине низ митарствата и ќе се поклони пред Бога, душата во следните 37 дена ги посетува небесните семејства и бездната на адот, незнаејќи се уште каде ќе остане и дури во четириесетиот ден и се одредува местото каде ќе пребива до воскресението на мртвите.
Се разбира дека нема ништо чудно во тоа што душата, проаѓајќи низ митарствата и окончувајќи за навек со она што е земно, треба да се запознае со стварноста на оној свет во чиј еден дел вечно ќе пребива. Според откровението кое преподобниот макариј Александриски го добил од Ангелите: упокоените во Црквата се „спомнуваат особено деветиот ден по претставувањето (упокојувањето) ( покрај општата символика поврзана за девете ангелски чинови) затоа што до тогаш на душата и биле покажувани убавините на рајот, а после тоа, до крајот на четириесетдневниот период, на неа и се покажуваат мачењата и ужасите во адот, за на четириесетиот ден да и се одреди местото каде ќе го чека воскресението на мртвите и Страшниот Суд.
И тука бројката покажува на општо правило или „модел“ на посмртната реалност, но, несомнено, не го завршуваат сите упокоени својот пат согласно ова правило. Ние знаеме дека Теодора, всушност, го завршила своето патување низ адот дури во четириесетиот ден (мерено според времето на земјата).
СОСТОЈБАТА НА ДУШАТА ДО СТРАШНИОТ СУД
По четириесетиот ден некои души пребиваат во состојба на предчувствување на вечната радост и блаженство, а други – во страв од вечните маки кои целосно ќе настапат после Страшниот Суд.
До Страшниот Суд состојбата на душите се уште може да се промени, особено со принесување за нив Бескрвни Жртви (со спомнување на Литургија) како и други молитви.
Учењето на душата за состојбата на душите на Небесата и во адот до Страшниот Суд подетално е изложено во зборовите на Свети Марко Ефески (прилог бр.1)
Каква е ползата за душата во адот од молитвите, било заеднички, било лични, опишано е во житијата на Светителите, во подвижничките и светоотечките текстови. Во житието на маченичката Перпетуа (3.век) на пример, судбината на нејзиниот брат Демократ неа и била откриена преку претстава на резервоар полн со вода кој се наоѓал премногу високо така што нејзиниот брат, од смрдливото и неиздржливо врело место во кое бил затворен, не можел да го дофати. Благодарение на нејзината усрдна молитва во текот на целиот ден и ноќ, тој успеал да го дофати резервоарот и таа го здогледала на светло место. Врз основа на тоа таа сфатила дека тој бил избавен од казна (Житија на Светители, 1 февруари).
Сличен пример наоѓаме во житието на монахињата Атанасија, (Анастасија Логочова) подвижничка која се упокоила во 20.век: „Во тоа време таа на себе зела подвиг да се моли за својот роден брат Павле кој се удавил во пијана состојба. Прво се упатила кај блажената Пелагија Ивановна, која живеела во Дивјејескиот манастир, за со неа да се посоветува што да направи за да ја ослени задгробната судбина на својот брат кој несреќно и нечесно го завршил овој земен живот.
Се договориле вака: Анастасија да се затвори во својата ќелија, да пости и да се моли за него, читајќи 150 пати „Богородице Дево“. По истекот на 40 дена, таа видела длабока провалија, на нејзиното дно еден крвав камен на кој лежеле двајца со железни окови околу вратот. Еден од тие двајца бил нејзиниот брат.
Кога го раскажала ова свое видение на блажена Пелагија, таа ја посоветувала да го повтори подвигот. По истекот на вторите 40 дена, таа ја видела истата провалија, истиот камен и истите двајца со окови околу вратот. Откако повторно ја известила Пелагија Ивановна за своето видение, таа и рече да го повтори подвигот и по трет пат. После уште 40 дена Анастасија ја видела истата провалија и истиот камен на кој сега се наоѓал само еден, за неа сосема непознат, човек, додека нејзиниот брат отишол некаде и таа не можела да го види. Човекот кој останал на каменот рекол: „Блазе си ти, ти имаш силни молитвеници на земјата“.
После ова блажена Пелагија рекла:
„Твојот брат се ослободил од маките, но се здобил со блаженство“ („Душекорисно четиво“, јуни 1902 година).
Слични случаи има многу во житијата на православните Светители и подвижници. На оние кои се склони ваквите виденија да ги сфатат премногу буквално, би требало можеби да им се рече дека формата во која овие виденија се појавуваат (обично во сон) не е нужно да се фотографска снимка положбата на душата на оној свет, туку живописна представа која соопштува духовна вистина дека состојбата на душата се поправа со молитвите наши, ние кои се уште сме на земјата.
МОЛИТВА ЗА УМРЕНИТЕ
Колку е важно спомнувањето на Литургија може да се види од следниов случај: уште пред прославувањето на Свети Теодосиј Черњиговски (1876 година) еден јеромонах (познатиот старец Алексеј од Голосјејевската скита Киево – Печарска Лавра, кој се упокоил во 1916 година) преоблекувајќи ги неговите мошти, седнал покрај моштите.
Задремувајќи за момент, тој го здогледал пред себе Светителот кој му рекол: „Ти благодарам што се трудиш околу мене. Уште би те замолил, кога служиш Литургија, да ги спомнеш моите родители“ – и му ги дал нивните имиња (јереј Никита и Марија).
Како можеш ти, Светителе, да бараш мои молитви кога ти самиот стоиш пред Небесниот Престол и им ја испраќаш на луѓето Божјата благодат?“, запрашал јеромонахот.
„Да, тоа е точно“, одговорил Свети теодосиј, „но принесувањето на Литургија е помоќно од моите молитви“.
Значи, парастосите и домашните молитви за умрените ним им користат, како и добрите дела кои се прават во нивни спомен – милосрдие и прилози за црквата.
Но особено за нив е корисно помнењето на Божествената Литургија. Имало многу јавувања на умрени и други настани кои потврдуваат колку е корисно спомнувањето на умрените.
Многумина кои не живееле во покајание, но на смртна постела се покајале, биле ослободени од маките и постигнале спокој. Во Црквата постојано се вознесуваат молитви за упокоение на умрените, додека на денот на Слегувањето на Светиот Дух (Педесетница) во молитвата со коленопреклонување на вечерна, се вознесува посебна прозба „за оние кои се во адот“.
Свети Григориј Двоеслов. Одговарајќи во своите „Разговори“ на прашањето: „Постои ли нешто што на душите после смртта би можело да користи?“, учи: „Светото жртвопринесување на Христа, нашите спасителни Жртви, се од голема корист и за душите дури по смртта, под услов нивните гревови да може да бидат простени во идниот живот.
Затоа душите на умрените понекогаш молат за нив да се отслужи Литургија…Секако, посигурно е ние, за време на овој живот, да го направиме за себе она што се надеваме дека другите ќе го направат за нас после смртта. Подобро е да се направи излезот да биде слободен, отколку да се бара ослободување кога си во ланци. Затоа би требало од се срце да го презреме светот, чија слава веќе поминала, и секојдневно на Бога да Му принесуваме жртва на нашите солзи, кога на жртва ги принесуваме Неговото Свето Тело и Крв.
Само таа жртва има моќ да ја спаси душата од вечната смрт, зошто таа таинствено ја прави присутна смртта на Единотодниот Син“ („Разговори“ IV, 57, 59).
Свети григориј наведува неколку случаи кога умрените им се јавувале на живите молејќи ги да се отслужи Литургија за нивно упокојување или им заблагодарувале што тоа го направиле.
Еднаш се случило еден заробеник, за кого неговата сопруга мислела дека е мртов и затоа одредени денови закажувала Литургии за него, враќајќи се од заробеништво, да раскаже како во одредени денови го ослободувале од ланци – токму во оние денови кога за него било служена Литургија (IV, 57, 59).
Протестантите обично сметаат дека црковните молитви за умрените се некако неспоиви со неопходноста спасението да се добие првенствено во овој живот:
„Ако тебе Црквата може да те спаси и по смртта, зошто тогаш би се оптоварувале со борба или барање на верата во овој живот? Ајде да јадеме, пиеме и да се веселиме…“
Секако, никој од оние кои се придржувале на ваквите сфаќања никогаш не ги стасало спасение од црковните молитви. Очигледно е дека ваквиот аргумент е површен и лицемерен – молитвата на Црквата не може да го спаси оној кој не сака да се спаси или кој никогаш во својот живот не се потрудил за тоа.
Може да се каже дека молитвата на Црквата или на поедини христијани за умрениот, во одредена смисла, е уште еден плод на животот на тој човек: за него не би се молеле доколку тој за време на својот живот не направил нешто што би можело да потикне на молитва за него по неговата смрт.
Свети Марко Ефески исто така го разгледува прашањето на црковните молитви за умрените и олеснувањето кое тоа им го донесува на умрените, па во таа смисла го наведува примерот дека Свети Григориј Двоеслов се молел за римскиот император Трајан и дека таа молитва била вдахновена со некое добро дело на тој пагански император (прилог бр. 1).
ШТО МОЖЕМЕ ДА НАПРАВИМЕ ЗА УМРЕНИТЕ
Ако некој сака да ја покаже својата љубов кон умрените и реално да им помогне, тоа може најдобро да го направи така што ќе се моли за нив, а особено со давање на нивните имиња да се спомнуваат на Литургија кога честиците, извадени од живите и умрените, се спуштаат во Крвта Господова со зборовите:
„Измиј ги, Господи со Твојата Света Крв, гревовите на тука спомнатите слуги твои, по молитвите на Светите Твои“.
Ништо повеќе и подобро ние не можеме да направиме за умрените од тоа да се молиме за нив спомнувајќи ги на Литургија.
Ним тоа секогаш им е неопходно, а особено во текот на првите 40 дена кога душата на умрениот се упатува кон вечните населби. Телото тогаш ништо не чувствува: тоа не ги гледа собраните блиски луѓе, не го вдишува мирисот на цвеќињата, не ги слуша надгробните беседи. Но душата ги чувствува молитвите кои се вознесуваат за неа и е благодарна на оние кои ги вознесуваат и духовно им е блиска.
О, роднини и пријатели на упокоените! Правете го она што е потребно за нив, а е во ваша моќ.
Употребете ги вашите пари на не надворешно украсување на гробовите, туку поделете ги тие пари на сиромашните за покој на душата на своите упокоени или приложете ги во црквата во која за нив се вознесуваат молитви. Бидете милосрдни кон упокоените, погрижете се за нивните души. Истиот пат ве чека и вас и знајте дека сите ние ќе копнееме некој да не спомне во молитва! Затоа да бидеме и самите милосрдни кон умрените.
Штом некој се упокои, веднаш повикајте свештеник или кажете му, за да може да ги прочита „Молитвите за исход на душата“ кои треба да се читаат над секој православен христијанин после неговата смрт.
Погрижете се, колку е можно, опелото да се отслужи во црква и над упокоениот, се до опелото, да се чита Псалтирот. Опелото и погребот не мора да бидат беспрекорно организирани, но апсолутно е неопходно опелото да се отслужи бес скратување, во целост. Тогаш помислете на упокоените, со кои за секогаш се разделувате, а не на тоа што вам ви е полесно. Ако во црквата има повеќе упокоени, не одбивајте да се оддржи заедничко опело, ако некој го предложи тоа. Подобро е истовремено да се отслужи опело за двајца или повеќе упокоени кога молитвата на нивните блиски е поусрдна, отколку да се оддржат повеќе опела едно по друго и тие опела, заради недостаток на време и умор, да бидат скратени.
Ова е поради тоа што секој збор на молитвите за упокоените е како капка вода за жениот. Веднаш погрижете се упокоените секојдневно да се спомнуваат на Литургија во текот на наредните четириесет дена. Обично во црквите каде се оддржува богослужење секојдневно и упокоените кои тука се опеани се спомнуваат 40 дена па и подолго.
Но ако опелото се отслужи во храм каде нема секојдневно богослужење, самите роднини се должни да се погрижат и да обезбедат четириесетдневно спомнување на Литургија во оние храмови каде Божјата служба се обавува секој ден. Исто така е добро да се испрати прилог во манастирите за упокоениот, како и во Ерусалим каде на светите места се вознесува непрестајна молитва.
Четириесетдневното спомнување треба да започне веднаш по смртта, кога на душата особено и е потребна молитвена помош и затоа е неопходно да се започне со спомнување во најблиското место каде се врши секојдневно богослужење. Да се погрижиме да направиме се што можеме за оние кои си заминаа на другиот свет пред нас, сеќавајќи се на зборовите: „Блажени се милосрдните, зошто ќе бидат помилувани“ (Мт. 5, 7).
ВОСКРЕСНУВАЊЕ НА ТЕЛАТА
На овој пропадлив свет еден ден ќе му дојде крајот, а ќе настапи вечното Царство Небесно во кое душите на спасените, соединети повторно со своите воскреснати тела засекогаш, бесмртни и непропадливи, ќе пребиваат со Христа. Тогаш делумната радост и слава кои дури и сега душите на небесата ги познаваат, ќе биде заменета со полнотата на радоста на новата творевина за која и човекот бил создаден. Но оние кои не го прифатиле спасението кое Христос го донесе на земјата, ќе се мачат вечно, заедно со нивните воскреснати тела – во пеколот.
Во завршното поглавје на „Точно изложување на православната вера“, Преподобен Јован Дамаскин добро ја опишува конечната состојба на душата после смртта: „Веруваме, исто така и во воскресението на мртвите. Зошто тоа навистина ќе се случи, навистина ќе има воскресение на мртвите. Но, говорејќи за воскресението, ние подразбираме воскресение на телата, зошто воскресение е повторно подигнување на она што пропаднало. Но, бидејќи душите се бесмртни, како ќе воскреснат? Ако смртта се одредува како одвојување на душата од телото, тогаш воскресението секако е повторно соединување на душата и телото и повторно подигнување на разделеното и паднато живо битие. Значи, токму она тело кое се распаднало, ќе воскресне како нераспаднато. Зошто Оној кој на почетокот го создал од земен прав, може да го воскресне откако тоа, по одлука на Творецот, се распаднало и се вратило назад во земјата од која и било земено…
Секако дека ако само душата пребивала во подвиг на доблесно живеење, само таа и би била овенчана. И само таа постојано да се предавала на задоволства, би било праведно само таа да биде казнувана. Но, бидејќи ниту во доблеста, ниту во порокот душата сама не учествувала без телото и затоа е праведно тие заедно да го примат она што го заслужиле…
Така ние ќе воскреснеме, зошто душите повторно ќе се соединат со телата кои ќе станат бесмртни и непропадливи и тогаш ќе застанеме пред страшниот Христов суд.
И ѓаволот и неговите демони и неговиот човек Антихристот и нечесните луѓе и грешници ќе бидат предадени на вечниот оган; но тој не е вештаствен, материјален оган каков што ние знаеме, туку оган каков што знае само Бог.
А тие кои правеле добро, ќе заблескаат заедно со ангелите во вечниот живот, заедно со нашиот Господ Исус Христос, секогаш гледајќи во Него и од Него секогаш ќе бидат водени и ќе се насладуваат со непрестајната од Него исходувана радост, прославувајќи Го со Отецот и Светиот Дух во бесконечните векови на вековите. Амин.“ (стр. 267-272).
ЗАКЛУЧОК
Зачувувањето на многувековното предание на православната побожност во овој денешен свет станува нерамноправна битка против безбројните непријатели. Православните епархии толку се секуларизирале што православниот свештеник што сака да го заживее тоа предание и во него да го воспитува своето стадо, лесно може да падне во очајание и од самата помисла на такво нешто.
Поголемиот дел од свештениците и епископите завршуваат со тоа да непастирски одат по своето стадо и го прилагодуваат преданието на овоземниот начин на размислување, поради што преданието се стивнува и изумира.
Може да се запази дека во поголем број на Помесни Православни Цркви книгите кои свештенството го посветува на прашањето за задгробниот живот, задржале само малку од преданското православно учење и побожност. Ако оној свет воопшто и се спомнува, тогаш тоа е или во најопшти или најапстркатни термини или пак во вид на шега на сметка на „Свети Петар“ и „бисерните двери“ на Горниот Ерусалим, што често се слушаат меѓу обездуховеното римокатоличко или протестанстско свештенство. За повеќето православни христијани оној свет станал нешто оддалечено и многу нејасно, со кое нема жив допир и за што воопшто не може да се каже ништо одредено.
Во слободниот свет речиси единствено Руската Задгранична Црква продолжува да ја објавува традиционалната православна литература за ова прашање, продолжувајќи ја традицијата на „Пролог“ и други душекорисни збирки од стара Русија. Затоа може да се сметаат среќни оние православни христијани на кои им е достапна оваа литература и кои ја прифаќаат во простотата и побожноста, избегнувајќи го духот на „критицизмот“ кој многумина, особено меѓу новообратените, ги оддалечи од вистинското предание и чувствување на православието.
Дали воопшто има потреба да ве потсетиме на тоа како светот, дури и православниот свет – ги смета „старомодни“(!?) оние кои објавуваат и читаат ваква литература.
Главната цел на оваа книга беше – да се направи оваа „старомодна“ литература разбирлива и достапна на современите христијани, на кои може само да им биде од полза да го читаат она што во текот на многуте векови донесувало богати духовни плодови на православните читатели.
Целта на нашиот критичар е всушност спротивен: потполно да се дискредитира оваа литература, да се отфрли со обвинение дека е збор за „поучни басни“ и „грозни бајки“ и да се стави богослужењето и Житијата на Светителите на сестрана „критика“ за да може од нив да се отстранат сите вакви елементи.
Да го наречеме овој потфат со име кое тој го заслужува: тоа е дело на истиот западен римокатолицизам кој во минатото толку многу ја напаѓал Православната Црква и кај многу го уништил вистинското сфаќање и вистинското чувствување на Православието. На римокатоличкиот и протестантскиот Запад овие напади доживеале целосен успех, а од преостанатите Житија на Светителите се отстранети сите натприродни елементи, така и тие често се сметаат само како „поучни басни“. Обвинувајќи ги сите противници на неговото учење за „схоластицизам“ самиот критичар се покажува како многу поголем схоластичар од сите: неговото учење НЕ се заснова на јасни и едноставни текстови кои се дел од Преданието на Црквата од најраните времиња до денес, туку врз низа на негови сопствени „логични дедукции“ кои претставуваат радикално различно толкување и ревизија на јасната смисла на основните христијански текстови.
И самиот тон и јазикот на критичарот се толку груби што тој православното учење, кое го напаѓа, го претвора во грда карикатура, а кон многу почитувани православни учители, кои православната побожност преку преданието ја сочувале жива се до нашите денови, тој покажува крајно непочитување.
Еве што критичарот, на пример, говори за проповедта „Живот после смртта“ на Архиепископот Јован Максимович, човек со свет живот и значаен современ богослов: „Тоа е ‘грозна бајка’ за душата која после нејзиното излегување од телото демоните ја потчинуваат на испитување и мачење…Во таа бајка на верниците им се говори дека, ако некој умре, тие треба веднаш да закажуваат служби за упокојување на душата на умрениот, зошто за неа нашите молитви и се многу потребни, а смртта е страшен настан (очигледно, Бог не можел Сам од Себе да се смилува на страдалната душа или да и помогне, туку на тоа морале да Го потикнат криците на смртните луѓе). Оваа бајка исто така го содржи и богохулниот опис на Успението на Мајката Божја (6, 2, стр. 22)“. Тука не е спомнато името на Архиепископ Јован, но од реченото потполно е јасно на која беседа мисли критичарот.
Но, ваквиот јазик е знак на недозволено неуважување, без оглед кој е тој православен авторитет кого тој критичар го напаѓа.
Она што е навистина трагично е фактот дека критичарот на сите можни начини се обидува да го лиши православното христијанство од она што инаку одеднаш исчезнува кај нас: преданското побожно сфаќање на оној свет и верување во него, изразен не само преку литературата која ја читаме (а која критичарот сака да ја омаловажи) туку и преку нашиот однос кон умрените и кон она што го правиме за нив. Очигледно е од горенаведениот цитат дека критичарот, за разлика од Архиепископ Јован, смета дека не е потребно да се молиме за умрените веднаш по нивната смрт и е уверен дека на душата не и се потребни, ниту пај нешто може да и помогнат, нашите „воздишки и молитви“!
Тој изрично тврди дека „нештата кои ние ги бараме во молитвата за умрените се објавување на она што тие во секој случај ќе го добијат“ (7:3, стр. 27) и дека тоа нема никакво влијание врз нивната вечна судбина, предвидувајќи со ова учење дека тој не само што им противречи на Светите Отци, туку го отстранува и главниот мотив кои луѓето ги побудува да се молат за умрените.
Колку немилосрден однос кон умрените!
Колку груб однос кон живите!
Колку неправославно учење!
Оние кои се молат за умрените сигурно не ги доживуваат своите молитви како некакви „магиски бајачки“ (7:3, стр. 23) или како „мито или магиско средство за умилостување на Бога“ (стр. 26), како како што несовесно тврди критичарот, туку се молат со искрена вера (како и во секоја друга молитва) дека Бог, по својата милост, навистина ќе подари она што бараме од Него. „Синергијата“ на Божјата волја и нашите молитви не може да се разбере со помош на сува логика, полошо и од „схоластихата“, со која се служи критичарот.
Оние кои се уште се напојуваат на изворите на православното предание денес претставуваат малцинство кое полека исчезнува. Во денешно време на луѓето треба да им се помогне да ја сфатат нашата преданиска побожност, а не да се снисходат учителите на таква побожност, а неа самата да се уништува и урива.
Антиправославното учење на овој критичар за задгробниот живот е толку опасно бидејќи им угодува на оние најсетилни страсти на современиот човек. Православното учење за задгробниот живот воопшто не е „слатко“; тоа од нас бара трезвен пристап полн со страв Божји.
Но, човештвото денес е многу размазено и егоистично и не сака да слуша за такви непријатни нешта како што се судот и одговорноста за гревовите.
Многу е попријатно возвишеното учење на „исихазмот“ кое ни говори дека Бог „всушност“ и не е толку сторг како што го опишува православното подвижничко предание, дека „всушност и не треба да се плашиме од смртта и по неа идниот суд, дека ако се завртиме кон возвишени духовни идеи како оние во „Добротољубие“ (отфрлајќи ги при тоа, како алегории, сите оние делови за митарствата) ќе бидеме „сигурни“ под закрилата на Бога кој нема да бара од нас одговор за сторените гревови, вклучувајќи ги и заборавените и незнајните…
Таквите „возвишени“ размислувања завршуваат со состојба не многу различна од состојбата на разни „харизматици“ и останати кои веќе се сигурни во своето спасение или на оние кои го прифаќаат окултното учење дека во смртта нема ништо страшно. Вистинското православно учење за задргобниот живот, напротив, раѓа страв Божји во човекот и го вдахнува да се бори за Царството небесно против сите невидливи мепријатели кои му стојат на патот.
Во таа борба се повикани сите православни христијани и голема неправда им нанесуваат оние кои го разблажуваат православното учење за да го направат „поудобно“.
Нека секој ги чита оние православни текстови кои најмногу одговараат на духовниот раст на кој тој се наоѓа. Но нека никој не му говори дека тој може неоријатните текстови за него да ги отфрли прогласувајќи ги за „бајки“.
Модата и мислењето кај луѓето може да се менува, но православното предание секогаш останува исто, без разлика колку е мал бројот на оние кои го следат. Да бидеме за секогаш негови верни чеда.
ПРАВОСЛАВНО УЧЕЊЕ НА СВЕТИ МАРКО ЕФЕСКИ ЗА СОСТОЈБАТА НА ДУШАТА ПОСЛЕ СМРТТА
Многумина, дури и самите православни христијани, често правилно не го разбираат православното учење за состојба на душата после смрта, а релативно скорешната појава за учењето за “чистилиштето“ придонела за уште поголема конфузија во умовите на луѓето.
Самото православно учење на никој начин не е двосмислено или неточно. Тоа е најјасно изложено во делата на Свети Марко Ефески на Собранието во Фиренца во 1436 година всушност составен со цел да се даде одговор на латинското учење за “чистилиштето“.
За нас овие редови се особено вредни поради тоа што тие потекнуваат непосредно од последниот византиски отец, пишувани пред овие наши денови полни со разновидни теолошки конфузии. Неговите дела ни ги откриваат изворите на православното учење и не упатуваат како на тие извори треба да пристапиме и да ги разбереме.
Таквите извори претставуваат Светото Писмо, сеотечките беседи, црковните служби, житијата на светителите, а исто така и некои откровенија и видувања на задгробниот живот, како што се оние кои се опишуваат во IV книга “Разговори“ од Светиот Григориј Двоеслов.
Современите академски теолози покажуваат недоверба кон последните два-три извори овде споменати, поради што често се чувствуваат непријатно кога зборуваат на таа тема, а понекогаш искажуваат и “агностичка создржина“ во врска со нив.
Од друга страна, списите на Свети Марко ни покажуваат со колкава леснотија, со овие извори се занимаваат вистинските православни теолози, а тие на кои им е “непријатно“ можеби со самото тоа неочекувано ја откриваат својата заразеност со современото неверување.
Од четири одговори на Свети Марко за чистилиштето составени на Собранието во Фиренца, првата беседа содржи најјасно излагање на православното сфаќање во полемиката против латинските заблуди, поради што таа го сочинува главниот дел на овој прилог. Останатите одговори содржат, воглавно, материјал кој ги илустрира дискутираните прашања, а исто така и одговорите на некои конкретни латински наводи.
“Латинските поглавија“ на кои одговара Свети Марко, ги напишал кардиналот Чезарини, и во нив е изложено латинското учење за состојбата на душата после смрта кое е вообличено порано, на “унитарното собрание“ во Лион (1270 год.).
Ова учење го запрепастува православниот читател со својот буквален “законски“ карактер. Латините во тоа време веќе почнале Небесата и адот да ги гледаат на одреден начин како “завршени“ и “апсолутни“, а на тие кои таму се наоѓаат – како да се веќе во потполност во таа состојба која ќе ја имаат после Страшниот Суд, поради што нема потреба да се молат за тие кои се на Небесата (затоа што тие веќе постигнале совршенство), ниту за тие кои се во адот (затоа што тие никогаш не можат да бидат избавени или очистени од гревот).
Сепак, како многу верници умираат во “средна“ состојба – недоволно совршена за Небесата, но и недоволно порочни за адот – па логиката на латинската аргументација имала потреба од некое трето место за очистување, каде дури и тие чии гревови се веќе простени, треба да претрпат казна или да дадат “задоволување“ за своите гревови, пред доволно да се очистат за своето одење на Небесата. Тие законски тези на чистото човеково “правосудие“ (кое пректично ја отфрла неискажливата добрина и човекољубието Божјо), Латините докажувале со буквално толкување на некои светоотечки текстови и некои видувања.
Речиси сите тие толкувања вештачки се исконструирани и спорни, затоа што дури ни старите латински Отци не ни спомнувале такво место како што е “чистилиште“, туку зборувале само за “очистување“ на гревовите после смрта со помош на “оган“, како што (можно е, алегориски) пишувале некои од нив.
Од друга страна, во православното учење кое го изложува Свети Марко, верниците кои умреле не исповедувајќи некои незначителни гревови, или не принеле плодови на покајание за исповеданите гревови, се очистува од нив или со самото тоа што ќе ја искусат смрта со стравот кој таа го носи, или пак после смрта (кога тие се задржани во адот), со молитви, Литургиите на Црквата и добрите дела кои верните (живите) ги прават поради нив. Дури и на грешниците, определени за вечни маки, можно е на тој начин да им се донесе извесно олеснување.
Сепак, сега не постои оган кој ги мачи грешниците во адот (бидејќи вечниот оган ќе почне да ги мачи дури после Страшниот Суд) и повеќе од тоа не постои никакво трето место, нешто како “чистилиште“.
Сите видувања на оган, кои луѓето ги имале, претставуваат слики или пророштва за тоа што ќе биде во идниот век. Секое простување на гревовите после смрта се дава, со содејство на човековите молитви, само по благодатта Божја, која се простира дури и до тие кои се наоѓаат во адот и никаква “отплата“ или “задоволување“ за веќе простените гревови не се потребни.
Треба да се напомене дека списите на Светиот Марко покренуваат, воглавно, конкретно прашање за состојбата на душата после смрта и речиси не се допираат разгледувањата за тоа што се случува со душата непосредно после смрта. За тоа прашање постои обемна православна литература, но во Фиренца тоа не било разгледувано.
ПРВА БЕСЕДА:
Негирање на латинските поглавја кои се однесуваат за очистителниот оган
1.Бидејќи сме должни, чувајќи го нашето Православие и црковните догмати кои сме ги примиле од Отците, со љубов да одговориме на тоа што вие сте го кажале, ние секој аргумент и доказ, кој вие писмено сте го навеле како општо правило, прво ќе го наведеме, а за потоа да следува краток и јасен одговор и разјаснување на секој од нив.
И така, во почеток на вашето послание вие кажувате вака: “Ако тие, кои искерно се каат, заминале од овој живот во љубов (кон Бога) пред што успеале со достојни плодови да пружат задоволување за своите согрешенија или постапки, нивните души се очистуваат после смрта со очистителни маки; но поради олеснување (или “ослободување“) од овие маки, ним им користи таа помош која им се укажува од страна на живите верници, како што се молитви, Литургија, милосрдие и други добри дела.
На ова јас одговарам следново: дека на упокоените во вера, несомнено, им помага за нив отслужените Литургии, молитвите и милосрдијата, адет кој е на сила од дамнешни времиња, сведочат многуте и разновидните изреки на учителите, како латинските, така и грчките, кажани или напишани во различни времиња и на разни места. А што се однесува до тоа, дека душите се ослободуваат благодарение на некакви очистителни маки, кои имаат карактер на помош, и привремен оган, кој има таква (очистителна) моќ – тоа ние не го наоѓаме ниту во Писмото, ниту во молитвите и опелата за умрените, ниту во зборовите на Учителот.
Но, ние сме примиле дека дури и на душите кои се држат во адот и веќе се предадени на вечни маки, навистина и искуствено, или се во безнадежно исчекување на истите, може да им се укаже некоја мала помош, иако не на таков начин за тие во потполност да бидат ослободени од маките и да добијат надеж на конечно ослободување.
А ова се гледа од зборовите на Макариј Велики, египетски подвижник, кого черепот кој го пронашол во пустината, по делување на силата Божја, го поучил за ова. И Василиј Велики, во молитвите кои се читаат на Педесетница, буквално го кажува следното: “Кои и на овој сесовршен и спасоносен празник на очистување, не удостојуваш да Ти се молиме и за тие кои се во адот чувани, ветувајќи ни голема надеж на подобрување на тие кои се заробени поради гревови кои ги заробија, и дека Ти ќе ни испратиш Твоја утеха“ (трета коленопреклона молитва вечерна).
Ако душите отишле од овој живот во вера и љубов, но сепак носејќи на себе некој грев – било тоа да се мали гревови, за кои таа воопшто не се каела, или големи, за кои, иако се каела, не успеала да принесе плодови на покајување, таквите души, ние веруваме, должни се да се очистат од таквиот вид на гревови, но не на некакво место на страдање (затоа што на нас такво нешто, како што рековме, никако не ни било предадено); туку единствено да се очистат со помош на самиот страв при излегување од телото, како што тоа изрично го вели Свети Григориј Двоеслов (в.IV,кн. “Разговор“); додека другите ќе бидат принудени да се очистат после излегивањето од телото, или сеуште престојувајќи на тоа земно место, пред да дојдат на поклонување пред Бога и се удостојат во дела на блажества, или, ако нивните гревови биле тешки и долготрајни – тогаш тие ќе бидат задржани во адот, но не поради тоа засекогаш да престојуваат во оган и маки, туку како тие кои ги чуваат во затвор под стража.
На сите такви, ние им тврдиме, дека помагаат молитвите и Литургиите кои за нив се прават, во содејство со Божјото милосрдие, кое грешките направени по немоќта човекова веднаш ги презира и проштева, како што зборува Дионисиј Велики во “Размислувањата за тајната на свештеноупокоените“, а другите гревови после извесно време со праведен суд но исто така ги разрешува и проштева, и тоа – совршено, или ја олеснува одговорноста за нив до конечниот Суд.
И поради тоа не гледаме никаква потреба за каква друга казна или очистителен оган. Затоа што, едни ги очистува стравот, а други грижата на совеста ги голта помачно од било каков оган, а некои ги очистува самиот ужас пред Славата Божја и неизвесноста на иднината, која доаѓа.
А дека тоа мачење и казна е многу поголема од било што друго, покажува и самото искуство, и Свети Јован Златоуст ни сведочи во речиси сите или повеќето свои моралистички беседи, тврдејќи го ова, а исто така и божествениот подвижник Доротеј во своето слово “За совеста“.
А што се однесува до тоа дека неизвесноста за иднината повеќе ги разгризува казнетите отколку самата казна, за тоа зборуваат Учителите, како на пример Свети Григориј Двоеслов, кој во беседата “По повод разорувањето на градот“, го кажува следното: “Овие ќе примат неискажлива светлина и видување на Светата и Царствена Троица, а оние, заедно со останатите – подобро да се каже, пред другите – ќе примат мачење: ќе бидат отфрлени од Бога, и грижата на совест на која и нема крај“.
2. И така, ние се молиме на Бога и веруваме дека со тоа ќе се спасат умрените, а не со некакви други мачења или со некој поинаков оган, од тие маки и оган за кои е објавено дека ќе бидат вечни. И тоа дека душите на умрените, по молитвите, се ослободуваат од заробеништво во адот, како од некој затвор, сведочи, помеѓу другите, Теофан Исповедник, зато што зборовите на своето сведоштво за иконата Христова, на чело напишана, со крвта своја ја запечатил. Во еден од каноните за умрените тој се моли вака за нив: “Солзите и воздишките на рабите Твои кои во адот престојуваат, ослободи ги, Спасителе“ (Октоих, саботен канон за упокоените, гл.6, песна 6. “Слава“).
Слушаш ли? – “солзи“, рекол, и “воздишки“, а не некакви казни и очистителен оган. Ако понекојпат во овие песни и молитви и спомнува оган, тоа не е некој привремен оган кој има очистителна сила, туку оган вечен и казна на која и нема крај.
3. Светите, потикнати од човекољубие и сожалување кон својот род, посакале и се дрзнале речиси на невозможното – да се молат за избавување во верата на умрените. Затоа што така зборува и Свети Теодор Студит, кој и самиот е Исповедник и сведок на Вистината, на самиот почеток на својот канон за упокоените: “Сите да се помолиме на Христа, спомнувајќи ги сите од века на умрените, упокоените во вера и надеж на живот вечен, да ги ослободи од вечниот оган“ (Великопосен Триод, месопусна сабота, канон, песна 1). И потоа, во вториот тропар, петата песна на канонот, го зборува следното: “Од огнот вечнозапален и темнината нерасветлена, чкртањето на забите и од црвот кој бесконечно измачува, ослободи ги, Спасителе, сите кои во вера умреа“. Каде е тука “очистителниот оган“?
И кога тој воопшто и би постоел, каде на Светиот би му било поприкладно да го спомне, отколку тука?
Дали светителите се услишени од Бога, кога за ова се молат, тоа ние не треба да го истражуваме, но тие самите имале знаење за тоа, и Духот, кој во нив престојувал, и од Кого придвижени тие и зборувале, и пишувале, го знаел тоа: а во иста мерка знаел и Владиката Христос, Кој дал заповед да се молиме за непријателите свои, и Кој се молел за тие кои Го распнале и го вдахнал првомаченикот Стефан, кога него го каменувале, да го прави истото.
И иако може некој да каже дека кога ние се молиме за такви луѓе, не сме услишани од Бога, сепак ние се што од нас зависи исполнуваме; а ете, некои од Светителите кои се молеле не само за верните, туку и за безбожниците, биле услишани и со своите молитви ги ослободиле од вечните маки, како на пример првомаченичката Текла – Теклонила и Божествениот Григориј Двоеслов, како што се раскажува – и царот Трајан.
(Во III поглавје се покажува дека Црквата се моли исто така и за тие кои се веќе насладуваат со блаженството во Бога и кои, се разбира, не се должни да поминуваат низ “очистителниот оган“).
4. После ова, нешто подолу, вие се обидувате да докажете дека наведениот догмат за очистителниот оган, повикувајќи се најпрво на реченото во Книгата за Макавејците, во која се кажува: “Свето е и спасоносно да се моли за умрените, за тие да бидат ослободени од гревовите“, а потоа земајќи од Евангелието по Матеј она место каде Спасителот објавува дека “кој хули на Светиот Дух, нема да му се прости ни во овој век ни во идниот“, вие зборувате дека од ова може да се види дека има ослободување од гревовите во идниот живот.
Но дека од ова на никој начин не произлегува поимот очистителен оган, тоа е појасно од сонце: бидејќи што може заедничко да биде помеѓу простување и очистување со оган и казнување?
Бидејќи, ако ослободувањето се случува поради молитвата или единствено од божественото човекољубие, тогаш нема потреба за казна или очистување. Ако се казната, како и очистувањето (од Бога) востановени – бидејќи првото се случува благодарение на второто, и тие не се залудни единствено ако благодарение на нив, како последица, протекува очистувањето – тогаш, како што се чини, напразно се прават молитвите (за умрените) и се прославува човекољубието Божјо. И така, со овие наводи не само што не се докажува постоење на очистителниот оган, туку тој се негира: затоа што со нив простувањето на гревовите на тие кои згрешиле претставува како делување на царска власт и човекољубие, а не како ослободување од казна или очистување.
5. Како трето, таа изрека, земена од Првото послание на блажениот Павле до Коринтјаните, во која тој, резонирајќи за ѕидање на Темелот кој е Христос: “со злато, сребро, бесценети камења, дрво, сено, слама“ – додава: -бидејќи Денот ќе покаже, бидејќи со огнот ќе се открие, и сечие седело со оган ќе се испита какво е.
Ако остане нечие дело што е соѕидано, ќе прими плата. Ако нечие дело изгори, ќе биде оштетено, а само ќе се спаси, но така како низ оган (I Кор. 3:11-13) – се чини дека повеќе од се друго го докажува поимот очистителен оган, а во самата суштина повеќе од се го негира.
Бидејќи, како прво, божествениот Апостол не го нарекол очистителен, туку љубопитен; потоа, тој објавил дека низ него треба да поминат исто така и добри и чесни дела, а на таквите, секако, не им е потребно никакво очистување.
Потоа, тој вели дека тие, кои принесуваат зли дела, откако нивните дела ќе изгорат, ќе претрпат штета – а, сепак, тие кои се очистуваат, не само што не трпат штета, туку уште повеќе добиваат – а потоа додава дека тоа има да се случи “во тој ден“, всушност во денот на Судот и идниот век, а да се претпоставува дека ќе постои очистителен оган после страшното Доаѓање на Судијата и конечната пресуда, нели е тоа – совршена глупост?
Бидејќи Писмото не ни предава ништо слично на тоа, но Самиот Оној Кој ќе ни суди, зборува: “И овие ќе отидат во мака вечна, а праведниците во живот вечен“, (Мт. 25:46), и уште: “И ќе излезат тие кои правеле добро во воскресение на животот, а тие кои правеле зло во воскресение на суд“ (Јн.5:29). Така да на никој начин не останува никаков меѓупростор; и бидејќи се на кои им се суди разделил на два дела, едни поставувајќи ги десно, другите – лево, и првите ги нарекол “овци“, а вторите “кози“.
Ни на кој начин, сепак, не објавил дека има такви кои треба да се осчистат со тој (очистителен) оган. Изгледа дека огнот за кој зборува Апостолот всушност е оној за кој зборува пророкот Давид: “пред него е оган кој голта, околу него е бура голема“ (Пс. 50:3), и уште: Огнот пред Него оди, и ги пали непријателите негови“ (Пс. 97:3). Пророкот Данаил исто така зборува за овој оган: “Река огнена излегуваше и течеше пред Него“ (Дан. 7:10).
Бидејќи Светителите не носат на себе никакво зло дело и зол печат, овој оган ќе ги направи уште посветли, како злато во печка испробано, или како камен амијант, кој како што кажуваат, кога ќе се стави во оган изгледа како да потемнел, но кога ќе се извади од оган се покажува уште почист, како со вода измиен; како што се покажале телата на Светите Три Момчиња во печката вавилонска.
Грешниците, пак, кои со себе носат зло, зафаќајки се, како материјал погоден за овој оган, тој веднаш ќе го запали, и “делото“ нивно, односно нивното зло расположение или делување, ќе изгори и сосема уништи, и ќе ги лиши од тоа што со себе го донеле, т.е. ќе ги лиши од лошиот товар, додека нив самите ќе ги “спаси“- т.е. ќе бидат засекогаш чувани и одржувани да не би подлегнале на уништување заедно со своето зло.
6. И божествениот Отец Златоуст ( како го викаме “со устата Павлова“, како што овој “со устата Христова“) исто така смета за неопходно вака да ги протолкува овие редови во својот коментар во Посланијата (9 беседа на I Кор.), при што Павле зборува низ Златоуст, како што тоа било јавено благодарение на видувањето на Прокло, (негов ученик и наследник на неговиот престол 3).
Свети Јован Златоуст посветил посебен трактат исклучиво на оваа изрека, поради тоа дека оригенистите овие апостолски зборови не би ги наведувале како потврда на својот начин на мислење (кое, се чини, повеќе им одговара на нив отколки на вас), и дека не би нанесувале зло на Црквата, воведувајќи (учење) за крајот на адските маки и конечно исправување и обновување (апокатастасис) на грешникот.
Бидејќи изреката дека грешникот ќе се “спаси како низ оган“, означува дека тој ќе биде мачен во огнот, а нема дека ќе биде уништен заедно со своите зли дела и со лошото душевно усмерување. За тоа зборува и Василиј Велики во “Моралии“, толкувајќи го реченото во псалмот:
“Гласот Господов истура огнен пламен“ (Пс. 29:7): “оган, направен за мачење на ѓаволот и ангелите негови, се раздвојува со гласот Господов, така да после ова во него се две сили: една – која пали, и друга – која просветлува; силата на тој оган која мачи и казнува сочувана е за тие кои ги заслужиле маките, а просветителска и осветителна сила наменета е за да ги осветли оние кои ќе ликуваат.
“И така, поради тоа, гласот на Господ го расекува и го раздвојува пламенот на огнот, за темниот дел да биде мачен со оган, а несогорливиот дел да претстојува во светлината на радоста“ (Свети Василиј Велики, Беседа на Пс. 28).
И така, како што може да се види, ова раздвојување и разделување на огнот ќе биде тогаш кога сите без исклучок ќе мораат да поминат низ него: светлите и сјајни дела ќе им се покажат уште посветли, а тие кои ги носат ќе станат наследници на светлината и ќе примат вечна награда; а тие кои носат зли дела и погодни за согорување, ќе бидат казнети губејќи ги, и вечно ќе престојуваат во огнот, наследувајќи спасение кое е полошо од пропаста, бидејќи тоа и означува, во оваа смисла, зборот “спаси“, за да не им се случи со уништувачката сила на огнот да бидат и самите сосема уништени… Следејќи ги овие Отци, и многу други од нашите Учители ја сфатиле оваа изрека во таа смисла. Ако некој ова го толкува поинаку, и “спасението“ го сфати како “ослободување од казна“, а “поминување низ оган“ – како “Чистилиште“, тогаш тој, ако можеме така да се изразиме, го толкува кажаното на потполно погрешен начин.
И не е ни чудно, затоа што тој е човек, а многу и помеѓу учителите различно ги толкуваат зборовите на Писмото, а не сите во иста мерка достигнале точна смисла. Не е можно еден ист текст, кој се предава во различни толкувања, да одговара во еднаков степен на сите свои толкувања; но ние треба, обирајќи ги најважните помеѓу нив и тие кои најмногу одговараат на црковните догмати, останатите толкувања да ги поставиме на понизок степен.
Поради тоа ние нема да го напуштиме горе наведеното толкување на Апостоловите зборови, дури и ако Августин, или Григориј Двоеслов, или било кој друг од нашите Учители дале такво (несоодветно) толкување; затоа што такви толкувања не сведочат толку во корист на сфаќањата на привремениот очистителен оган, колку што му одат од рака на Оригеновото учење, кое, бидејќи зборувало за конечно исправување на душите низ овој оган и ослободување од маки, било забрането и анатемисано во Петиот Вселенски Собор и конечно заеднички отфрлено од Црквата како безбожно.
(Во поглавијата 7-12, Свети Марко одговара на приговорите предизвикани со цитатите од блажениот Августин, Свети Авросиј, Свети Григориј Двоеслов, Свети Василиј Велики, и другите свети Оттци, покажувајќи дека тие биле или неправилно сфатени или, можно е, погрешно цитирани, и дека овие Отци всушност учат за православното учење, а во колку не, нивното учење во тој поглед не треба да се прифати.
Понатаму, тој укажува на тоа дека Свети Григориј Ниски воопшто не учи за “Чистилиште“, туку се придржува уште и на полошата Оригенова заблуда дека вечниот оган ќе има свој крај, (иако е можно дека тие места во неговите текстови подоцна да биле вметнати од страна на оригенистите).
13. И, на крај, вие зборувате: “Дека претходно наведеното е вистина, е јасно врз основа на правдата Божја, која не остава неказнето ништо од тоа што е беззакоски направено, и од тука неминовно произлегува дека за тие, кои не претрпеле казна овде, и неможат да ја исплатат на Небесата, ниту во адот, треба да се дозволи да постои уште некое, трето место, на кое ова очистување се случува, благодарение на кое секое (такво) очистување, и веднаш се издига кон небесните радости“.
На ова ние одговараме следно, и обрнете внимание, како е тоа едноставно, и во ист момент и праведно: општо е признато дека простувањето на гревовите во исто време е и ослободување од казна, затоа што тој кој добил простување, е истовремено и ослободен од казните кои за нив следуваат.
Тоа се даваат во три вида и во различни времиња: прво – во време на крштевањето, второ – после крштевањето, низ покајување и вршење соодветни добри дела во овој живот, трето – после смрта, благодарение на молитвите, милосрдијата и другото што Црквата го прави за умрените.
И така, првото простување не бара никаков труд, се случува еднаш, и општо е за сите, како светење на светлина, гледање во Сонце и промена на годишните времиња, бидејќи тоа е исклучиво благодат, и од нас не се бара ништо повеќе, освен верба.
Второто е, сепак, мачно, како на тој кој “секоја ноќ го кваси одарот свој, со солзите свои ја натопува постелата своја“ (Пс. 6:6), на кого му се болни и самите трагови на гревовните удари, кој оди плачејќи и со скрушено лице и го подржува обраќањето на Нинивљанинот и смирувањето на царот Манасиј.
Третото е исто така мачно, бидејќи е поврзано со раскајување и совеста која е скрушена и страда поради недостиг на добрина, но, во исто време, никако не е поврзано со казна, доколку навистина претставува простување на гревовите, бидејќи простувањето и казната ни на кој начин не можат да бидат истовремени.
Згора на тоа, во првиот и последниот вид на простување на гревовите најголем удел има благодатта Божја, при учество на молитвата, а сосема малку се бара од нас. Среден вид, напротив, малку има од благодатта, а поголемиот дел припаѓа на нашиот напор. Првиот вид на ослободување од гревови се разликува од последниот и по тоа што е првото – во еднаква мерка ослободување на сите гревови, а последното – само на тие гревови кои не се смртни и за кои човекот за време на животот се каел.
Така мисли Црквата Божја, и молејќи за простување од гревовите на умрените и верувајќи дека тоа им се дарува, таа не определува, како закон, било каква казна за нив, добро знаејќи дека Божјата благодат во такви случаи го надминува Неговото правосудство.
ВТОРА БЕСЕДА
ЗА ЧИСТИЛИШНИОТ ОГАН
Ние тврдиме дека ниту праведниците уште во целост не го примиле својот дел и таа блажена состојба која себеси, тука, ја подготвиле преку делата – ниту дека и грешниците после смртта се носат на место за вечна казна во кое вечно ќе се мачат.
И едното и другото треба да се случи после Страшниот Суд и општото воскресение. Сега, пак, и едните и другите се наоѓаат на својствени места: првите – во совршен спокој и слободни, се наоѓаат на Небесата, со Ангелите и пред Бога и како да се, на некој начин, во Рајот од каде Адам испадна, а пред нив влезе благоразумниот разбојник – и често не посетуваат во оние храмови во кои тие се слават и ги слушаат оние кои ги повикуваат и се молат на Бога за нив, примајќи го од Него тој исклучителен дар и прават чуда преку своите мошти и насладувајќи се со созерцување на Бога и од таму тие се испратени многу посовршени и почисти од претходно додека живееле на земјата. Другите, пак, се затечени во адот, „во црнилото и сенката на смртта, во подземен ров“ (Пс. 87, 6) како говори Давид, а потоа Јов: „Во земја темна како мрак и во сенка смртна, каде нема промена и каде виделото е како темнина“ (Јов, 10, 21-22).
И првите пребиваат во секаква радост и веселба, очекувајќи го ветеното им Царство небесно и неискажливите богатства кои само што не ги добиле, а вторите пребиваат во секаква стеснетост и неутешни страдања, како некакви осуденици кои ја исчекуваат пресудата на Судијата и ги предвидуваат идните маки.
Ниту првите се уште го примиле наследството на Царството и оние богатства “што око не виде и уво не слуша, ниту на човека на срце не му дојде“ (1Кор. 2, 9), ниту ниту пак вторите се уште не се предадени на вечни маки и горење во незгаслив оган. Ова учење ние го држиме како предадено од Отците уште од стари времиња, а лесно можеме до него да дојдеме и преку самото Свето Писмо.
Исто така, од сето ова е јасно дека она што некои од Светителите го виделе во своите виденија и откривенија во поглед на идните маки и оние кои во нив пребиваат, безбожниците и грешниците, претставува само некој вид на праслика на идните нешта и како на слика прокажано, а не нешто што навистина сега се случува.
Така на пример, пророкот Данаил, опишувајќи го овој иден Суд, вели: „Гледав додека се поставија престолите; судот седна и книгите се отворија“ (Дан. 7, 9-10), а всушност јасно е дека ова не се остварило, туку е во духот на однапред откриено на пророкот.
Понатаму, кога се разгледуваат доказите на одредени луѓе од книгата за Макавејците или од Евангелито, ние, говорејќи просто и со љубов кон вистината, гледаме дека тие никако не содржат сведоштва за некаква казна или очистување, туку говорат само за простување на гревовите. Тие прават некоја зачудувачка поделба говорејќи дека секој грев треба да се сфати од два агли:
1 – самоожалостување на Бога
2 – казна која за ова следи
Според ова, ожалостувањето на Бога навистина може да биде простено по покајанието и одвраќањето од злото, но во секој случај се подложни на казна, така да, врз основа на ваквото сфаќање, оние на кои гревовите им се простени и понатаму се подлежни на казната за нив.
Но, ние си дозволуваме себеси да кажеме дека таквата поставка на ова прашање противречи на јасните и општопознати вистини: ако се случува царот, откако прогласил амнестија и простил, повторно не ги подложува на казна претстапниците, уште повеќе Бог, кај Кого меѓу другите особини особено е изразено човекољубието, ако го казнува човекот откако овој згрешил, полсе простувањето веднаш го ослободува од казната. И тоа е природно. Зошто ако ожалостувањето на Бога доведува до казна, тогаш кога вината е разрешена и кога дошло до помирување, самата последица на вината, т.е. казната, потребно престанува.
Напомени:
1 – Во „Отечник“ на епископот Игнатиј ние читаме: „Еднаш ава Макариј, одејќи по пустина, наишол на човечки череп кој лежел на земјата. Кога авата го допрел черепот со палмова палка која ја држел во раката, черепот се огласил со човечки глас. Старецот прашал: „Кој си ти?“ Черепот одговорил: „Јас бев свештеник на идолопоклоници кои живееја во ова место, а ти, ава Макариј, во себе Го имаш Божјиот Свети Дух и кога ќе се сожалиш на оние кои се наоѓаат во вечните маки и се молиш за нив, тогаш тие добиваат одредена утеха“. Потоа черепот, откако му раскажал на Свети Макариј за адските маки, ко кажал ова: „Нам, кои не сме знаеле за Бога, се укажува одредено милосрдие; но оние кои Го познавале Бога и кои се одрекле од Него и не ја исполнувале Неговата волја, се наоѓаат пониско од нас“. (Отечник“, стр. 311-312).
2-За овој последен случај се зборува во некои од пораните житија на Свети Григориј, како на пример во неговото англиско житие од осмиот век: „некои наши луѓе исто така раскажуваат историја која ја раскажале Пимјаните, за тоа како душата на императорот Трајан била освежена и дури крстена со солзите на Свети Григориј, истоија прекрасна и за раскажувачите и за слушателите. Нека никој не се чуди кога кажуваме дека бил крстен зошто без крштевање никој нема да Го види Бога, а третиот вид на крштевање е крштевање со солзи. Еднаш, преоѓајќи преку Форум, величествена градба која, како што раскажуваат, ја подигнал Трајан, Свети Григориј открил, внимателно проучувајќи го животот на Трајан, дека тој, иако бил идолопоклоник, направил едно големо дело на милосрдие што тоа се чинело повеќе како дело на христијанин, отколку на паганин. А тоа се случило кога во една прилика Трајан на чело на војската брзо се движел против непријателот и сожалувајќи се на зборовите на една вдовица, императорот на целиот свет застанал. Таа му рекла: „Господару Трајан, еве ги луѓето кои го убиле мојот син и не сакаат да ми платат отштета“. Тој на тоа одговорил: „Раскажи ми за тоа кога ќе се вратам и јас ќе им наредам да ти платат отштета“. Но таа одговорила: „Господару, ако ти никогаш не се вратиш, мене нема кој да ми помогне“. И тогаш, стоејќи под полна воена опрема, тој наредил виновниците истиот момент во негово присуство да ја платат штетата која биле должни. Кога григориј ја слушнал оваа приказна, сфатил дека тоа е она за што читаме во Писмото: „Дајте правдина за сиромавите, бранете ги вдовиците. Тогаш дојдете, вели Господ, па ќе се судиме…“ (Ис. 1, 17-18).
Бидејќи Григориј не знаел што да направи за да ја утеши душата на човекот кој на овие зборови го потсетил, тој отишол во црквата на Свети Петар и пролевал потоци од солзи, како што било обичај за него, се додека најпосле, по пат на божествено откровение, не добил уверување дека неговите молитви биле услишени, бидејќи никогаш не се осудувал ова да го моли за никој друг идолопоклоник“. („Најрано житие на Григориј Велики“, составено од непознат монах од Витби).
Бидејќи црквата не принесува заеднички молитви за умрени неверници, јасно е дека ова избавување од адот било плод на лична молитва на Свети Григориј. Иако ова е редок случај, тој сепак дава надеж на оние чии блиски луѓе умреле надвор од верата.
3-Во житието на Свети Прокло (20 ноември) се раскажува дека кога Свети Јован Златоуст работел на коментарите на посланијата на апостол Павле, Свети Прокло го видел самиот апостол Павле како се наведнал над Свети Јован Златоуст и му шепнува во неговото уво.
ЗАКЛУЧОК
Зачувувањето на многувековното предание на православната побожност во овој денешен свет станува нерамноправна битка против безбројните непријатели. Православните епархии толку се секуларизирале што православниот свештеник што сака да го заживее тоа предание и во него да го воспитува своето стадо, лесно може да падне во очајание и од самата помисла на такво нешто.
Поголемиот дел од свештениците и епископите завршуваат со тоа да непастирски одат по своето стадо и го прилагодуваат преданието на овоземниот начин на размислување, поради што преданието се стивнува и изумира.
Може да се запази дека во поголем број на Помесни Православни Цркви книгите кои свештенството го посветува на прашањето за задгробниот живот, задржале само малку од преданското православно учење и побожност. Ако оној свет воопшто и се спомнува, тогаш тоа е или во најопшти или најапстркатни термини или пак во вид на шега на сметка на „Свети Петар“ и „бисерните двери“ на Горниот Ерусалим, што често се слушаат меѓу обездуховеното римокатоличко или протестанстско свештенство. За повеќето православни христијани оној свет станал нешто оддалечено и многу нејасно, со кое нема жив допир и за што воопшто не може да се каже ништо одредено.
Во слободниот свет речиси единствено Руската Задгранична Црква продолжува да ја објавува традиционалната православна литература за ова прашање, продолжувајќи ја традицијата на „Пролог“ и други душекорисни збирки од стара Русија. Затоа може да се сметаат среќни оние православни христијани на кои им е достапна оваа литература и кои ја прифаќаат во простотата и побожноста, избегнувајќи го духот на „критицизмот“ кој многумина, особено меѓу новообратените, ги оддалечи од вистинското предание и чувствување на православието.
Дали воопшто има потреба да ве потсетиме на тоа како светот, дури и православниот свет – ги смета „старомодни“(!?) оние кои објавуваат и читаат ваква литература.
Главната цел на оваа книга беше – да се направи оваа „старомодна“ литература разбирлива и достапна на современите христијани, на кои може само да им биде од полза да го читаат она што во текот на многуте векови донесувало богати духовни плодови на православните читатели.
Целта на нашиот критичар е всушност спротивен: потполно да се дискредитира оваа литература, да се отфрли со обвинение дека е збор за „поучни басни“ и „грозни бајки“ и да се стави богослужењето и Житијата на Светителите на сестрана „критика“ за да може од нив да се отстранат сите вакви елементи.
Да го наречеме овој потфат со име кое тој го заслужува: тоа е дело на истиот западен римокатолицизам кој во минатото толку многу ја напаѓал Православната Црква и кај многу го уништил вистинското сфаќање и вистинското чувствување на Православието. На римокатоличкиот и протестантскиот Запад овие напади доживеале целосен успех, а од преостанатите Житија на Светителите се отстранети сите натприродни елементи, така и тие често се сметаат само како „поучни басни“. Обвинувајќи ги сите противници на неговото учење за „схоластицизам“ самиот критичар се покажува како многу поголем схоластичар од сите: неговото учење НЕ се заснова на јасни и едноставни текстови кои се дел од Преданието на Црквата од најраните времиња до денес, туку врз низа на негови сопствени „логични дедукции“ кои претставуваат радикално различно толкување и ревизија на јасната смисла на основните христијански текстови.
И самиот тон и јазикот на критичарот се толку груби што тој православното учење, кое го напаѓа, го претвора во грда карикатура, а кон многу почитувани православни учители, кои православната побожност преку преданието ја сочувале жива се до нашите денови, тој покажува крајно непочитување.
Еве што критичарот, на пример, говори за проповедта „Живот после смртта“ на Архиепископот Јован Максимович, човек со свет живот и значаен современ богослов: „Тоа е ‘грозна бајка’ за душата која после нејзиното излегување од телото демоните ја потчинуваат на испитување и мачење…Во таа бајка на верниците им се говори дека, ако некој умре, тие треба веднаш да закажуваат служби за упокојување на душата на умрениот, зошто за неа нашите молитви и се многу потребни, а смртта е страшен настан (очигледно, Бог не можел Сам од Себе да се смилува на страдалната душа или да и помогне, туку на тоа морале да Го потикнат криците на смртните луѓе). Оваа бајка исто така го содржи и богохулниот опис на Успението на Мајката Божја (6, 2, стр. 22)“. Тука не е спомнато името на Архиепископ Јован, но од реченото потполно е јасно на која беседа мисли критичарот.
Но, ваквиот јазик е знак на недозволено неуважување, без оглед кој е тој православен авторитет кого тој критичар го напаѓа.
Она што е навистина трагично е фактот дека критичарот на сите можни начини се обидува да го лиши православното христијанство од она што инаку одеднаш исчезнува кај нас: преданското побожно сфаќање на оној свет и верување во него, изразен не само преку литературата која ја читаме (а која критичарот сака да ја омаловажи) туку и преку нашиот однос кон умрените и кон она што го правиме за нив. Очигледно е од горенаведениот цитат дека критичарот, за разлика од Архиепископ Јован, смета дека не е потребно да се молиме за умрените веднаш по нивната смрт и е уверен дека на душата не и се потребни, ниту пај нешто може да и помогнат, нашите „воздишки и молитви“!
Тој изрично тврди дека „нештата кои ние ги бараме во молитвата за умрените се објавување на она што тие во секој случај ќе го добијат“ (7:3, стр. 27) и дека тоа нема никакво влијание врз нивната вечна судбина, предвидувајќи со ова учење дека тој не само што им противречи на Светите Отци, туку го отстранува и главниот мотив кои луѓето ги побудува да се молат за умрените.
Колку немилосрден однос кон умрените!
Колку груб однос кон живите!
Колку неправославно учење!
Оние кои се молат за умрените сигурно не ги доживуваат своите молитви како некакви „магиски бајачки“ (7:3, стр. 23) или како „мито или магиско средство за умилостување на Бога“ (стр. 26), како како што несовесно тврди критичарот, туку се молат со искрена вера (како и во секоја друга молитва) дека Бог, по својата милост, навистина ќе подари она што бараме од Него. „Синергијата“ на Божјата волја и нашите молитви не може да се разбере со помош на сува логика, полошо и од „схоластихата“, со која се служи критичарот.
Оние кои се уште се напојуваат на изворите на православното предание денес претставуваат малцинство кое полека исчезнува. Во денешно време на луѓето треба да им се помогне да ја сфатат нашата преданиска побожност, а не да се снисходат учителите на таква побожност, а неа самата да се уништува и урива.
Антиправославното учење на овој критичар за задгробниот живот е толку опасно бидејќи им угодува на оние најсетилни страсти на современиот човек. Православното учење за задгробниот живот воопшто не е „слатко“; тоа од нас бара трезвен пристап полн со страв Божји.
Но, човештвото денес е многу размазено и егоистично и не сака да слуша за такви непријатни нешта како што се судот и одговорноста за гревовите.
Многу е попријатно возвишеното учење на „исихазмот“ кое ни говори дека Бог „всушност“ и не е толку сторг како што го опишува православното подвижничко предание, дека „всушност и не треба да се плашиме од смртта и по неа идниот суд, дека ако се завртиме кон возвишени духовни идеи како оние во „Добротољубие“ (отфрлајќи ги при тоа, како алегории, сите оние делови за митарствата) ќе бидеме „сигурни“ под закрилата на Бога кој нема да бара од нас одговор за сторените гревови, вклучувајќи ги и заборавените и незнајните…
Таквите „возвишени“ размислувања завршуваат со состојба не многу различна од состојбата на разни „харизматици“ и останати кои веќе се сигурни во своето спасение или на оние кои го прифаќаат окултното учење дека во смртта нема ништо страшно. Вистинското православно учење за задргобниот живот, напротив, раѓа страв Божји во човекот и го вдахнува да се бори за Царството небесно против сите невидливи мепријатели кои му стојат на патот.
Во таа борба се повикани сите православни христијани и голема неправда им нанесуваат оние кои го разблажуваат православното учење за да го направат „поудобно“.
Нека секој ги чита оние православни текстови кои најмногу одговараат на духовниот раст на кој тој се наоѓа. Но нека никој не му говори дека тој може неоријатните текстови за него да ги отфрли прогласувајќи ги за „бајки“.
Модата и мислењето кај луѓето може да се менува, но православното предание секогаш останува исто, без разлика колку е мал бројот на оние кои го следат. Да бидеме за секогаш негови верни чеда.
GRBNACRKVATA
Makedonska Vistinska Pravoslavna Crkva
Post Box 6678, Rodelokka, 0502
Oslo, Norway

This entry was posted in Книги. Bookmark the permalink.

Comments are closed.