ТОЧНО ИЗЛОЖУВАЊЕ НА ПРАВОСЛАВНАТА ВЕРА

GRBOTNAMVPC
Со благослов на неговата Светост
Патријарх на
МАКЕДОНСКА ВИСТИНСКА ПРАВОСЛАВНА ПАТРИЈАРШИЈА И ЦРКВА
на Македонија и македонскиот народ во дијаспората, Норвешка,Скандинавија,Палестина и цел свет
†††Јован – Хаџи
Наслов на книгата и автор:
ТОЧНО ИЗЛОЖУВАЊЕ НА ПРАВОСЛАВНАТА ВЕРА
„СВЕТИ ЈОВАН ДАМАСКИН“
ИЗДАВА: МВППЦ
Превод и технички уредник:
Сестра Луиза
Скопје, Република Македонија
2015 година Господова
ЗА ЛОГОСОТ БОЖЈИ

Тој еден и единствен Бог не е безлогосен (бесловесен). Но Логосот Кого Он Го има не е без Ипостас, ниту Неговото битие има почеток и крај, зошто не постоело време кога Бог Логосот Го немало. А имајќи Го од секогаш Својот Логос, Кој од Него се раѓа, Кој не е безипостасен и не се разлева во воздухот како наш логос, туку е ипостасен, жив и совршен и Кој не се одвојува од Него, од Бог Отецот, туку во Него отсекогаш пребива; зошто каде би бил ако е надвор од Него? Бидејќи, имено, нашата природа е привремена и пропадлива, затоа и нашиот логос е безипостасен. Меѓутоа Бог, бидејќи е вечен и совршен, има свој совршен и ипостасен Логос Кој е вечен и жив и има се што има и Бог Отецот. Како што нашиот логос (збор) происходува од нашиот ум и во целост не е исто со умот, ниту е различен од него, зошто иако е од умот, тој е нешто друго во однос на него, така да иако со себе го пројавува умот, не е целосно различен во однос на него, туку е според природата различен од субјектот – така и Логосот Божји, имајќи одвоен Ипостас, се разликува од Оној од Кого има Ипостас, така да откривајќи со Себе она што во Бога се забележува, еднаков е според суштината со Него; зошто како што за Отецот се смета дека е совршен во се, истото и за Логосот се смета Кој е роден од Него.
РАЦИОНАЛЕН ДОКАЗ ЗА СВЕТИОТ ДУХ
Меѓутоа, потребно е Логосот да има и Свети Дух зошто ниту нашиот логос не е лишен од дух. Но, сепак, во нас духот е нешто друго во однос на нашата суштина; тоа е вдишување и движење на воздух, вдишен и испуштен заради оддржување на телото кое за време на изговорувањето на зборовите станува глас на разумот кој во себе ја пројавува силата на разумот. А што се однесува на единствената и несложена божествена природа, дека постои Дух Божји, мора благочестиво да признаеме, зошто Логосот Божји не е понедоволен од нашиот логос и не е благочестиво да се замислува Светиот Дух како нешто туѓо кое од надвор влегува во Бога, како што е тоа во нас кои сме сложени. Но, како што, слушајќи го учењето за Логосот Божји, не сме Го сфатиле како безипостасен, ниту дека се стекнува со вежбање, ниту дека се произнесува со глас, ниту, пак, дека се разлева и растура во воздухот, туку сме го поимале како суштински постоечки, Кој има слободна волја и Кој е делотворен и сесилен, така и дознавајќи за Духот Божји Кој Го следи Логосот и ја открива Неговата енергија, не Го сфаќаме како некаков безипостасен здив – зошто величествената божествена природа би се сведувала на ништовност доколку би се сметало дека нејзиниот Дух е сличен на нашиот дух – туку Го сфаќаме како суштествена сила, со посебен личен ипостас кој од Отецот происходува и во Синот почива и Го објавува. И не е можно да се одвои од Бога во Кого пребива, ниту од Синот, Кого Го следи, ниту е можно да се разлева кон непостоење, туку, по подобието на Логосот, ипостасно постои како жив, со слободна волја, самодвижечки, делотворен, Кој секогаш го сака она што е добро и за секоја намера ја има силата на Својата волја за следбеник и Кој нема ниту почеток и крај. Зошто Отецот никогаш не бил без Логосот, ниту Логосот без Духот.
Така, од една страна, единството по природата ја укинува елинската заблуда за многубоштвото, а од друга страна, пак, со прифаќање на Логосот и Духот, се негира догмата на Јудејците, така да од секоја ерес останува полза: имено од јудејците нивното сфаќање е единството на природата, а од елинизмот само разликувањето на ипостасите.
Кога некој јудеец би зборувал против прифаќање на Логосот и Духот, би бил разобличен и замолчен од страна на божественото Писмо. Зошто божествениот Давид вели за Логосот: До века, Господи, Твојот збор е утврден на небесата. И повторно: Го испрати својот збор (Логос) и ги исцели. А усмениот збор ниту се испраќа, ниту останува до века. А за Духот, Давид вели: Го испраќаш Својот Дух и постануваат…Потоа: Со Словото Господово се создадоа небесата и со устата на Духот Негов сите војски нивни. А Јов вели: Духот Божји ме создаде и здивот на семоќниот ни даде живот. Зошто Духот, Кој е од Бога испратен и Кој создава и утврдува и оддржува, не е здив кој се растура, како што не е и устата Божја еден дел на телото, така да, според тоа, и двете треба да се сфатат богодолично.
ЗА СВЕТА ТРОИЦА
Затоа веруваме во еден Бог, во еден беспочетен почеток, несоздаден и непропадлив, бесмртен, вечен, бесконечен, неопфатлив, неограничен, сесилен, едноставен, несложен, бестелесен, бестрасен, непроменлив, неизменлив, невидлив, источник на добрината и праведноста, умствена светлина, непристапен, со неодредива сила со било каква мерка, која само со сопствена волја може да се измери, сила која создала се видливо и невидливо, која се оддржува и утврдува, која во се промислува, која владее и начелствува и царува над се со своето бесконечно и бесмртно царство на кое нема ништо противно; со сила која се исполнува и со ништо не може да се опфати, туку се самата опфаќа и утврдува и над се има предност. Со сила која низ сите суштини неосквернето проникнува, која е од онаа страна на се што постои и која е повозвишена од секое битие бидејќи е надсуштествена и над се што постои, која е надбожествена, преблага, преисполнета, која сите начелства и чинови ги одредува и се наоѓа над секое начелство и чин, над секое битие со живот и разум и поим; која е самосветлина и самодобрина, саможивот и самобитие бидејќи таа своето битие го нема од друг, ниту нешто од она што постои, туку е источник на постоењето на се што постои (биствува), источник на животот на се живо, на оние кои учествуваат во логосот (на словесните) источник на логосот; со сила која се што постои го познава пред неговиот постанок; веруваме во една суштина, едно Божество, една сила, една волја, една енергија, еден принцип, една власт, едно господство, едно царство кое се реализира во три совршени ипостаси и на кого се поклонуваме со едно исто поклонување и во кое верува и кое Го почитува секое словесно битие и тоа како во едно неслиено соединение и без растојание разделени, нешто што на здравиот ум е спротивно. Значи веруваме во Отецот и Синот и Светиот Дух, во името во кое сме се крстиле зошто така Господ им заповеда на апостолите да крштеваат…„крстејќи ги“, вели Он, „во името на Отецот и Синот и Светиот Дух“.
Верувам во еден Отец Кој е на се почеток и причина, Кој не е роден од никого, Кој е единствен безпричински и нероден, Кој на се е Творец и Кој по природа е Отец само е единствено на единородниот Син, Господ и Бог и Спасител наш Исус Христос и производител на Светиот Дух.
И во едниот Син Божји единороден, Господ наш Исус Христос, од Отецот роден пред сите векови , светлина од светлина, Бог вистински од Бога вистински, роден, несоздаден, единосуштен со Отецот и преку Кого се постанало. Говорејќи „пред сите векови“ укажуваме на тоа дека неговото раѓање безвремено и беспочетно, зошто Синот Божји, Кој е блескање на славата и образ на ипостасот на Отецот, жива премудрост и сила, Логос ипостасен, затоа и суштествена и совршена и жива икона на невидливиот Бог, не е од небитие приведен во битие, туку секогаш бил со Отецот и во Него и вечно и беспочетно од Него се раѓа; зошто никогаш не бил Отецот без да постоел Синот, туку кога бил Отецот, бил и Синот Кој од него е роден; зошто невозможно е некого да Го наречеме Отец без Син. Зошто доколку не би имал Син, не би бил Отец, а ако отпосле Го стекнал Синот, тогаш Он постанал Отец, а пред тоа не бил Отец и подоцна се претвора во Отец-тврдење кое е попогубно од секоја хула. Бидејќи невозможно е да се каже за Бога дека е лишен од природната способност за раѓање; а способноста за раѓање од себе е во тоа што она што од некој се раѓа подобно по природа, е со иста суштина со оној кој раѓа.
А кога станува збор за раѓањето на Синот, нечесно е да се говори дека Му посредствувало времето и дека Синовото битие настанало после Отецот. Зошто велиме дека од Него, односно, од природата на Отецот, е раѓањето на Синот. А ако не прифаќаме дека Синот од почетокот постои заедно со Отецот, од Кого е роден, воведуваме промена во ипостасот на Отецот: односно дека од почетокот не бил Отец и дека тоа подоцна станал; зошто тварта, иако настанала после тоа, не е од суштината Божја, туку е со Негова волја и сила приведена од небитие во битие, а со таа промена не се допрела природата Божја. Имено, раѓањето е во тоа што од суштината на Оној Кој раѓа, происходува она што е родено да е подобно по суштина, додека создавањето е од надвор, а не од суштината на Создателот и Творецот, а созданието и создавањето се потполно неслични со Творецот.
Затоа само во Бога, Кој единствен е бесмртен, непроменлив и секогаш на ист начин постои, е бестрасно и раѓањето и создавањето; бидејќи Он по природа е бестрасен и непроменлив, и бидејќи е едноставен и несложен, не е природно да поднесува страсти (страдања) или измени, било при раѓањето или создавањето, ниту Му е потребна нечија соработка. Но, раѓањето, од една страна, е беспочетно и вечно, бидејќи тоа е дело на Неговата природа и од Неговата суштина происходува, така да Оној Кој раѓа не трпи промена, та не постои Бог првобитен и Бог подоцнежен и Он не прима додатно својство. Од друга страна, пак, созданието Божје, бидејќи е дело на Неговата волја, не е совечна со Бога, зошто не е природно она што е од небитие да биде приведено во битие и да биде совечно беспочетно и со вечно битие. Имено, како што човекот и Бог не создаваат на ист начин, – зошто човекот, од една страна, не приведува ништо од небитие во битие, туку се што создава, создава од материја која веќе постои, и тоа не само сакајќи да создава, туку и размислувајќи за тоа и образувајќи го во умот тоа што го создава, потоа бидејќи создава со раце и поднесува напор и умор и многу пати промашува непроизведувајќи го своето дело онака како што сакал, додека Бог, само посакувајќи, се привел од небитие во битие, исто така Бог и човекот не раѓаат на ист начин. Бидејќи Бог, како безвремен и беспочетен, бестрасен, непроменлив и бестелесен, еден и бесконечен, раѓа безвремено, беспочетно, неменувајќи се и без спојување со друг, та нема ниту почеток Неговото несфатливо раѓање , ниту крај. Значи раѓа беспочетно бидејќи е непроменлив; раѓа неменувајќи се бидејќи е бестрасен и бестелесен; раѓа без спојување со било кој бидејќи е бестелесен и има само еден Бог и нема потреба за друг; а бесконечно и беспрестанок раѓа бидејќи е беспочетен, надвремен и бесконечен и зошто секогаш постои на ист начин; бидејќи она што е беспочетно е и бесконечно, додека она што е по благодат бесконечно, како што се ангелите, не е нужно и беспочетно.
Затоа, значи, вечниот Бог Го раѓа Својот Логос, Кој е совршен, беспочетен и бесконечен, за Бог, чија природа и битие е над секое време, не би раѓал во време. Меѓутоа јасно е дека човекот раѓа на спротивен начин зошто подлегнува на постоење и пропаѓање, промена и умножување, поседува и тело и во својата природа стекнал машки и женски пол, бидејќи на машкиот пол, за раѓање, му е потрбна помош од женски пол. Нека ни биде милосрден Бог Кој е над се и го надминува секој ум и сфаќање.
Светата Вселенска и Апостолска Црква учи за истовремено постоење на Отецот и Неговиот единороден Син Кој од Него невремено и неменувајќи се и бестрасно и несфатливо е роден; онака како што знае да раѓа единствено Бог на се што постои; како што истовремено постои огнот и светлината, која е од него, но огнот не е првобитен, а светлината накнадна, туку постојат истовремено; и како што светлината, која се раѓа од огнор, секогаш и во неа пребива, неразделувајќи се од него, така и Синот од Отецот се раѓа, неразделувајќи се од Него, туку секогаш во него борави. Но, од една страна светлината од огнот, која од него неразделно се раѓа и секогаш во него пребива, бена посебно постоење во однос на огнот (бидејќи претставува природно својство на огнот), од друга страна Синот Божји, единороден, иако е од Отецот роден неразделиво и без растојание, и секаде во Него борави, има посебен ипостас во однос на Отецот.
Он се нарекува Логос зошто без спојување, бестрасно, невремено, непроменливо и нераделиво се раѓа од Отецот; се нарекува Син и образ на Очевиот ипостас зошто е совршен и ипостасен и по се подобен на Отецот освен по нераѓањето; а се нарекува единороден зошто Он е еден и едиствен само од еден Отец роден; и не е никакво друго раѓање слично на раѓањето на Синот Божји, ниту пак, постои некој друг син Божји. Зошто, иако и Светиот Дух исходува од Отецот, тоа не се случува со раѓање, туку со происходување. Тоа е друг начин на постоење, кој не може да се постигне и не може да се сфати, исто како и раѓањето на Синот. Зошто се што има Отецот, е Негово (на Синот), освен нераѓањето, кое не укажува на разлика во суштината, ниту во достоинството, туку на разликата во начинот на постоењето. Како што Адам, бидејќи е нероден (зошто Бог го создаде) и Сит, кој е роден (зошто е син на Адам) и Ева, која произлегла од Адамовото ребро (зошто и таа не е родена), не се разликуваат взаемно по суштина (зошто сите тројца биле луѓе), туку по начинот на постоењето.
Треба да се знае дека зборот άγένητον (нероден) напишан со едно ν означува нешто нетварно (неостварено), односно означува она што не постоело, додека άγέννητον укажува на она што не е родено. Првото, значи назначува дека се разликува суштина од суштина: имено едно е суштина несоздадена, односно άγένητον (непостанат), а друго е άγέννητον (постанат), т.е. создаден. Вториот не означува дека се разликува суштина од суштина, зошто првоначалниот ипостас на живите битија од сите видови е нероден (άγέννητον) но не и непостанат (άγένητον) бидејќи битијата се создадени од страна на Творецот, односно, со Неговиот Логос се приведени во постоење, но не се родени зошто претходно не постоело друго живот битие од еднаков вид од кого би било родено.
Што се однесува до првото значење, трите надбожествени испостаси на Светото Божество меѓусебно се согласни бидејќи се едносуштни и несоздадени. Според второто значење, никако не се согласни: зошто Отецот е нероден (άγένητον), бидејќи Неговото битие не е од некој друг ипостас. Само Синот е роден зошто од Очевата суштина надвремено и беспочетно е роден. А само Светиот Дух исходува од суштината на Отецот, нераѓајќи се туку исходувајќи. Така, имено, учи Божественото писмо додека начинот на раѓање и исходување е несфатлив.
Но и ова треба да се знае дека називот за очинство, синовство и исходување не е од нас пренесен на блаженото божество, туку напротив, од таму нам ни е пренесен, како што вели божествениот Апостол: „Заради тоа застанувам на своите колена пред Отецот на нашиот Господ Исус Христос од Кого секој род на небесата и на земјата има свое име“.
Ако Отецот Го нарекуваме почеток на Синот, со тоа не ја покажуваме неговата превасходност во време или по природа во однос на Синот…„преку Кого и вековите ги создал“, ниту било каква друга превасходност освен по причина, односно, дека Синот е роден од Отецот, а не Отецот од Синот и дека Отецот е причина на Синот по природа, како што велиме дека од светлината не произлегува огнот, туку од огнот произлегува светлината. Кога слушаме дека Отецот е почеток на Синот и затоа поголем од Него, треба да имаме на ум дека тоа е по причина. Како што не кажуваме дека огнот е една суштина, а светлината друга, така не можеме да кажеме дека Отецот е една суштина, а Синот друга, туку имаат една и иста суштина. И како што кажуваме дека огнот блеска со светлината која од него произлегува, и не сметаме дека таа светлина, која од него произлегува, е средство кое му служи на огнот, така кажуваме дека се што создава Отецот, го прави тоа преку Својот единороден Син, но не како преку практична алатака, туку преку суштествена и ипостасна сила. И како што кажуваме дека огнот свети, а пак кажуваме дека светлината од огнот свети, исто така она што Отецот прави, прави и Синот. Додека светлината нема свој посебен ипостас во однос на огнот, Синот, пак, претставува совршен ипостас неразделен од ипостасот на Отецот, како што веќе прикажавме. Не е возможно, пак, во творевината да се пронајде слика која со себе може точно да го изобрази постоењето на Света Троица, зошто како она што е создадено и сложено, движечко и променливо, кое може да се опише, она што има облик и што е распадливо, може јасно да покаже надсуштествена божествена суштина која во целост е различна? Меѓутоа извесно е дека сета твар со сето тоа мноштво на својства е во спрега и дека сета твар по својата природа е подложна на распадливост.
Исто така веруваме и во едниот Свети Дух, Господ животворен, Кој од Отецот исходува и во Синот почива, Кого со Отецот и Синот заедно Го почитуваме и заедно Го славиме, како едносуштен и совечен со Отецот; веруваме во Духот Кој е од Отецот, во Дух праведен, управителен, извор на мудроста, животот и осветувањето, во Оној Кој заедно со Отецот и Синот постои и се исповедува како Бог, затоа нестворен, целосен, создател, седржител, сесилен, безгранично силен; Кој владее со сета творевина, а над Него никој не владее, Кој обожува, а не е обожен, се исполнува, во Кого се заедничари, а Он сам не заедничари во други, осветува а не е осветен. Услишител Кој ги прима молбите на сите, Кој е еднаков по се на Отецот и Синот, Кој од Отецот исходи и се дава преку Синот и од секоја твар е примен и Кој со Себе создава и осуштествува, осветува и ја утврдува сета твар; Кој е ипостасен, односно посоти со сопствен ипостас и тоа неразделив и неодвоив од Отецот и Синот и има се што има Отецот и Синот, освен нероденоста и роденоста. Зошто Отецот е, имено, безпричински и нероден, зошто не е од никој, бидејќи Самиот од Себе има битие, нити се што има доаѓа од друг, туку Он Самиот е почеток и причина на начинот на постоењето на се. Додека Синот има свое постоење преку раѓањето од Отецот, Светиот Дух, иако и Он е од Отецот, има свое постоење, не преку раѓање, туку преку исходување. А, сепак, дека постои разлика меѓу раѓањето и исходувањето, тоа дознавме, но во што е таа разлика-не сме дознале: исто така не научивме за раѓањето на Синот од Отецот, ниту за исходувањето на Светиот Дух.
Се она што го имаат Синот и Светиот Дух, го имаат од Отецот, па дури и самото битие, така да ако нема Отец, нема ниту Син, ниту Свети Дух. И ако Отецот нема нешто, тоа го нема ниту Синот, ниту Светиот Дух. А преку Отецот, односно со постоењето на Отецот, постојат и Синот и Светиот Дух. Се што имаат Синот и Светиот Дух, имаат преку Отецот, зошто Отецот го има тоа, освен нероденоста, раѓањето и исходувањето. Зошто тие три Свети Ипостаси меѓусебно се разликуваат само по овие ипостасни својства, не по суштина, туку неразделиво делејќи се по својот посебен ипостас.
Имено говориме дека секое од трите лица има совршен ипостас, но не со тоа да признаеме една сложена совршена природа составена од три несовршени природи, туку во три совршени ипостаси една проста суштина, со неограничено и предвечно совршенство, зошто се што е составено од несовршени делови, секако е сложено, додека е невозможно да има сложувања од совршени ипостаси. Отука не говориме дека образот од ипостасите е составен, туку дека е во ипостасите. А несовршени ги нарековме оние нешта кои не задржуваат облик на предмет кој е од нив составен. Зошто каменот, дрвото и железото секое за себе е совршено по својата посебна природа, но што се однесува на куќата направена од нив, секое од нив е несовршено бидејќи ниту едно од нив само по себе не ја претставува куќата.
Кажуваме, значи дека ипостасите се совршени за да не зборуваме за сложеност кога се работи за божествената природа, зошто: Сложеноста е почеток на растојанието. И повторно зборуваме за три взаемни ипостаси за да не воведуваме обилност и мноштво на богови. Говорејќи за трите ипостаси имамо на ум својства на неслиеност и несложеност, а говорејќи за едносушноста, за взаемното постоење на ипостасите, како и за истоветноста на волјата и енергијата и силата и власта и делувањето, мислиме на неразделивоста на божествената суштина и постоењето на еден Бог, зошто навистина еден е Бог, Бог и Логос и Негов Дух.
ЗА РАЗЛИКУВАЊЕТО НА ТРИТЕ ИПОСТАСИ
Треба да се знае дека вистинското созерцување е една работа, а спознавањето со разум и поимањето се друга. Значи, во случај на се создаденото, разликата на ипостасите е вистински забележлива, зошто навистина се гледа дека Петар е одвоен од Павле, додека нивното заедништво, близина и единство се запазува со разумот и поимањето. Со умот, значи, сфаќаме дека Петар и Павле имаат иста природа и дека поседуваат една заедничка природа: секој од нив е живо битие, разумно и смртно, и секој од нив е тело одуховена со словесна и нематеријална душа. А таа заедничка природа може да се познае со разумот. Зошто и нивните ипостаси не постојат взаемно, туку секој посебно и поединечно, т.е. одвоено и за себе и постојат многу нешта што едниот го дели од другиот, бидејќи тие се и просторно оддалечени , временски различни, а се разликуваат по волја, сила и лик, односно по изглед, карактер, устројство и достоинство и звање и по сите карактеристични својства, а најмногу се разликуваат по тоа што не постојат еден во друг, туку се одвоени. Отаму и двајца и торјца и многу други се нарекуваат луѓе.
А тоа може да се види во целокупната твар. А што се однесува до Светата и надсуштествена и сепревасходна и несфатлива Троица, се е обратно. Зошто во Светата Троица се запазува вистинска заедница и единство, бидејќи е совечна и бидејќи постои истоветност на суштината и енергијата и волјата, како и согласност на мислењето, како и истоветност на власта и силата и добрината бидејќи има една суштина, една добрина, една сила, една волја, една енергија, една власт, едно и исто, а не три взаемно слична, туку едно исто движење на трите ипостаси. Зошто секое од лицата на Света Троица е во однос со другото, не помалку отколку со самиот себе, односно, Отецот и Синот И светиот Дух се по се едно, освен по неподеност, раѓање и исходување. Меѓутоа, она што е во Света Троица разделиво, тоа со умот може да се спознае. Зошто познаваме еден Бог, а само во својствата на очинство, синовство и исходување поимаме разлика што се однесува до причината и последицата и совршенството на ипостасите, односно што се однесува на начинот на неговото постоење. Бидејќи кога се работи за неопишливо богатство, не можеме да зборуваме за просторно растојание, како што е кај нас-бидејќи ипостасите на Божеството се еден во друг, но не така да се слеат еден во друг, туку да припаѓаат еден на друг, според зборовите на Господа: Јас сум во Отецот и Отецот е во Мене – ниту можеме да зборуваме за разлика во волјата или мислењето или енергијата или силата или било што друго што кај нас воопшто предизвикува поделба. Заради тоа и не говориме дека има три бога, Отец, Син и Свети Дух, туку дека има еден Бог, Света Троица, каде Синот и Духот се свртени со една причина, не соположно и сливајќи се, според Савелиевата ерес – зошто се соединети, како што рековме, не така за да слеваат еден во друг, туку да припаѓаат еден на друг и взаемно се поврзани, без никакво мешање и стопување, така да ниту се разделуваат ниту се делат, како што учел Ариј. Зошто Божеството, ако е потребно да се каже накратко, е неделиво во својата поделенсот и тоа како што во три сонца, кои се во заедница и неподелени, постои една врска и заедница на светлината. Кога ќе се завртиме на Божеството и на првата причина, на едноначалството (монархијата) и на едно и исто, така да се каже, делување и волја, на истоветноста на суштината, силата, енергијата и господствата, тогаш гледаме дека она што можеме да замислиме е едно. Меѓутоа, кога ќе се завртиме на она од што е Божеството, или поточно речено, на она што Божеството е и на она што од него како прва причина надвремено, едномислено и неподелено извира, т.е. на ипостасите на Синот и Духот, гледаме дека има троица на кои треба да се поколиме. Еден е Отец, Отец и беспочетен, односно беспричински-зошто од никого не постанал. Еден е Син, Син а не беспочетен, односно не е беспричински: бидејќи е од Отецот. А ако како почеток земеш од кога е времето, тогаш е и беспочетен зошто е творец на времето, а не подлежува на времето. Еден е Духот, Светиот Дух Кој од Отецот произлегува и тоа не синовски, туку е исходен. Ниту Отецот не се лишува од нероденсот, бидејќи родил, ниту Синот од раѓањето, зошто е роден од неродениот, а како тоа е можно? Ниту Духот се претвора во Отецот или Синот, бидејќи исходува и е Бог, зошто својството му е непроменливо. А и какво својство би останало ако тоа би се менувало и претворало? Зошто ако Отецот е Син, тогаш не е вистински Отец, зошто еден е вистински Отец. А ако Синот би бил Отец, не би бил вистински Син, зошто еден е вистински Син и еден Свети Дух.
Секако треба да се знае дека за Отецот не кажуваме дека од некого е роден, туку кажуваме дека е Отец на Синот. За Синот, пак, не кажуваме ниту дека е причина, ниту дека дека е Отец, туку кажуваме за Него дека е од Отецот и Син на Отецот. А за Светиот Дух кажуваме дека е од Отецот и Го нарекуваме Дух на Отецот. Дека Духот е од Синот, тоа не го кажуваме, но Го нарелуваме Дух на Синот: „Ако, пак, некој го нема Духот Христов“, вели божествениот апостол, „тој не е негов“. И исповедуваме дека преку Синот ни се јави: „и дувна“ вели Светото Писмо, „и им рече на своите ученици: примете го Светиот Дух“. Како што, имено, од сонцето исходува и зракот и сјајот-а тоа е извор и на зракот и на сјајот- така преку зракот ни се предава сјајот кој не осветлува и кој го примаме. За Синот, повторно, не велиме дека е на Духот, ниту дека е од Духот.
ЗА ОНА ШТО МОЖЕ ДА СЕ КАЖЕ ЗА БОГА
Божеството е едоставно и несложено, додека она што е од многу и различно е составено, тоа е сложено. Ако она што е несоздадено, беспочетно, бестелесно, бесмртно, вечно, добро, креативно и слично, кога Бог е во прашање, би ги нарекле суштински разлики, тогаш Бог, бидејќи е составен од толку елементи, нема да биде едоставен, туку сложен, а тоа ако се тврди е крајна безбожност. Затоа потребно е да се знае дека се она што за Бога се говори не означува што Он е по својата суштина, туку открива или она што Он не е, или некој Негов однос кон нешто од што се разликува, или она што ја следи божествената природа или, пак, ја открива Неговата енергија.
Јасно е дека од сите имиња со кои се нарекува Бог, најважното име е: „Оној Кој е, како што Он самиот, одговарајќи му на Мојсеј на гората, вели: „така ќе им кажеш на синовите израелеви: Кој е, Он ме испрати“. Зошто Он постои опфаќајќи со Себе и во Себе се, како некаков бесконечен и неограничен океан на суштаства. И како што кажува Свети Дионисиј, Неговото име е Добар. Зошто не прилега, кога станува збор за Бога, да се спомнува прво Неговото битие, а потоа добрината. Неговото друго име е Θεοσ (што значи Бог), а доаѓа од зборот θεειν односно да се грижиш за се, или од αιθειν односно да палиш – зошто Бог е оган кој секое зло го гори – или од θεασοται τα παντα бидејќи е непогрешлив и се набљудува. Он видел се пред било што да постанало, промислувајќи надвремено и секое нешто е по Негова волја и со надвремена промисла, која е предодредување и икона и пример на она што во предодредено време се случува.
Прво, Неговото име го претставува Неговото битие и она што Он е, а потоа Неговата енергија; додека придавките: беспочетен, непропадлив, нестворен, бестелесен и невидлив и слично, покажуваат што Он не е, односно дека Неговото битие нема почеток, ноту пропаѓа, ниту е создадено, ниту е тело, ниту може да се види. Придавките: добар и праведен и свет и други слични, ја следат божествената природа, непокажувајќи ја самата нејзина суштина. Додека имињата: Господ, Цар и слични, покажуваат однос спрема се она што Нему Му е различно: се нарекува Господ во однос на оние над кои господствува, цар спрема оние над кои царува, творец спрема оние кои ги создал, а пастир спрема оние кои ги напасува.
ЗА БОЖЈЕТО ЕДИНСТВО И РАЗДЕЛЕНОСТА
Сите тие имиња кои се однесуваат на целокупното Божество, ги поимаме како заеднички и истоветни и едноставни и неподелени и единствени, додека разделно ги поимаме имињата Отец и Син и Свети Дух, како и придавките: безпричински, предизвикан, нероден, роден и исходувајќи, кои не искажуваат суштина, туку взаемен односна ипостасите и начинот на нивното постоење.
Но иако ги познаваме тие имиња и тие не упатуваат кон божествената суштина, сепак не ја сфаќаме самата суштина, туку она што се однесува на таа суштина, како што ни тогаш кога знаеме дека душата е бестелесна, безмерна и безоблична, ние не ја сфаќаме, со тоа, нејзината суштина; ниту пак суштината на телото ја сфаќаме доколку знаеме дека е бело или црно, туку го сфаќаме она што е својство на неговата суштина. Зошто вистинската наука учи дека божеството е едноставно и дека има една едноставна добра енергија, која на сите се им остварува по примерот на сончевиот зрак кој се грее и во се дејствува според неговата природна расположивост и моќ на примање бидејќи и самиот зрак примил таква енергија од Бога кој го создал.
Исклучок се имињата кои се однесуваат на божественото и човекољубивото воплотување на Бог Логосот; во тоа, имено, ни Отецот ниту Духот не учествувале на било каков начин, освен по благоволението и неискажливото чудотвроство кое Бог Логосот го извршил како неизменлив Бог и Божји Син, станувајќи, сличен на нас, човек.
ЗА АНГЕЛИТЕ
Истиот Бог е творец и создател (Демијург) на ангелите, кој ги пренел од небитие во битие, создавајќи ги, според својата слика, со бестелесна природа, односно, како некаков дух и невештаствен оган, како што вели божествениот Давид: „Ги правиш ветровите да ти се ангели, пламенот огнен да ти е слуга“, опишувајќи ја на таков начин нивната брзина и пламеност и топлина и продорност и жестина, кога се во прашање божествените желби и служењето Нему, како и нивното стремење кон горе и ослободување од секое вештаствено умување.
Ангелот има невештаствена (умствена) суштина, секогаш подвижна, самовласна, бестелесна, која Му служи на Бога, која со благодатта Божја во својата природа ја примила бесмртноста; а изгледот и обликот на тоа суштество само Творецот го знае. А бестелесни и невештаствени се нарекуваат во однос на нас, зошто се‘ што се споредува со Бога, единствениот неспоредлив, е телесно и вештаствено бидејќи само Божеството е вистински невештаствено и бестелесно.
Ангелот има словесна (логосна), умствена и самовласна природа, променлива според својата намера, односно, своеволно променлива, зошто се што е тварно (создадено), тоа е и променливо, а непроменливо е само она што е нетварно (несоздадено). А се што е словесно (логосно), тоа е самовласно (слободно). Бидејќи природата на ангелите е словесна и умствена, таа е и самовласна, а бидејќи таа природа е создадена, таа е и променлива, така да има власт и да остане постојана и да напредува во добро, но и да се заврти кон злото.
Меѓутоа, кај светите Отци владее мислење дека гордоста го претставувала она отстапување на ѓаволот во кое повлекол и ангелски чинови кои му се потчиниле.
Свети Атанасиј Велики во својата „Беседа“ (дел 5, ПГ 28, 257) тврди дека сатаната не отпаднал од небесата „заради блуд или прељуба или кражба“, туку поради својата гордост. „Зошто вака рекол: Ќе се воздигнам и ќе го поставам својот престол пред Бога и ќе бидат еднаков со Вишниот“. Тука Свети Атанасиј очигледно ги користи зборовите на Светото Писмо (Ис. 14, 13). И некои од светите Отци исто така наоѓаат символика на падот на сатаната во оние зборови кои говорат за воздигнувањето на вавилонскиот цар (Ис. 14, 12) и во зборовите кои кажуваат за царот Тир (Ез. 28, 12-18).
Ангелот не може да има покајание зошто е бестелесен; додека човекот може да има покајание преку слабоста на своето тело. Бесмртен е, не по својата природа, туку по благодат, зошто се што има почеток, природно е да има и крај. А само Бог постои вечно, дури и над секоја вечност зошто творецот на времето не е под власт на времето, туку е над времето.
Ангелите се други духовни светилници кои своето осветлување го попримаат од првата и беспочетната светлина, неупотребувајќи ни јазик, ниту слух, туку без изговорени зборови ги предаваат еден на друг сопствените помисли и намери.
Сите ангели се создадени од страна на Логосот, а се доведени до совршенство преку осветување од страна на Светиот Дух; имаат учество во просветувањето и благодатта во согласност со сопственото достоинство и чин.
Ограничени се просторно, зошто кога се на небото, не се на земјата, а кога од Бога се испратени на земјата, не остануваат повеќе на небото. Но, не се ограничени од ѕидови и врати и затвори, зошто просторно не може да се одредат. А се нарекуваат неограничени зошто се јавуваат на праведните, на кои Бог сака да им се јават, не онакви какви што се, туку преобразени за оние кои ги гледаат да може да ги видат. Зошто неодредливо по природа е само она што е нестварно, бидејќи секоја творевина е одредена со Бога кој ја создал.
Осветувањето е во нив, не од нивната суштина, туку од Светиот Дух; прорекуваат со помош на божествената благодат и немаат потреба за брак зошто всушност не се смртни.
Бидејќи се духовни битија, ангелите се наоѓаат во духовни (умствени) простори и не се телесно ограничени зошто не попримаат телесен облик според природните закони, ниту се во три деимензии, туку духовно присуствуваат и делуваат каде што им е заповедано и не можат истовремено да бидат и да делуваат на две места.
Дали ангелите по својата суштина се еднакви или меѓусебно се разликуваат, не знаеме. Тоа знае само Бог Кој ги создаде и Кој се знае. Но тие меѓусебно се разликуваат по просветување и местото кое го завземаат, така да или завземаат место (степен) погодно за просветување или во просветувањето учествуваат според местото кое го завземаат взаемно просветувајќи се заради предностите на нивниот ангелски чин и природа. Имено, јасно е дека повисоките ангелски чинови предаваат просветување и знаење на пониските.
Тие се моќни и спремни да ја исполнат секоја божествена волја и, благодарејќи на брзината на својата природа, се наоѓаат веднаш насекаде каде би ги повикала божествената заповед; ги чуваат краевите на земјата, ги предводат народите и местата, како што им е одредено од страна на Создателот, така да устројуваат она што е наше човечко и ни помагаат. Во секој случај вистина е дека, според божествената волја и заповед, тие се повисоки од нас и секогаш стојат пред Бога.
Ангелот е тром кога е во прашање злото, но не и потполно неподвижен; сега, вистина, се и неподвижни, но не по својата природа, туку по благодатта и по блиското пребивање покрај Оној Кој е единствено добро. Бога Го гледаат според сопствената можност на поимање и со тоа се наситуваат. Од нас луѓето се повисоки бидејќи се бестелесни и ослободени од секоја телесна страст; меѓутоа не се бестрасни, зошто бестрасно е само Божеството. Попримаат облик според тоа што Господ Бог им бара и така се јавуваат на луѓето откривајќи им ги божествените тајни.
Тие пребиваат на небото и прават само едно дело: со песна Го фалат Бога и служат на Неговата божествена волја. И како што вели најсветиот и најблажениот и најсловесниот Дионисиј Ареопагит: Целото богословие, односно, боќествено Писмо говори за девет небесни битија; нив божествениот свештеноучител ги дели на три троични групи. Тој вели: Првата тријада се оние ангели кои секогаш се во близина на Бога и готови веднаш со Него да се соединат, односно чинот на шестокрилите Серафими, многуоките Херувими и најсветите Престоли; втората тријада се чиновите Господства, Сили и Власти; а третата и последна тријада се чиновите Началства, Архангели и Ангели.
Некои говорат дека ангелите постанале пред целокупното создавање, како што вели Григориј Богослов: Бог, значи, прво со ум ги замислил ангелските и небесните сили, а таа помисла постанала дело. Други, пак, говорат дека тие постанале по создавањето на првото небо. Но дека постанале пред човекот да биде создаден, тоа сите го признаваат. А јас стојам до Григориј Богослов зошто прво требало да биде создадено духовното суштаство, а потоа чувственото, а потоа од двете суштаства да биде создаден човекот.
Тие, пак, кои ангелите ги нарекуваат творци на било какви суштаство, тие се уста на својот татко, ѓаволот бидејќи ангелите, бидејќи и тие самите се создание, не може да бидат создатели. Туку творецот и промислителот и оддржителот на се е Бог Кој единствен е несоздаден и Кој се прославува и славослови во Отец и Син и Свети Дух.
ЗА ЃАВОЛОТ И ДЕМОНИТЕ
Началникот на земните чинови, кој е од тие ангелски сили и на кого Бог му ја предал земјата на чување, не станал зол по природа, туку на првобитно бил добар и создаден за добро, немајќи во себе никакво зло кое би било од Создателот, не го прифатил просфетувањето и честа кои Создателот му ги дарувал и со самостојна определба се променил од природната во противприродна состојба и се кренал против Бога кој го создал, сакајќи да бунтува против Него и отстапувајќи прв од доброто завршил во зло, зошто злото не е ништо друго освен отсуство на доброто, токму како што е темнината отсуство на светлината. Добро е, имено, духовната светлина, како што злото е духовна темнина. Но иако е создаден како светлина од страна на Создателот и настанал како добар – зошто „поглдена Бог се што создал и ете, беше многу добро – со својата слободна волја тој станал темнина. Со него се одвоиле и по него тргнале и отпаднале од Бога, огромно мноштво на него потчинати ангели. Имајќи иста природа со ангелите, сепак станале зли зошто својата наклонетост доброволно ја приклониле од добро кон зло.
Тие порди тоа немаат никаква власт ниту моќ над било кого доколку тоа Бог, според својата икономија, не би им дозволил, како кога беше во прашање Јов, или како што во Евангелието е напишано за случајот со свињите. Меѓутоа кога тоа допуштање Божје дозволува, тие се моќни и се претвораат и по својата замисла се преобразуваат во каков сакаат облик.
А иднината, с еразбира, ниту ангелите Божји, ниту демоните не ја знаат, но сепак прорекуваат: ангелите зошто им открива и им заповеда што ќе проречат, па затоа и се случува она што тие прорекуваат. Прорекуваат и демоните, понекогаш гледајќи во она што се случува во далечината, а понекогаш претпоставувајќи, и од таму толку многу и лажат. Ним не треба да им се верува, дури иако често зборуваат вистина, на начин на кој веќе спомнавме. Тие, исто така, го познаваат и Светото Писмо.
Секое зло е нивни изум, а со тоа и нечистите страсти. Иако им е дозволено да го искушуваат човекот, тие немаат моќ некого на нешто да го примораат зошто до нас е дали ние тоа искушение ќе го прифатиме или не. Заради тоа за ѓаволот и за неговите демони, како и за сите оние кои го следат, е подготвен незгаслив оган и вечен пекол.
Треба да се знае дека она што за луѓето е смртта, тоа за ангелите е падот. Зошто после падот за нив нема покајување, како што ни за човекот нема покајание после смртта.
ЗА ВИДЛИВОТО СОЗДАВАЊЕ
Самиот наш Бог Кој во Троица и во единица (монада) се слави, „го создаде небото и земјата, морето и се што е во него“, преведувајќи од небитие во битие се што постои: создавајќи една, не од порано постоечка материја, како небо, земја, воздух, оган, вода, а другото од она што од Него веќе настанало, како животните, растенијата, семињата; зошто се тоа, по заповед на Создателот, настанало од земја, воздух и оган.
ЗА НЕБОТО
Небото е област на видливи и невидливи созданија, зошто во него се содржани и опфатени духовните ангелски сили, како и се што е сетилно. Неограничено е, имено, само Божеството, Кое се исполнува, се опфаќа и се омеѓува, бидејќи Он е над се и се е од Него создадено.
Бидејќи Светото Писмо говори за небото и небото на небата и за небесите на небесата, а блажениот Павле вели дека бил одведен до „третото небо“, кажуваме дека од општата космогонија го превземаме создавањето на небото, кое незнабожечките мудреци, присвојувајќи го Мојсеевото учење, го нарекуваат безѕвездена сфера. Потоа Бог небото го нарече и свод, на кого му заповеда да настане сред вода, наложувајќи му да ја раздели водата под сводот од водата над сводот. Божествениот Василиј, кој во тие тајни е посветен со божественото Писмо, вели дека неговата (небесната) природа е тенка како дим. Некои, пак, сметаат дека небото е водено (течно) зошто постанало сред вода, некои дека настанало од четири елементи, а некои дека небото го претставува петото тело и тоа различно во однос на претходните четири.
Некои, навистина, имале мислење дека небото во вид на круг се опфаќа, дека е сферично и дека од секаде набљудувано тоа е највозвишениот дел, додека средишниот дел на тој простор кој е со него опфатен го претставува најнискиот дел, дека проѕирните и лесните тела од Господ добиле возвишено место, додека тешките и товарните тела добиле понизок простор кој е во средиштето. А бидејќи оганот е најлениот елемент, кој најмногу тежнее кон висината и за кого, како што е познато, велат дека завзема место веднаш до небото, го нарекуваат етер, а она што е пониско од него го нарекуваат воздух. А за земјата и водата, како потешки елементи, сметаат дека се наоѓаат во самото средиште, така да се во спротивност. Значи доле е земјата и водата – водата, имено, е полесна од земјата, затоа е и поподвижна, – а горе насекаде е воздухот како кружен омотач, а околу воздухот насекаде има етер, а надвор од сето тоа е небото како круг.
Уште говорат дека небото се движи кружно и стега се што е внатре во него и затоа се‘ останува цврсто и нераскинливо.
Кажуваат, исто така, дека постојат седум небесни зони и тоа едната повисока од другата. Кажуваат, уште, дека небото е од многу префинета природа, како дим, и дека во секоја зона има по една планета, зошто велат дека постојат седум планети: Сонце, Месечина, Јупитер (Зевс), Меркур (Хермес), Марс (Арис), Венера (Афродита) и Сатурн (Кронос). За Венера пак, велат, дека е Деница, а понекогаш Вечерница. А ги нарекоа планети зошто го остваруваат своето движење спротивно на небото, бидејќи небото и останатите ѕвезди се движат од исток кон запад, а само тие се движат од запад кон исток. А тоа ќе го разбереме од набљудувањето на Месечината која секоја вечер помалку оди наназад.
Оние кои тврделе дека небото е сферично, говорат дека е далеку од Земјата и дека е подеднакво оддалечено и од горе и од страна и одоздола. Имено, кога кажувам одоздола и од страна, мислам во однос на нашите сетила, зошто следувајќи ја логиката, од секаде набљудувано, небото е оддалечено и го завзема горниот простор, а Земјата го завзема долниот простор. И велат дека небото кружно ја заобиколува Земјата и дека со голема брзина се врти заедно со Сонцето, Месечината и ѕвездите, и дека кога Сонцето е над Земјата, тогаш на Земјата е ден, а кога е под Земјата, тогаш е ноќ. Имено, кога Сонцето заоѓа под Земјата, тука е ноќ, а таму е ден.
Некои други замислувале дека небото е полукружно, зошто богоглаголивиот Давид рекол: „Го распна небото како кожа“, што значи „како шатор“; а блажениот Исаија рекол: „Ги распостели небесата како платно и ги распна како шатор за стан“. И замислуваат дека Сонцето и Месечината и ѕвездите, заоѓајќи, ја заокружуваат Земјата од запад кон север и така од почеток доаѓаат на исток. Меѓутоа, било на овој или на оној начин, се постанало и било воспоставено со божествена заповед, и како непоколеблив темел има божествена волја и заповед, зошто „Он заповеди и се создаде, Он рече и се создаде. Ги постави за секогаш и за навек, даде наредба која нема да мине“.
Постои, значи, „небо на небата“, односно „прво небо“, кое е над сводот. И ете две неба, зошто и „сводот Бог го нарече небо“. Обичај е во Божественото Писмо и воздухот да се нарекува небо, зошто тој се гледа во висина. „Благословете ги“, вели Бог, „сите птици небесни“, односно оние кои се во воздухот. Зошто воздухот е патека на птиците, а не небото, за кого говорел божествениот апостол Павле. А, ако посакаш и седумте зони да ги сфатиш како седум неба, словото на вистината нема да биде повредено. Вообичаено е и во еврејскиот јазик небото да се нарекува во множина: небе. Сакајќи да каже: „небо на небата“, рекол: „небата над небата“, што значи небо над небата, кое е над сводот, но значи и вода која е над небата или над воздухот и сводот, или над седумте зони на сводот, кој, според обичајот на еврејскиот јазик, се нарекува во множина „неба“.
Но, се што станало подлегнува со своето постанување на пропадливост, а со тоа на природните закони, а небата опстојуваат и се оддржуваат со благодатта Божја. Зошто само божеството по својата природа е беспочетно и бесконечно. Поради тоа е речено: „Тие ќе поминат, а ти остануваш“, меѓутоа, небата нема сосема да исчезнат: „Туку ќе остарат и ќе бидат свиткани како фустан и ќе се измени се“ и „ќе биде ново небо и нова земја“.
По своите размери, небото е многу поголемо од Земјата. Суштината на небото, секако, не треба да се истражува, зошто ни е непозната.
Никој нека не мисли дека небата или небесните светилки имаат душа, зошто тие се без душа и без чуваства. Така да, кога божественото Писмо кажува: „Нека се веселат небата и земјата нека се радува“, тоа во радост ги повикува ангелите кои се на небата и луѓето кои се на земјата. Иако Писмото знае дека на она што е безлично придава особини на личност и дека за она што е без душа говори како да има душа, како: „Морето виде и побегна; Јордан се врати назад“ и „Што се случи со тебе, море, што побегна, и на тебе Јордане, и се врати назад?“ Така и горите и планините се раздвижени на играње, како што ние обично кажуваме: „се собра целиот град““, не сакајќи при тоа да зборуваме за зградите, туку за жителите на градот. А „небата ја кажуваат славата Божја“, не испуштајќи глас кој може со телесни уши да се слушне, туку покажувајќи ни ја со својата величина силата на Создателот, за сфаќајќи ја нивната убавина, да можеме да Го славиме Творецот како врвен уметник.
ЗА СВЕТЛИНАТА, ОГНОТ, СВЕТИЛИТЕ НЕБЕСНИ ТЕЛА, ОДНОСНО ЗА СОНЦЕТО, МЕСЕЧИНАТА И ЅВЕЗДИТЕ
Огнот е еден од четирите елементи кој е лесен и кој повеќе се стреми нагоре од останатите; тој има својство да запалува и да осветлува, а создаден е од Создателот од првиот ден, бидејќи божественото Писмо кажува: „И рече Бог: нека биде светлина и бидна светлина“. Зошто огнот не е ништо друго туку светлина, како што велат. Други, пак, велат дека космичкиот оган е над воздухот и го нарекуваат етер. Во почетокот, односно првиот ден, Бог ја создаде светлината како накит и украс на видливото создание: имено, одземи ја светлината и се ќе остане нераспознатливо во темнина и не ќе може да ја искаже својата убавина. „И светлината Бог ја нарече ден, а темнината ја нарече ноќ“. А темнината не е некакво суштаство, туку случајност, односно, отсуство на светлина.
Зошто воздухот нема светлина во својата суштина. Бог тоа отсуство на светлина во воздухот го нарече темнина. Темнината не ја претставува суштината на воздухот, туку лишувањето од светлина, што укажува на случување, а не на суштина. И во почетокот не била повикана во постоење ноќта, туку денот, затоа прво настанал денот, а потоа ноќта. Значи ноќта го следи денот и од почетокот на еден ден до друг ден е еден ден (ноќ и ден), зошто Писмото вели: „И бидна ноќ и бидна утро, првиот ден“.
Поради тоа, во тие први три дена кога, со божествената заповед, била разлевана и собирана светлината, настанале денот и ноќта. А четвртиот ден Бог создал големо светло, т.е. Сонцето, да биде почетокот на денот и да управува со него, зошто тоа го сочинува денот, зошто ден е кога Сонцето е над Земјата, а траењето на денот е сончевата патека над Земјата од исток до запад; и создал помало светло, т.е. Месечината и ѕвездите, да бидат почеток на ноќта и да управуваат со неа и да ја осветлуваат. Ноќта, пак, е кога Сонцето е под Земјата, а траењето на ноќта е сончевиот пат под Земјата од запад до исток. Значи, Месечината и ѕвездите се одредени да светат ноќе, не така што преку ден секогаш би биле под Земјата (зошто и преку ден ѕвездите се на небото над земјата), туку затоа што Сонцето, покривајќи ги истовремено со својата огромна светлина ѕвездите и Месечината, не дозволува да се видат.
На овие светли небесни тела Создателот им ја придодал првосоздадената светлина, не заради тоа што немал друга светлина, туку оваа светлина да не остане бесполезна; зошто светлото небесно тело не е само по себе светлина, туку сасуд на светлината.
Велат дека има седум планети и велат дека тие се движат по патека спротивна на небото, затоа и ги нарекле планети: имено велат дека небото се движи од исток кон запад, а планетите од запад кон исток и дека небото со своето брзо движење повлекува со себе седум планети. Имињата на тие планети се: Месечина, Меркур, Венера, Сонце, Марс, Јупитер и Сатурн. И во секоја зона на небото се наоѓа по една од седумте планети: во првата зона, односно највисоката, е Сатурн, во втората е Јупитер, во третата е Марс, во четвртата е Сонцето, во петата е Венера, во шестата е Меркур и во седмата е Месечината.
Тие преоѓаат бескрајна патека која Создателот им ја одредил и онака како што ги поставил, како што вели божествениот Давид: „Месечината и ѕвездите, кои Ти ги постави“. Со зборовите „ги постави“ ја одреди постојаноста и непроменливоста на поредокот и устројството кое Бог им го дал, зошто Бог ги поставил да бидат знаци на времето и денот и годината.
Сонцето со себе образува четири покретници. Првото е пролетта, зошто во пролет Господ се создаде, а тоа се гледа од тоа што и до денс цветањето на цветовите се случува во пролет, таа е и покретница на рамнодневицата, зошто и денот и ноќта имаат по 12 часа. Таа се образува со излегување на Сонцето од средината на хоризонтот и е со умерена клима, погодна за умножување на крвта (во живите организми), топла е и влажна и се наоѓа меѓу зимата и летото и со себе ги дели; од зимата е потопла и посува, додека од летото е постудена и повлажна. А тоа доба трае од 21 март до 24 јуни. Потоа, откако истокот на Сонцето се издига кон северните краеви, нстапува летната прекретница која е меѓу пролетта и есента, имајќи от пролетта топлина, а од есента сувост, и затоа е топло и суво. Најдолгиот ден кој е во летото трае 15 часа, додека најкратката ноќ е во траење од 9 часа. Тоа доба трае од 24 јуни до 25 септември. Потоа со повторното излегување на Сонцето од хоризонтот, доаѓа есента, која е некако во средина што се однесува до студеното и топлото време, сувоста и влажноста и се наоѓа меѓу летната и зимската прекретница; таа од летото има сувост, а од зимата студенило, зошто е студена и сува. Таа исто така е прекретница на рамнодневицата, каде и денот и ноќта имаат по 12 часа, а таа трае од 25 септември до 25 декември. И кога Сонцето се спушти до најниското, односно попладневниот исток, настапува зимата која е студена и влажна и која е меќу есенската и пролетната прекретница, така да од есента го прима студенилото, а од пролетта ја прима влажноста. Таа го има најкусиот ден од девет часа, а најдолгата ноќ од 15 часа, трае од 25 декември до 21 март. На тој начин Сонцето создава прекретници, а со нив го образува годишниот круг, но и деновите и ноќите, едните ги образува излегувајќи над Земјата, а другите заоѓајќи под Земјата и предавајќи го своето светење на другите небесни тела, односно на Месечината и ѕвездите.
Уште велат дека на небото постојат дванаесет зодијаци од ѕвезди, чии патеки на движење се спротивни во однос на Сонцето и Месечината и останатите пет планети и дека низ тие дванаесет зодијаци поминуваат седумте планети. Сонцето при секој од зодијаците сочинува еден месец, а за дванаесет месеци поминува низ дванаесет зодијаци, а имињата на дванаесете зодијаци и нивните месеци се овие: Овен, месец март 21 го прима Сонцето; Бик, месец април 23; Близнаци, месец мај 24; Рак, месец јуни 24; Лав, месец август 25; Вага, месец септември 25; Скорпија, месец октомври 25; Стрелец, месец ноември 25; Јарец, месец декември 25; Водолија, месец јануари 25; Риби, мецес февруари 24.
Месечината, меѓутоа, секој месец дена поминува низ дванаесете зодијаци, бидејќи е пониско и побрзо поминува. Како, на пример, да направиш топка во внатрешноста на друга топка и би се нашло дека внатрешната топка е помала, така и патеката на Месечината, бидејќи е пониска, е пократка и побрзо се поминува.
Грците, пак, сакаат да објаснат дека тоа заоѓање и взаемно вкрстување на патеките на ѕвездите, Сонцето и Месечината, управува со сето она што се однесува на нашиот живот; со тоа, имено, се занимава астрологијата. Ние, меѓутоа, тврдиме дека од нив се случуваат презнаци за дожд или ведро време или студ или топло време, влажност и суша, ветришта и слични појави, но никако дека тоа се предзнаци на нашите дела. Зошто ако се што правиме, тоа го правиме заради одредено движење на планетите, тогаш тоа го правиме по неопходност, а тоа што е по неопходност, не е ниту е доблест, ниту е злоба. А ако, пак, не стекнеме ниту доблест, ниту злоба, тогаш не сме достојни ниту за пофалба и венци на слава, како ниту за прекор или пекол; и тогаш ќе се чини дека Бог е неправеден, зошто на едните им дава добро, а на другите мака. Туку, доколку се е водено и се однесува по неопходност, тогаш не е потребно Бог да управува со создаденото, ниту да промислува за него. Тогаш би бил излишен и нашиот разум, зошто ако не сме господари на ниту едно наше дело, тогаш е излишно и да размислуваме, отаму и секое разумно битие е самовласно (слободно).
Ние повторно кажуваме дека ѕвездите не се причинители на она што се случува, ниту се причинители на постанокот на она што постои, ниту, пак, причинители на пропадливоста на она што пропаѓа, туку се, воглавно, предзнаци на дождот и временските промени. На ист начин може да се каже дека ѕвездите не се причина за војни, туку дека претставуваат нивни предзнаци. Така и квалитетот на воздухот, кој се образува од Сонцето, Месечината и ѕвездите, секој пат образуваат различни растворувања, расположенија и состојби. А расположенијата зависат од нас, зошто, менувајќи се, тие се покоруваат на разумот и тој со нив управува.
Често се образуваат и комети, односно, некаков знак кој објавува смерт на цареви; а тие комети не настанале од ѕвезди во полетокот на создавањето, туку по заповед Божја се образуваат во свое време и повторно се распаѓаат. Зошто ниту ѕвездата која се јавила на мудреците за човекољубивото и спасоносното за нас раѓање на Господ во тело, не била од ѕвездите настанати во почетокот на создавањето. А тоа е јасно, зошто кометата понекогаш ја преминува патеката од исток кон запад, а понекогаш од север кон југ; понекогаш, повторно, се крие, а понекогаш се појавува, а тоа не е својство на поредокот и природата на ѕвездите.
Треба, пак, да се знае дека Месечината поприма светлина од Сонцето, не заради тоа што Бог не бил во состојба да и подари посебна светлина, туку за во создавањето да воспостави ритам и поредок во однос на оној кој управува и оној со кој се управува, за и ние да се поучиме дека треба взаемно да заедничариме, да се поддаваме и да бидеме потчинети и тоа прво на Творецот и Создателот, Бог и Владика, а потоа и на оние кои Он ги создаде да началствуваат и никој да не истражува за тоа од каде тој да има власт, а не јас, туку се што е од Бога да го прифати благодарно и благоразумно.
Меѓутоа и Сонцето и Месечината понекогаш се помрачуваат, разобличувајќи го така безумието на оние кои се поклонуваат на создаденото, а не на Создателот и поучувајќи ги дека и Сонцето и Месечината се променливи. А се што е променливо, тоа не е Бог, зошто во согласност со сопствената природа, се што е променливо, тоа е и распадливо.
Помрачувањето на Сонцето, пак, се случува кога Месечината со своето тело, како некој преграден ѕид, се испречува и го засенува Сонцето и не му дозволува да ни ја предаде светлината. Значи, колку долго Месечината со своето тело го покрива Сонцето, толку ќе има помрачувања. А тоа што телото на Месечината е помало од Сонцето не се чуди зошто некои велат и дека Сонцето е многу пати поголемо и од Земјата, а светите Отци, пак учат дека е еднакво со Земјата; имено, често некое облаче или некој рид или ѕид го закрива.
Помрачувањето на Месечината се случува со засенувањето од страна на Земјата, кога Месечината биде од 15 дена и се наоѓа потполно спротивно на Сонцето, односно кога Сонцето е под Земјата, а Месечината е над Земјата, зошто тогаш Земјата создава сенка и Сончевата светлина не успева да ја осветли Месечината, и на таков начин доаѓа до помрачување.
Треба, секако, да се знае дека Месечината, од страна на Создателот, е создадена полна, односно од 15 дена, зошто толку е создадена за да биде совршена. А четвртиот ден, како што рековме, е создадено Сонцето. Сонцето и претходело на Месечината 11 дена, заради тоа Месечевите 12 месеци се временски за единаесет дена пократки од Сончевите дванаесет месеци, зошто дванаесет месеци на Цонцето вкупно имаат 365 дена и една четвртина ден и така спојувајќи ја таа четвртина ден за четири години сочинува еден ден кој се нарекува престапен ден, а таа година има 366 дена. Додека годишните кругови на Месечината имаат 354 дена, зошто Месечината, од моментот кога ќе се роди, односно кога ќе се обнови, таа расте додека не дојде до четиринаесет дена, една половина и една четвртина, тогаш почнува да се намалува додека не достигне до дваесет и девет дена на една половина, кога останува потполно без светлина. Потоа, доаѓајќи повторно во допир со Сонцето, се препородува и се обновува, потсетувајќи не така на нашето воскресение. Секој годишен круг му дава на Сонцето 11 дена. Заради тоа секои три години кај Евреите се појавува престапен месец и заради додатокот од 11 дена се случува таа година да има 13 месеци.
Јасно е дека Сонцето и Месечината и ѕвездите се сложни и дека по својата природа се подложни на распадливост, но новната суштина (природа), сепак, не ја познаваме. Некои велат дека огнот, кога се наоѓа надвор од некое вештаство, е невидлив и затоа се губи кога се гаси.Други, пак, велат дека огнот, кога се гаси, се претвора во воздух.
Зодијачкиот круг се движи накосо и е поделен на 12 делови кои се нарекуваат зодијаци, а секој зодијак има три десетици, односно триесет делови (степени), а секој дел има шеесет минути. Така небото има 360 степени, односно полутопката (хемисферата) над земјата има 180 степени, а полутопката под земјата има 180 степени.
ПОЗИЦИИ НА ПЛАНЕТИТЕ
Овенот и Скорпијата се позиции на Марс; Бикот и Вагата се позиции на Венера; Близнаците и Девицата се позиции на Меркур; Ракот-Месечината; Лавот – Сонцето; Стрелецот и Рибата – Јупитер, а Јарецот и Водолијата на Сатурн.
ЗЕНИЦИ
Овенот е е зенит на Сонцето, Бикот на Месечината, Ракот на Јупитер, Девицата на Марс, Вагата на Сатурн, Јарецот на Меркур и Рибата на Венера.
МЕСЕЧЕВИ МЕНИ
До соединувањето доаѓа кога Месечината стасува до оној степен каде е Сонцето; раѓањето на Месечината е кога таа се оддалечува од Сонцето за 15 степени; исток е кога двапати се појавува во облик на срп и кога е оддалечена 60 степени; полумесечина се случува двапати, кога е оддалечена 90 степени; срполик е двапати кога е оддалечена 120 степени; полна Месечина е двапати кога е оддалечена 150 степени; цела Месечина е кога е оддалечена 180 степени. А рековме „двапати“, имено, еднаш кога Месечината расте, а вториот пат кога се намалува. Месечината поминува низ секој зодијак за два дена
ЗА УЖИВАЊАТА
Некои уживања се душевни, а некои се телесни. Душевните уживања се оние кои припаѓаат само на душата како таква, а тоа се оние задоволства кои се однесуваат на учењето и умосозревањето. Телесните уживања се оние кои душата ги остварува во заедница со телото, па затоа и се нарекуваат телесни; како што се оние задоволства кои се однесуваат на храната, полното соединување и слично. Но, не може да се најдат уживања кои припаѓаат само на телото.
Некои уживања се вистински, а некои се лажни: вистински се оние кои припаѓаат само на разумот и происходуваат од изучувања и созерцувања, а лажните се остваруваат со телото и происходуваат од сетилата. А од уживањата кои со телото се остваруваат некои се природни, а истовремено и потребни, без кои не е можно да се живее, како што е храната која го надокнадува она што е потребно на организмот и неопходната облека. Некои уживања се природни, но не се нужни, како што е физичкото и природното полно соединување (зошто иако тоа придонесува за оддржување на целокупниот човечки род, сепак е можно да се живее без него, односно девствено). Некои уживања не се ниту нужни, ниту природни, како што е пијанството, блудот и прејадувањето кое ги надминува потребите, зошто тоа не придонесува ниту во оддржувањето на нашиот живот, ниту во продолжувањето на човечкиот род, туку, напровитв, само прават штета. Оној кој живее според Бога, треба да се држи до уживањата кои се истовремено и нужни и природни, а на второ место да ги стави природните, но не и нужните уживања, кои се случуваат во соодветно време и на соодветен начин и мерка, додека од сите други уживања треба човекот да се одрече.
За добри уживања треба да се сметаат оние кои не се поврзани со тага, ниту предизвикуваат каење, ниту прават било каква штета, ниту, пак, ја надминуваат мерката, ниту многу не одвлекуваат од важните дела или не поробуваат.
ЗА ТАГАТА
Постојат четири видови на таги: жалост, грижа, завист и сожалување. Имено, жалоста е тага која ни го одзема гласот, грижата е тага која не оптоварува, зависта е тага поради туѓо добро, а сожалување е тага поради туѓа несреќа.
ЗА СТРАВОТ
Стравот се дели на шест видови: стравување, срам, срамота, исплашеност, затеченост и агонија.
Стравувањето е страв од она што треба да направиме; срам е страв кој го чувствуваме кога очекуваме прекор, а тоа чувство е многу добро. Срамота е страв кој го чувствуваме кога сме направиле срамно дело, но ни тоа чувство не е без надеж на спасение. Исплашеност е страв кои произлегува од преголемо фантазирање, а затеченост е страв кој произлегува од невообичаено фантастично доживување. Агонијата, пак, претставува страв од пад, односно од неуспех зошто плашејќи се дека во своите дела нема да успееме, преживуваме агонија.
ЗА ГНЕВОТ
Гневот е зовриеност на крвта кој е при срцето и се случува поради испарување или поради вознемирување на жолчката, поради тоа гневот се нарекува „жолчка“ или „огорченост“. Понекогаш се случува гневот да прерасне во желба за освета: зошто кога ни се прави неправда или кога сметаме дека сме оштетени, се лутиме и тогаш нашата страст станува мешавина од желба и гнев.
Постојат три видови на гнев: бес, кој се нарекува жолчност или огорченост, како и злоба и незадоволство. Зошто гневот кој има свој почеток и пораст се нарекува бес, жолчност и огорченост. Злоба се нарекува жолчноста која трае, а тоа е злопамтењето; а се вика така зошто трајно пребива и останува во сеќавање. Незадоволството е злоба која чека прилика за да се освети, а се нарекува така зошто се наоѓа во срцето.
Покрај тоа, гневот го следи разумот, односно осветник на желбата, зошто кога ќе посакаме нешто, а некој тоа ни го ускратува, се гневиме против него како да ни е направена неправда, зошто разумот просудува дека тоа што се случило заслужува негодување на оние кои по својата природа се држат до сопствениот ред.
ЗА ЗАМИСЛУВАЊЕТО
Замислувањето е способност на бесловесната душа која делува преку сетилата и која се нарекува чувство. А се изобразува и е сетилно она што потпаѓа под нешто што се замислува и чувствува; како што гледањето ја претставува самата способност на видот, а тоа што е видливо потпаѓа под гледањето, како што е на пример, некаков камен или такво нешто. Фантазијата е страст на бесловесната душа која предизвикува нешто изобразиво, а имагинативната визија е силно доживување во празен простор на дел од бесловесната душа, кое не е предизвикано со ништо изобразиво. А органот за имагинација е предната комора на мозокот.
ЗА СЕТИЛОТО
Сетилото е сила на душата способна да ги сфати вештаствените работи, односно да ги распознае. Системот на сетилата се органите, односно, деловите на телото преку кои чувствуваме; чувствено е се она што потпаѓа под сетила, а сетилно е она живо битие кое поседува сетила. Значи, постојат пет сетила, како и пет органи на тие сетила.
Првото сетило е видот: а сетилата и органите на видот се нервите кои излегуваат од мозокот и очите. Видот прво ја забележува бојата, а потоа со бојата го распознава обоеното тело, па неговата големина, облик и местото каде тоа се наоѓа, потоа растојанието меѓу нив, бројот, како и движењето и мирувањето; забележув дали телото е нерамно или мазно, правилно или неправилно, остро или тапо, а на крај го распознава неговиот состав, односно дали е водено или зенјено, т.е. дали е течно или суво.
Второто сетило е слухот со кој се запазуваат гласовите и шумовите. Им се распознава острината и длабочината, потоа и силината. Неговите органи се меки нерви кои излегуваат од мозокот, како и двете уши. А само човекот и мајмунот не ги движат ушите.
Третото сетило е мирисот, кој низ носот се испраќаат неговите испарувања до мозокот и завршува на работ на предните комори на мозокот. Мирисот е сетило кое ги запазува испарувањата, а најопштата разлика меѓу испарувањата на пријатната миризба и смрдеата е она што е меѓу нив, кое ниту мириса, ниту смрди. Мирисот се појавува кога телесните течности совршено испаруваат; средната состојба се појавува кога средно испаруваат; а кога, пак, испаруваат недоволно и воопшто, тогаш се појавува смрдеата.
Четвртото сетило е вкусот. Тој има својство да прима, односно да чувствува сокови. Органи на сетилото за вкус се јазикот, и тоа особено неговиот раб, и сводот кој некои го нарекуваат непце; по него се распоредени нерви кои излегуваат од мозокот и кои на управителот (умот) му пренесуваат она што примиле, односно чувство. А таканаречените вкусови на сокови се овие: слатко, луто, кисело, горко, солено, масно, блантаво; зошто сетилото за вкус има способност сите да ги разликува. Водата, меѓутоа, нема ниту една од тие особини, зошто ниту еден од овие вкусови не ги поседува.
Петото сетило е допирот кој е заеднички за сите живи битија и кој се остварува преку нервите кои од мозокот се простираат по целото тело. Заради тоа, целото тело, но и другите сетилни органи, имаат сетило за допир. На сетилото за допир подлегнува она што е студено и што е топло, што е меко и што е тврдо, што е мокро и што е суво, што е тешко и што е лесно, зошто сето тоа може да се дознае со допир. Заедничките забележувања на допирот и видот се рапавото и мазното, сувото и влажното, дебелото и тенкото, горе и долу, местото и големината, потоа густото и реткото, односно, тесното и кружното, кога е ситно и некои други облици. На сличен начин сетилото за допир го чувствува и телото кое се приближува, но со помош на сеќавање и разум; исто така го забележува и бројот до два или три тела, доколку се мали или доколку лесно може да се опфатат. Меѓутоа, видот нив подобро ги забележува, отколку допирот.
Треба да се има на ум дека и Создателот ги создал двојни сите органи на сетилата за во случај ако еден орган е оштетен, другиот да ја задоволи потребата: создвал две очи, две уши, две ноздри, два јазика, како што се кај некои животни разделени, како што е тоа кај змијата, додека кај некои животни се споени, како што тоа е кај човекот; додека сетилото за допир го распоредил по целото тело, освен коските и нервите, како и ноктите, роговите, влакната и други слични делови на телото.
Треба да се знае дека видот гледа по права линија, додека мирисот и слухот не запазуваат само праволиниски, туку од секаде. Од друга страна, допирот и вкусот не спознаваат ниту праволиниски, ниту од секаде, туку само кога ќе им се приближи она што тие го запазуваат.
ЗА РАЗУМНИОТ ДЕЛ НА ДУШАТА
Во разумниот дел на душата припаѓаат расудувањата, согласувањата и желбите кои водат кон дело, како и причините и избегнувањето на делата; а особено му припаѓаат разбирањата на оние нешта кои може да се поимат со ум, потоа доблестите, науките, уметноста, способноста за заклучување и произволување. Разумот е она што преку соништа ни ја претскажува иднината, што е, како што велат питагорејците, единственото вистинско прорекување.
ЗА ПОМНЕЊЕТО
Паметот е причина и ризница на помнењето и сеќавањето: помнењето е, имено, вообразување кое во нас останало од некое сетилно доживување, кое се покажува во пракса или претставува зачувување на сетилното доживување или умното поимување. Зошто душата, со посретство на органите на сетилата, запазува, односно чувствува она што е сетилно и така се создава претстава, а со посредство на умот, го запазува она што само со умот може да се спознае и така настанува мислата; кога душата го сочувува она што го примила како претстава и она што го замислила, се вели дека таа помни.
Треба уште да се знае дека сфаќањето на умствените нешта не се случува на друг начин освен единствено со учење или преку образовни по природа поими, а не преку сетила. Зошто она што е чувствено останува во помнење само по себе, но ако сме спознале нешто умствено, го задржуваме тоа во сеќавање, но немаме помнење за неговата суштина.
Присетување, пак, се нарекува повторното стекнување на помнењето за нешто што било изгубено со заборавање. Заборавањето е губење на помнењето. Фантазијата, пак, која материјалните нешта ги запазува со помош на сетила, ги предава стекнатите претстави на разумот или размислувањето (зошто овие две нешта се едно и исто), а разумот, примајќи ги и расудувајќи за нив, ги предава на помнењето. Органот за помнење е задната комора на мозокот кој го нарекуваме и мал мозок и психички дух кој е во неа.
ЗА ВНАТРЕШНОТО СЛОВО (ЛОГОС, РАЗУМ) И ЗА СЛОВОТО (ЗБОРОТ) КОЈ СЕ ИЗГОВАРА
Словесниот (разумниот) дел на душата, исто така, се дели на внатрешен логос и оној логос (збор) кој се изговара. Внатрешниот логос е движење на душата кое се случува во областа на разумот, но без никакво изговарање; отаму многу пати, иако молчејќи, остваруваме во себе целосен разговор и во сон водиме дијалози; по тоа, секако, сите сме словесни. Зошто оние кои се од раѓање неми, како и оние кои заради било каква болест или несреќа ја изгубиле моќта на говорот, не се ништо помалку словесни. Усмениот збор, од друга страна, има свое дејство во моќта на говорот и во усмениот разговор, односно, тоа е збор кој го произнесуваме со јазикот и со устата, заради тоа и се нарекува усмен збор, тој е носител на гласот на умот. По тоа и се нарекуваме глаголиви битија.
ЗА СТРАСТА И ЕНЕРГИЈАТА
Зборот „страст“ се употребува во повеќе значења: страст нарекуваме и телесна страст (страдање), како што се болестите и раните; страст нарекуваме и душевна страст, како што е желбата и гневот. Но, постои и онаа заедничка и општа страст на живите битија, во која има уживање и тага, зошто тагата доаѓа по страста, но не ја претставува самата страст, бидејќи она што не е чувствително кога страда, не трпи болка. Според тоа, болката не е самата страст, туку сетилното примање на страста. Потребно е, меѓутоа, таа да биде значајна, односно голема, за да подлегне на сетилното запазување.
Душевните страсти можат вака да се опишат: страста е чувствена намера на желателната сила на душата да замислиме нешто добро или лошо. Или на друг начин: страста е бесловесно движење на душата кон поимање на доброто или злото. Поимањето на доброто, значи, ја раздвижува желбата, додека поимањето на злото го раздвижува гневот. А општата, односно заедничката страст, се дефинира вака: страста е движење кое во некого некој друг го предизвикува. Енергија е делотворно движење, а се нарекува делотворно она што се движи само по себе. На тој начин, гневот ја претставува енергијата на гневниот дел на душата, но и страста на останатите два дела на душата, па дури на целото тело, кога тоа принудно е водено кон делата од страна на гневот; така е движењето кое во некого е предизвикано од страна на друг, што се нарекува страст.
На друг начин енергијата се нарекува и страст: енергијата, имено, е природно движење, додека страста претставува движење против природата. Од таа причина енергијата се нарекува страст тогаш кога се движи на начин кој не е во согласност со природата, било да е предизвикана од самиот човек, било од некој друг. Според тоа, пулсирајќи го движењето на срцето, тоа претставува енергија, бидејќи тоа е природно; додека треперливите движења, бидејќи не се правилни и не се природни, претставуваат страст, а не енергија.
Меѓутоа не се нарекува страст секое движење на страдалниот дел на душата, туку само оние кои се посилни и подостапни на сетилното запазување, зошто ситни и на сетилното запазување недостапни движења се уште не се страсти, бидејќи страста мора да има и значајна големина; заради тоа и во описот на страстите се придодава и изразот „сетилно запазливо движење“, зошто ситните движења кои не се достапни за сетилата не ја сочинуваат страста.
Треба да се знае дека душата има два вида на сила: умствени и животни. Умствените сили на душата се: умот, разумот, сфаќањето, вообразувањето и сетилото; додека животните сили се: намерата и произволноста. За тоа што го говориме да биде појасно, да кажеме нешто подетално за она што е во врска со тоа. А прво да кажеме нешто за умствените сили на душата.
За вообразувањето и за сетилото веќе доволно зборувавме во претходните глави. Преку сетилото во душата се образува страст која се нарекува вообразување, а од вообразувањето се создава идејата. Потоа разумот, откако расудил за идејата, дали е вистинска или лажна, донесува суд за тоа што е вистина, отаму расудувањето и така се нарекува, зошто подразбира и расудување. Она, пак, што е просудено и што е одредено како вистинито, се нарекува ум.
Или пак: треба да се знае дека првото движење на умот се нарекува помисла, а помислата за нешто се нарекува поим кој, доколку се задржи и образува претстава во душата според она што е замислено, се нарекува мисла. А мислата, пак, ако се задржи на истиот предмет и ако се искуша и испита себеси, се нарекува мислење. А кога мислењето ќе се прошири, таа обавува словесно размислување кое се нарекува внатрешен разум (логос), за кого некои, опишувајќи го, велат дека е најпотполно движење на душата која се одвива на просторот на словесното размислување и тоа без никакво гласно изговарање од каде и исходува гласниот усмен збор кој се изговара со јазикот.
Бидејќи зборувавме за умствените сили, да кажеме нешто и за животните сили.
Треба да се знае дека по природа, во душата е засадена сила која сака она што е природно и која оддржува заедно се она што суштински и припаѓа на природата; таа сила се нарекува волја. Нашето битие, имено, со умот и сетилата, сака да постои, да живее и да се движи, тежнеејќи кон сопствената природа и потполното битие. Токму поради тоа оваа природна волја се одредува на следниов начин: волјата е словесна и животна желба која зависи само од она што припаѓа на нашата природа. Според тоа, самата волја е природна, животна и совесна желба на сите овие елементи кои ја сочинуваат природата на човекот, односно, таа е проста сила; но желбата на бесловесните битија, бидејќи не е словесна, не може да се нарече волја.
Желбата е некакво природно сакање, односно, природна и словесна желба за некои работи. Постои во внатрешноста на човечката душа сила на словесната желба. А кога таа словесна желба природно ќе се раздвижи кон некоја работа, се нарекува волја; зошто волјата е словесна желба и тежнеење кон некоја работа.
Волја се нарекува и она што е до нас како и она што не е до нас, односно, она што е возможно да се оствари и она што не е возможно. Имено, многу пати сакаме да направиме прељуба или да се воздржиме од нешто или да спасуваме или било што слично, а тоа е она што од нас зависи и што е можно да се оствари. Сакаме да бидеме и цареви, а тоа сепак не зависи од нас. Сакаме и никогаш да не умреме, а тоа не ни е возможно.
Волјата се однесува на целта, а не на она што води кон нејзиното остварување. Остварувањето е, секако, предмет на волјата, како што и желбата да бидеме цареви или да бидеме здрави; а до остварувањето води одлука, односно начин на кој треба да постамене здрави или да постанеме цареви. Потоа, по волјата доаѓа испитувањето и разгледувањето. А, после тоа, ако зависи од она што се однесува на нас, се појавува советот, односно, одлуката; а советот е желба за исполнување која се појавува во врска со она што ни е возможно да го оствариме: човекот се советува дали е потребно да пристапи на некој дел или не. Потоа тој расудува за она што е подобро и тоа се нарекува расудување; потоа го прифаќа она што по својот совет расудувал и избрал, а тоа се нарекува мислење (убедување), зошто доколку расудува, а не го земе во залог она што по своето расудување го избрал, тогаш тоа не се нарекува мислење. Потоа, по прифаќањето доаѓа изборот: имено избор значи склоност кон едно од две нешта пред нас и негов избор во однос на она другото. Потоа човекот се стреми кон извршување на својата намера и тоа се нарекува стремење. Потоа ја исполнува својата желба, а тоа се нарекува употреба. На крај, откако желбата ќе се оствари, таа престанува.
Кога станува збор за бесловесните животни, се појавува желба за нешто, а веднаш потоа и за стремење кон исполнување на таа желба, зошто желбата на бесловесните животни е бесловесна и е водена од страна на природната (физичката) желба. Поради тоа желбата на бесловесните животни не се нарекува посакување или волја, зошто посакувањето е словесна и слободна природна желба. Меѓутоа, кога станува збор за луѓето, бидејќи ние сме словесни, природната желба повеќе е водена отколку што таа самата води; таа се движи слободно и по разумот, бидејќи во човекот се спрегнати умствените и животните сили. Човекот слободно сака и слободно посакува и слободно бара и испитува и слободно размислува советувајќи се самиот со себе и слободно расудува и слободно се става на страната на една работа и слободно избира и слободно се стреми кон исполнување и слободно делува во она што е во согласност со неговата природа.
Но, треба да се знае дека кога станува збор за Бог, ние признаваме постоење на волја, но избор не познаваме зошто Бог не размислува. Размислувањето, всушност, е знак на незнаење зошто никој не размислува за она што знае. Ако размислувањето е знак за незнаење, тогаш секако тоа е и изборот. А Бог, Кој се совршено познава, не размислува.
Но кога станува збор за душата на Господ Исус Христос, не и припишуваме размислување или избор, зошто Он немал незнаење. Иако Неговата душа имала таква природа да не можела да знае за она што ќе се случи во иднина, но бидејќи по ипостас се соединила со Бог Логосот, имала знаење за се и тоа не по благодат, туку, како што веќе е речено, по ипостасното соединување; зошто Бог и човекот во Него биле едно и исто. Поради тоа Он немал личносна (гномиска) волја; имал природна (физичка), проста волја која подеднакво се забележува кај сите човечки личности, но Неговата света душа немала мислење за нешто, односно предмет на своја желба, нешто што би било спротивно на Неговата божествена волја, ниту имала нешто друго освен Неговата божествена волја. Зошто мислењето е распоредено по личности, освен светите и простите и едноставните и неразделни личности на Божеството, зошто таму во Божеството, каде личностите се совршено неразделни и неподелени, ниту предметот на желбата не може да биде поделен. А таму, секако, во личностите на Божеството, бидејќи една е природа, една е и природна волја; а бидејќи ипостасите се неподелени, еден е предметот на волјата и едно е движењето на трите ипостаси. Меѓутоа, кога станува збор за луѓето, бидејќи во нас има само една природа, постои една природна волја; но бидејќи ипостасите се разделени и оддалечени меѓусебно во однос на место и време, така и во однос на својата положба кон другите нешта, од таа причина се различни и волјата и мислењето. Но, кога зборуваме за нашиот Господ Исус Христос, бидејќи во Неговата личност има различни природи, различни се и природните волји на Неговата божествена и Неговата човечка природа, односно, различни се силите на волјата. Бидејќи има еден ипостас и еден е оној кој сака (посакува), еден е и предметот на желбата, односно една е личносната волја, зошто Неговата човечка волја ја следи Неговата божествена волја, посакувајќи она што божествената волја посакала таа да сака.
Треба да се знае дека едно е волја, а друго е посакување; едно е предмет на желба, а друго е посакувачкиот дел на душата, а трето е оној кој нешто посакува. Волјата е простата сила на изборот, односно она што сакаме; како што, на пример, се јавува желба за некое јадење. Простата желба е словесна волја, додека желбата за јадење претставува посакување, самата храна е предмет на желбата. Оној кој посакува е оној кој се користи со волјата.
Треба да се знае дека зборот „волја“ понекогаш означува посакување, односно, сила на волјата и се нарекува природна желба, а понекогаш означува она што е предмет на желбата и се нарекува личносна волја.
ЗА ДВЕТЕ ПРИРОДИ; ПРОТИВ МОНОФИЗИТИТЕ
Природите взаемно се соединиле непроменливо, така да ниту божествената природа не е лишена од својата едноставност, ниту човечката природа се претворила во божествена природа или пак завршила во небитие, ниту, пак, од двете природи настанала една сложена природа, зошто сложената природа не може да биде едносуштна ниту со една од природите од кои е сложена, бидејќи од она што е нешто различно произлегува нешто друго. Тоа е исто како што за телото, кое е составено од четири елементи, не велиме дека е едносуштвно со огнот, ниту, пак, го нарекуваме оган, ниту воздух, ниту вода, а ниту земја, ниту, пак, кажуваме дека е едносуштно со било кој од овие елементи. Затоа, ако Христос, според она што учат еретиците, по соединувањето стекнал сложена природа, тогаш Неговата проста природа се претворила во сложена и тогаш Он не е едносуштен ниту со Отецот, кој има проста (несложена) природа, ниту со мајката (зошто таа не е сложена од божество и човештво), ниту, секако, учествува во божеството и човештвото, ниту ќе се нарече Бог, ниту човек, туку само Христос; а името Христос нема да биде име на Неговиот личен ипостас, туку на една од природите по себе.
Но, ние не учиме дека Христос има една сложена природа, ниту дека постанал нешто друго од различни елементи, како што е човекот од душа и тело, или како што е телото од четири елементи, туку исповедаме дека Он самиот е и се нарекува совршен Бог и совршен човек, кој е од две и во две природи, односно, од божество и човештво. А името Христос го сметаме името на ипостасот. Некористејќи го еднострано , туку со него означувајќи го постоењето на двете природи: зошто Он самиот себе се помазал (осветил) како Бог помазувајќи го телото со своето божество, а како човек бивајќи помазан: зошто Он е и едното и другото бидејќи Неговата божествена природа претставува помазување на Неговата човечка природа. А доколку Христос би бил една сложена природа, а едносуштен со Отецот, тогаш и Отецот би бил сложен и едносуштен со тело, а такво нешто да се тврди е неумесно и преполно со секаква хула.
А и како е можно една природа да ги прими меѓусебните различности на суштините? Како е можно една и иста природа да биде истовремено и создадена (тварна) и несоздадена (нетварна) и смртна и бесмртна, да се опише и да не може да се опише?
А ако еретиците, велејќи дека Христос има една природа, кажуваат дека таа е проста (несложена), тогаш тие ќе исповедуваат или дека Он е сам Бог и ќе му припишат фантазија, а не очовечување, или дека според Несториј, Он е само човек. А каде, тогаш, е Неговото совршенство во божеството и совршенството во човештвото? И како ќе кажат дека Христос има две природи, кога говорат дека Он по соединувањето има само една природа? Дека Христос имал една природа пред соединувањето, на секого тоа му е познато.
Но она што еретиците ги доведува во заблуда е тоа што сметаат дека природата и ипостасот се едно и исто. Бидејќи ние тврдиме дека кај луѓето постои една природа, треба да се знае дека тоа не го говориме имајќи ги на ум својствата на душата и телото; зошто е невозможно да се каже дека душата и телото, кога меѓусебно ќе се споредат, се со една природа. Постои мноштво на лични ипостаси кај луѓето, а природата на сите нив е одредена на ист начин, зошто сите се сложени од душа и тело и сите ја примиле природата на душата и го стекнале естеството на телото, а со тоа заеднички вид на многу и различни ипостаси, кажуваме дека тие имаат една природа, односно дека секој поединечен ипостас има две природи и дека од двете природи се состои, односно, од природата на душата и природата на телото.
А кога говориме за нашиот Господ Исус Христос, гледаме дека Он со никого нема заеднички вид бидејќи ниту постанал, ниту е, ниту некогаш ќе има друг Христос создаден од божество и човештво, кој и во божеството и човештвото, ќе биде исто совршен Бог и совршен човек. Од таму не е можно да се каже за нашиот Господ Исус Христос дека има само една природа; како што велиме дека човечката единка е составена од душа и тело, така велиме и дека Христос е од божество и човештво. Зошто таму, секако, имаме единка, додека Христос не е единка, ниту има некаква наречена слика на некое христовство, (слика на некој друг Христос на кого би бил подобен). Поради тоа и говориме дека соединувањето настанало од две совршени природи, божествена и човечка и тоа не со мешање или слевање или со стопување или претопување на една природа во друга, како што говорел погубниот Диоскор, Евтих и Север и нивната нечесна дружина. Ниту тоа соединување е лично (личносно) или односно (се однесува на меѓусебен однос) или според вредностите или според единството на волјата или според рамночеста или според истоименоста или според благоволението, како што говорел Несториј, Диодор и Теодор Мопсуестиски, како и нивниот ѓаволски собор. Имено исповедаме дека Синот Божји и овоплотениот Логос поседува еден ипостас, настанат со синтеза, односно според испостасот неслиено и непроменливо и неразделно и неодвоиво и во две природи кои се совршени; сметаме дека има еден и ист ипостас на Неговото божество и Неговото човештво и исповедаме дека во Него по соединувањето се сочувани двете природи, непоставувајќи ниту една од нив посебно, ниту поединечно, туку како взаемно соединети во еден сложен ипостас. Зошто велиме дека соединувањето е суштинско, односно вистинско, а не замислено. А суштинско е, не поради тоа што двете природи би сочинувале една сложена природа, туку затоа што двете природи вистински се взаемно соединети во еден сложен ипостас на Синот Божји. И тврдиме дека е сочувана нивната суштинска разлика: тварното (создаденото), имено, останало тварно, а нетварното останало нетварно; смртното останало смртно, а бесмртното останало бесмртно; опишливото останало опишливо, а неопишливото останало неопишливо, видливото останало видливо, а невидливото останало невидливо; едната блеска од чуда, а другата подлегнува на омаловажувања.
Логосот на себе присвојува човечки својства зошто Негово е и она што припаѓа на Неговото свето тело и така на телото му дарува од она што е Негово преку взаемно дарување кое се остварува преку меѓусебно продирање на поедини делови и преку ипостасно соединување. Се остварува и поради тоа што еден и ист бил оној кој дејствувал во двата вида (во она што е божествено и во она што е човечко), со учество во онаа друга природа. Заради тоа и се вели дека Господ бил распнат на крст, иако Неговата божествена природа не страдала, и се исповеда дека Синот човечки пред страдањето бил на небото, како што и самиот Господ кажа; зошто еден и единствен бил Господ на славата, кој со својата природа вистински бил Син Човечки, односно, кој постанал човек; а ги познаваме Неговите чуда и страдања, иако со едната природа правел чуда, а со другата ги поднесувал страдањата. Како што знаеме дека во Него има еден ипостас, така знаеме дека е сочувана и суштинската разлика на природите. А како ќе се сочува разликата ако не се сочува она што поседува меѓусебна различност? Зошто разлика е различноста на оние нешта кои се разликуваат. Велиме дека заради причините од кого меѓусебно се разликуваат Христовите природи, т.е. заради причините на суштината, Он е соединет со нивните крајности: по божеството е соединет со Отецот и Духот, а по човечкото е соединет со мајката и со сите луѓе. Имајќи ја во предвид причината на соединувањето на Неговите природи, велиме дека Он се разликува од Отецот и Духот, како и од мајката и другите луѓе, зошто Неговите природи се споени со личниот ипостас имајќи истовремено еден сложен ипостас по кој се разликува од Отецот и Духот, како и од мајката и од секој од нас.
ЗА НАЧИНОТ НА ВЗАЕМНОТО ОПШТЕЊЕ (НА ДВЕТЕ ПРИРОДИ ВО ХРИСТА)
Дека суштината е едно, а ипостасот нешто сосема друго до сега веќе многу пати сме кажале; и дека изразот „суштина“ го означува заедничкиот и сеопфатниот вид на еднообразните ипостаси, како што се Бог или човек, додека изразот „ипостас“ означува единка (индивидуа), односно Отец, Син, Свети Дух, или пак Петар, Павле. Треба да се знае дека изразот „божество“ (божествена природа) и „човештво“ (човечка природа) ја откриваат суштината, односно природата, додека изразите „Бог“ и „човек“ се користат и кога е во прашање природата, како кога ќе кажеме: „Бог има несфатлива суштина„ или кога ќе кажеме: „еден е Бог“. Се користи и кога се во прашање и ипостасите зошто она што е поединечно го прима името на она што е најопшто, како кога Светото Писмо вели: Заради тоа те помаза, Боже, Твојот Бог (зошто тука укажува на Отецот и Синот), како и кога вели: Беше еден човек во земјата Уз (зошто укажува само на Јов).
Но, кога станува збор за нашиот Господ Исус Христос, знаеме дека во Него има две природи и дека поседува еден ипостас сложен од другите две, а кога ги разгледуваме неговите природи, ги нарекуваме божествени и човечки, а кога го разгледуваме Неговиот ипостас сложен од две природи, некогаш Го нарекуваме Христос, произлезен од двете природи, односно Бог и човек, на ист начин, како и воплотен Бог; а некогаш Го нарекуваме според еден од Неговите делови, односно само Бог и Син Божји, или само човек и Син човечки; некогаш само со возвишени имиња, а некогаш само со имиња на понижување, зошто еден е оној кој подеднакво е и едното од ова и другото: кој, од една страна, вечно постои и тоа безпричински и од Отецот, а од друга страна, заради своето човекољубие, станува човек (се раѓа како човек).
Кога зборуваме за Христовото божество, тогаш не Му припишуваме човечки својства, зошто божеството (божествената природа на Христа) не ја нарекуваме страсна (подложна на страдања, на страсти) или создадена, ниту неговото тело, односно на Неговото човештво им припишуваме својства на божество, зошто телото, односно човештвото, не го нарекуваме несоздадено. Но, кога говориме за ипостасот, било да го нарекуваме со име произведено од двете природи, било со име произведено од нејзините фактори, и придодаваме својства на двете природи, зошто Христос, кој е и двете, се нарекува Бог и човек и несоздаден и создаден, и бестрасен и страсен. А кога Синот Божји се нарекува и Бог со име произведено од еден фактор, прима и својства од другата своја природа, односно телото, па затоа и се нарекува страдален Бог и распнат Господ на славата, не заради тоа што е Бог, туку заради тоа што Он е исто човек, а кога се нарекува човек и Син човечки, ги прима својствата и убавината на божествената природа, се нарекува предвечен младенец и беспочетен човек, не заради тоа што е младенец и човек, туку заради тоа што, иако е Бог, во последните времиња постана младенец. А тоа е начин на взаемно општење на двете природи: дека секоја од природите, преку поистоветување на ипостасот и преку сопственото взаемно преплетување, и ги подарува на другата сопствените својства. Според тоа, можеме да кажеме за Христос: Тоа е наш Бог, кој на земјата се јави и со луѓето поживее, како и: тој е Човек несоздаден и бестрасен кој не може да се опише.
ЗА БРОЈОТ НА ПРИРОДИТЕ (ВО ХРИСТА)
Како што исповедуваме дека во божеството има една природа, но велиме дека навистина постојат три лични ипостаси и како што велиме дека сите својства на природата и суштината се прости (несложени), но ја признаваме разликата на ипостасите само во три својства, односно во беспричинското и отечкото, во причинското и синовското, потоа во причинското и происходното и знаеме дека тие не се двојат и дека меѓусебно не се оддалечени, туку дека се соединети и дека неслиено и взаемно се препрлетуваат; а иако неслиено се соединети, тие се делат, а при тоа не се разделуваат. Зошто иако секоја од нив постои по себе и за себе, односно претставува совршен ипостас со сопствени лични својства, т.е. со друг начин на постоење, тие се соединети по суштина и по природните својства и по неподеленоста како и по тоа што не можат да истапат од отечкиот ипостас, туку претставуваат еден Бог и така се нарекуваат. На ист начин и кога е во прашање божествената и неискажлива, и над секој ум и поимање, иконимија на едниот од Светата Троица, Бог Логосот и нашиот Господ Исус Христос, ние признаваме две природи, божествена и човечка, взаемно споени и ипостасно соединети, но признаваме еден сложен ипостас, настанат од две природи. И велиме дека двете природи се зачувани и откако се соединети во еден сложен ипостас, во еден Христос и дека навистина постојат, како и нивните природни својства; тие се соединети неслиено, а се разликуваат и се бројат неразделиво. И како што трите ипостаси на Света Троица се неслиено соединети, и неразделиво се делат и бројат, а бројот не предизвикува делење или растојание или отуѓување и разделување меѓу нив (зошто знаеме еден Бог: Отец и Син и Свети Дух), на ист начин и Христовата природа, иако се соединети, тие се соединети неслиено; и иако тие се преплетуваат, сепак една во друга не се преобратува и не се претвора, зошто секоја од природата сочувала непроменливо сопствено природно својство. Заради тоа и се бројат, а бројот не значи никаква поделба. Зошто еден е Христос, совршен во човештвото и божеството; бројот, имено, не се разделува ниту соединува со причина, но означува бројна количина на она што се брои, било тоа да е соединето или разделено. Соединето е кога велиме дека овој ѕид има 50 камења, а разделено е кога кажуваме дека на ова поле има 50 камења; а повторно соединето кога кажуваме дека во вжарениот јаглен постојат две природи, т.е. природата на огнот и природата на дрвото, меѓутоа и разделено, зошто една е природата на огнот, а друга е природата на дрвото; но на друг начин овие две се соединуваат и разделуваат, но не по број. Како што е невозможно трите ипостаси на божеството, иако меѓусебно се соединети, да се наречат еден, за да не дојдеме со тоа до слевање и укинување на различните лични ипостаси, така е и невозможно и двете Христови природи, кои ипостасно се соединети, да се наречат дека се една природа, за да не дојдеме на таков начин до укинување и слевање и непостоење на нивните различности.
ЗА ТОА ДЕКА ЦЕЛАТА БОЖЕСТВЕНА ПРИРОДА, ВО ЕДЕН ОД СВОИТЕ ИПОСТАСИ, СЕ СОЕДИНИЛА СО ЦЕЛОКУПНАТА ЧОВЕЧКА ПРИРОДА, А НЕ САМО НЕЈЗИН ДЕЛ СО ДЕЛ НА ЧОВЕЧКАТА ПРИРОДА
Она што е општо и заедничко е приречено за она што му е потчинето, а што е поединечно. Значи, суштината е она што е општо, како што е видот, а ипостасот е она што е поединечно. А поединечна е не во тоа што поседува еден дел од природата, зошто ипостасот нема само еден дел, туку е поединечна по број, како единка, зошто ипостасите се разликуваат по број, а не по природа. Имено, суштината е приречена на ипостасот како негово својство, зошто во секој од ипостасите суштината е совршена. Заради тоа ипостасите и не се разликуваат меѓусебно по суштина, туку по „случаи“, кои ги претставуваат нивните карактеристични својства; меѓутоа тоа се карактеристични својства на ипостасите, а не на природата; а таа го дефинира ипостасот како суштина со одредени случајности (пројави). Според тоа, ипостасот поседува она што е општо и она што е негово сопствено својство, како и тоа дека постои по себе (за себе, т.е. дека има лично постоење); додека суштината не постои сама по себе, туку се подразбира во ипостасите. Кога страда еден од Божјите ипостаси, велиме дека страда целокупната суштина, по која ипостасот постои во една од нејзините личности; секако дека не е потребно сите истовидни ипостаси да сострадуваат со ипостасот кој страда.
На тој начин, значи, исповедаме дека целокупната природа на Божествата е совршена (совршено е, на совршен начин постои) во секој од своите ипостаси, т.е., целокупна е во Отецот, целокупна во Синот и целокупна во Светиот Дух. Заради тоа Отецот е совршен Бог, Синот е совршен Бог, Светиот Дух е совршен Бог. Така и велиме дека при очовечувањето на едниот од Светата Троица, Бог Логосот, целокупната и совршена природа на Божествата, во една од своите ипостаси, е соединета со целокупната човечка природа, а не само еден нејзин дел со еден дел од човечката природа. Божествениот апостол Павле вели дека „во Него телесно живее целата полнота на Божествата, односно во Неговата плот; а неговиот ученик, богоносниот и во божествените работи великиот Дионисиј Ареопагит кога вели дека „во еден од своите ипостаси Бог во потполност постана заедничар со нашата природа“. Но нема да бидеме принудени да кажеме дека сите ипостаси на светото Божество, односно трите лица, се ипостасно соединети со сите ипостаси на човештвото, бидејќи на никој начин Отецот и Светиот Дух не биле учесници на воплотувањето на Бог Логосот, освен по благоволение и волја. Но велиме дека целокупната Христова човечка природа е соединета со со целокупната суштина на Божествата, зошто Бог Логосот, од она што во нашата природа всади, создавајќи не во почетокот, ништо не изоставил, туку се земал на себе: земл тело, словесна и умствена душа, како и нивните својства, зошто оној кој едно од тоа нема- е животно, а не човек. Он целокупен ме земал мене целокупен и целокупен со мене целиот се соединил, за со тоа мене целиот да ми подари спасение; зошто она што не е земено, тоа не е ни исцелено.
Се соединил Бог Логос со посретство на умот со телото, станувајќи така посредник меѓу чистотата на Бог и материјалноста не телото. Зошто умот господари над душата и над телото бидејќи претставува најчист дел на душата; а над душата, повторно, господари Бог, а кога тоа е дозволено од вишниот, умот Христов го покажува своето господство. Врз Него превладува вишниот и му следува и прави она што сака божествената волја.
Таму умот Христов постанал простор, со него ипостасно соединет, Божество, како што ни Неговото физичко тело не е само состанар на Божествата, како што заблудено вели умувањето на еретиците: „Зошто садот од една мера, не може да прими во себе две мери“, споредувајќи го така она што е телесно со она што е нематеријално. И како Христос би се нарекол совршен Бог и совршен човек, како и едносуштен со Отецот и со нас, ако во Него е соединет еден дел на божествената природа со дел на човечката природа?
Уште велиме дека нашата природа воскреснала од мртвите, дека се воздигнала и седи од десната страна на Отецот, не по тоа што ипостасите на сите луѓе воскреснале и седнале од десната страна на Отецот, туку заради тоа што тоа го остварила целокупната наша човечка природа во Христовиот ипостас. Божествениот апостол вели: „И со Него заедно не воскресна (нас) и заедно не посади на небото во Исуса Христа.
Велиме уште и тоа дека единството настанало од заедничките суштини, зошто секоја од суштините заедничка е со сите оние ипостаси кои со себе ги опфаќа и не е можно да се пронајде ниту една одвоена и сопствена природа, односно суштина зошто тогаш би биле принудени еден и ист ипостас да го наречеме и едносуштен и разносуштен, а Света Троица, кога е во прашање божеството, да го наречеме и едносуштен и разносуштен. Според тоа, се смета дека има една и иста природа во секој ипостас. Кога велиме дека, согласно со блажениот Атанасиј и Кирил, природата на Логосот овоплотена, велиме дека Божеството се соединило со тело. Заради тоа и не можеме да кажеме: природата на Логосот настрадала – бидејќи во Него не страдало Божеството – но кажуваме дека во Христа пострадала човечката природа неукажувајќи со тоа на ипостасите на сите луѓе, туку го исповедаме Христа пострадан со својата човечка природа. Според тоа, говорејќи: „природата на Логосот“, укажуваме на самиот Логос; а Логосот поседува и општост на суштината и посебност на ипостасот.
ЗА ЕДНИОТ СЛОЖЕН ИПОСТАС НА БОГ ЛОГОС
Велиме дека божествениот ипостас на Бог Логос прапостои безвремено и вечно како прост и несложен, несоздаден, бестелесен, невидлив, неспознаен, неопишлив; дека има се што има и Отецот, бидејќи е едносуштен со Него, разликувајќи се од течкиот ипостас со начинот на раѓање и односот поседувајќи совршенство , неистапувајќи никогаш од отечкиот ипостас; но велиме дека во последните времиња Логосот, неизлегувајќи од отечкото крило, на неопишлив начин, бесемено и недостижно, се населил во утробата на Пресветата Дева, како што само Он знае, и дека во неа, со својот предвечен ипостас, создал на Себе тело од Пресветата Дева.
Значи, бил Логос во се и над се, наоѓајќи се истовремено во утробата на Пресвета Богородица, но во неа бил присутен со енергија на овоплотување. Се овоплотил, имено, примајќи ги од неа првините на нашата градба, односно, тело оживеано со словесна и умствена душа, за тоа да стане ипостас на плотта, односно ипостас на Бог логосот, за ипостасот на Логосот, кој претходно бил прост (несложен) да стане сложен – сложен, имено, од две совршени природи: божествена и човечка – и како карактеристично и препознатливо својство, носи божествено синовство на Бог Логос, по кој Синот се разликува од Отецот и Духот, како и карактеристични и препознатливи својства на телото, по кој се разликува од својата Мајка и од останатите луѓе. Ипостасот на логосот поседува и својства на божествена природа по кои се соединува со Отецот и Светиот Дух, како и знаци на човечката природа по кои се соединува со Мајката и со нас. Но се разликува од Отецот и Духот, како и од својата мајка и од нас, по тоа што Он е истовремено и Бог и човек; тоа е, секако, особено својство на Христовиот ипостас кој го познаваме.
Затоа Го исповедуваме како еден Син Божји кој е тоа и по очовечувањето, како и Син човечки; еден христос, еден Господ, само еден единороден Син и логос Божји, Исус, Господ наш, почитувајќи ги Неговите две раѓања: едно предвечно раѓање од Отецот, кое е над секоја причина и време и природа, а второто раѓање во последните времиња, кое е заради нас, подобен на нас и над нас (натприродно). Велиме „заради нас“ бидејќи е остварено заради нашето спасение, „подобно на нас“ зошто Христос стана човеќ раѓајќи се од жена и по законот на мајчинска бременост, а „над нас“ (на натприроден начин) зошто не е роден од семе, туку од Светиот Дух и Пресветата Дева, на начин кој е над природниот закон на бременост и раѓање. И не Го проповедаме само како Бог, лишен од човештвото кое е по нашето подобие, ниту само како човек одземајќи Му го божеството, Ниту Го проповедаме одвоено еден од друг, туку еден и ист и како Бог и Кко човек, совршен Бог и совршен човек, целосен Бог и целосен човек. Говорејќи „совршен Бог и совршен човек“ укажуваме на полнотата и неоскудноста на природата, а говорејќи „целосен Бог и целосен човек“ укажуваме на единственоста и неразделноста на ипостасите.
Исповедаме и „една природа на Бог логос овоплотена“; а говорејќи „овоплотена“ укажуваме на суштината на телото, според блажениот Кирил; а Бог се овоплоти, но сепак не ја напушти сопствената невештаственост (бестелесност), целокупен се овоплотил и целокупен е неопишлив (неограничен). Телесно се смалува, но божествено останува неограничен зошто Неговото тело не се шири по мерката на неограниченоста на Неговото Божество.
Според тоа, целокупниот Бог е совршен, но Христос не е со својата целокупност Бог, зошто Он не е само Бог, туку и човек; и целокупниот човек во Христос е совршен, но ОН не е со својата целокупност човек зошто Он не е само човек, туку и Бог. Имено, зборот „целокупен“ ја претставува природата, додека зборовите „со својата целокупност“ го претставуваат ипостасот, како што она „друго“ ја означува природата, а оној „другиот“ го означува ипостасот.
Треба уште да се знае дека, иако велиме дека Христовите природи взаемно се преплетуваат, ние сепак знаеме дека преплетувањето се случува од страна на божествената природа; бидејќи таа низ се поминува, по својата волја и низ се продира, додека низ неа ништо не поминува и таа на телото му предава од своето величество, а самата останува и без учество во страдањата (страстите) на телото.
УПАТЕНО КОН ОНИЕ КОИ ПРАШУВААТ: ДАЛИ СПАЃААТ ПРИРОДИТЕ ГОСПОДОВИ ВО НЕРАЗДЕЛИВА КОЛИЧИНА ИЛИ ВО РАЗДЕЛИВА?
Ако, пак, некој праша за Господовите природи, однсоно дали тие спаѓаат во неразделива количина или во разделива, ќе одговориме дека Господовите природи не се едно тело, ниту некаква површина, ниту една линија, како ни време или место, за да спаѓаат во неразделива количина, зошто тоа е она што се брои на неразделив начин.
Треба да се знае дека броењето на природите припаѓа на она што меѓусебно е различно, а не е возможно да се брои она што меѓусебно по ништо не се разликува; но по што се разликуваат, по тоа и се бројат; како што Петар и Павле не се бројат по она што ги соединува, бидејќи се соединети по суштина, не е возможно да се каже дека тие имаат две природи, а бидејќи се разликуваат по ипостас, се нарекуваат две личности. Според тоа, бројот е својство на она што меѓусебно се разликува и на кој начин различните нешта се разликуваат- на тој начин и се бројат.
Значи, природите Господови се неслиено соединети, но неразделиво се делат по разлика и начинот на разликувањето. А на кој начин се соединуваат, на тој начин не се бројат, зошто не велиме дека по ипостас има две Христови природи; а на начинот како двете природи неразделиво се делат, на тој начин и се бројат, зошто двете Христови природи се по разликата и начинот на разликувањето. Двете природи ипостасно се соединети и взаемно се преплетуваат, неслиено се спојуваат, а при тоа секоја од нив ја задржува сопствената природна различност. Бидејќи се бројат по начинот на разликата и само со тоа, спаѓаат во разделива количина.
Значи, еден е Христос, совршен Бог и совршен човек, кого, со Отецот и Духот, Го славиме со едно славословие; Го славиме заедно со Неговото пречисто тело, несметајќи го Неговото тело исклучено од поклонувања (славења) – зошто се слави во еден ипостас на Логосот, која со телото станал ипостас, необожавајќи го созданието – зошто не му се поклонуваме само како на тело, туку како тело соединето со Божеството и бидејќи Неговите две природи се сведени во една личност и во еден ипостас на Бог Логос. Се поклонувам на двете природи Христови, преку Божеството соединети со телото. Со тоа не придодавам четврто лице на Светата Троица – нека е подалеку – туку исповедувам едно лице на Бог Логос и Неговото тело; зошто Света Троица остана Света Троица и по овоплотувањето на Логосот.
ОДГОВОР НА ПРАШАЊЕТО: ПОСТОИ ЛИ ПРИРОДАТА (ХРИСТОВА) БЕЗ ИПОСТАСОТ
Иако во Христа нема безипостасна природа или безлична суштина-зошто суштината и природата можно е да се замисли само во личноста, однсоно во ипостасот – сепак не е неопходно секоја природа, взаемно соединети по ипостасот, да поседува сопствен ипостас; зошто се во можност, удружувајќи се во еден ипостас, да не бидат безипостасни ниту секој од нив да има посебен ипостас, туку дека двете природи имаат еден и ист ипостас. Зошто самиот ипостас на Логосот не дозволува едната од нив да е безипостасна, ниту дозволува тие меѓусебно да бидат разноипостасни, ниту таа е ипостас прво на едната, а потоа на другата природа.
Тој секогаш, неразделиво, е ипостас на двете природи, неделејќи се и некинејќи се, ниту разделувајќи се, така да еден дел да биде со една природа, а другиот дел со другата природа, туку целосно е со едната и другата природа, а да при тоа останува неподелен и целосен. Зошто телото на Бог Логос самото на себе не си создаде ипостас, ниту пак некој друг ипостас настанал освен ипостасот на Бог Логос, туку настанало ипостасно, стекнувајќи ипостас во него (во ипостасот на Бог Логос), но не станал ипостас по свој особен начин на постоење. Заради тоа телото не е ниту безипостасно, ниту некој друг ипостас воведува во Светата Троица.
ЗА ЕНЕРГИИТЕ КОИ СЕ ВО НАШИОТ ГОСПОД ИСУС ХРИСТОС
Велиме, исто така, дека постојат и две енергии во нашиот Господ Исус Христос. Имено, како Бог и едносуштен на Отецот, Он поседувал божествена енергија, а бидејќи станал човек и едносуштен и со нас, Он поседувал енергија на човечката природа.
Треба да се знае дека едно е енергија (ενέργεια = дејство), а друго е она што е енергично (дејствувачки), а нешто друго е остварената енергија (дело), а друго е оној кој со енергија дејствува (дејствувач). Енергијата, значи, е активно и суштинско движењене на природата; а она што е дејствувачки е природата од која произлегува енергијата (дејството). Делото е резултат на енергијата (делувањето); додека дејствувачот е оној кој ја користи енергијата, односно тоа е личен ипостас. Меѓутоа енергијата (делувањето) се нарекува и дело, како што и делото се нарекува делување, онака како што и создавањето се нарекува создание; затоа и велиме: „секое создавање“πάσα ή κτίσις мислејќи на созданијата.
Треба да се знае дека енергијата (дејството) претставува движење и дека тоа повеќе се остварува отколку што самото дејствува, како што рекол богоглаголивиот Григориј Богослов во беседата за Светиот Дух: „А ако е енергија, јасно е дека ќе биде остварувана, а не дека самата ќе дејствува, така да ќе престане заедно со оној дел што е остварено“.
Вреди да се знае дека и самиот живот претставува енергија, а дека неа ја чинат промените во развојот на живите битија и целокупното устројство на нивните животи, било да е тоа активност на прехраната или растењето, односно размножувањето, како и нагонската активност, односно чувствена, умна и самостојна активност. Ако, значи, сето тоа го видиме во Христа, тогаш ќе речеме дека во Него постои и човечка енергија.
Енергија се нарекува првиот поим кој се образува во нас, а тоа е проста и самостојна енергија на умот, кој сам по себе невидливо пројавува сопствени поими без кои ниту умот не би можел со право така да се нарече. Енергија се нарекува и откривањето и предавањето на замислените поими остварени преку изговарање на зборови. Но, оваа енергија не е ниту самостојна, ниту проста, туку сметаме дека е во однос кој сочинува поим и збор (говор). И самиот тој однос, кој дејствува кон она што се случува, е енергија; а и самото тоа што се извршува се нарекува енергија. Ова првото е енергија која и припаѓа само на душата, додека второто е енергија на душата која ја користи телото. Значи, едно е енергијата на телото која на умствен начин е оживеана со телото, а второто е резултат; зошто умот, разгледувајќи го претходно она што претстои, го извршува тоа со помош на телото. На душата, значи, и припаѓа водството (управата): имено таа го користи телото како орудие, водејќи го и управувајќи со него. Но, друго е енергијата на телото кога тоа е водено и придвижувано со душата. А резултат на енергијата на телото е допирот и држењето и, на некој начин, опфаќањето на она што е издејствувано, додека резултатот на енергијата на душата е обликување и изобразување на она што се случува. Така е и кога станува збор за нашиот Господ Исус Христос: силата на правење чуда била енергија на Неговата божествена природа, додека делото на Неговите раце, потоа волјата, како и зборовите: „Сакам, очисти се“, биле енергија на Неговата човечка природа. Делото на човечката природа е кршењето на лебовите, како и тоа што лепрозниот го слушнал зборот: сакам, додека резултатот на божествената природа е умножувањето на лебовите и очистувањето на лепрозниот. Зошто со помош на овие две енергии, и душевната и телесната, покажал една и иста, сродна и истоветна, своја божествена енергија. Имено, како што го признаваме постоењето на соединетите природи во Христа и нивното взаемно преплетување, и не ја одрекуваме нивната различност, туку ги броиме и признаваме дека се неразделни, така го познаваме и взаемниот број спој на волјите и енергиите и ги признаваме нивните различности и ги броиме, невоведувајќи со тоа поделба меѓу нив, зошто на кој начин телото е обожено без да претрпи промена на сопствената природа, на истиот начин волјата и енергијата се обожени, а не ја напуштиле својата природна состојба; зошто еден е Оној кој е и ова и она (и Бог и човек) за да може и божествено и човечки да сака и да дејствува.
Бидејќи во Христос има две природи, треба да се каже дека во Него има две енергии; зошто во кои е нееднаква природата во нив е различна и енергијата, а во кои е нееднаква енергијата во нив е различна и природата. И обратно: во кои е една и иста природата во нив е и една и иста енергија, а во кои е една енергија во нив е и една суштина, согласно на богомудрите Отци. Потребно е да се прифати едно од двете: или, говорејќи како во Христа има една енергија, да велиме дека во Него има и една суштина, или, доколку ни е блиска вистината и на евангелски и светоотечки начин да исповедаме дека има две природи, да исповедаме дека има и две енергии, следејќи го на соодветен начин нивното учење; бидејќи Он е едносуштен со Бога и Отецот по божеството, рамен е на Отецот и по енергијата. Бидејќи Он е исто едносуштен со нас по човештвото, рамен е со нас по енергијата, зошто, како што вели блажениот Григориј, епископ на Ниса: „А во кои е една енергија, во нив, секако, е и една те иста сила; зошто секоја енергија (дејство) е резултат на силата. Не е возможно, имено, несоздадената и создадената природа да имаат една природа или една сила или една енергија. А ако би рекле дека во Христа има една една енергија, со тоа на божеството на Логосот би ги придодале страстите (страдањата) на умствената душа, како што се стравот, тагата и агонијата.
Ако некои речат дека светите Отци, расправајќи за Света Троица, божем тврделе: во кои има една суштина, во нив има и една енергија и во кои има различна суштина во нив има и различна енергија и дека она што се однесува на богословието не треба да се пренесува на икономијата, ние им одговараме: ако светите Отци говореле за она што се однесува на богословието, и ако полсе овоплотувањето Синот не е со иста енергија со Отецот, тогаш нема да има ниту иста суштина. Кому, тогаш, ќе му го припишеме ова: „Отецот мој до сега работи и јас работам и што види Отецот да прави, тоа истото и Синот го прави и ако мене не ми верувате, на делата мои верувајте, зошто делата кои јас ги творам…тие сведочат за мене“, како и: „Зошто како што Отецот ги подига мртвите и ги оживува, така и Синот кои сака ги оживува“. Сето тоа покажува не само дека Синот и после овоплотувањето е едносуштен со Отецот, туку и дека има иста енергија со Него.
И повторно: ако промислувањето за се припаѓа не само на Отецот и Светиот Дух, туку и на Синот и после овоплотувањето и бидејќи промислата е енергија, следува дека Синот и по овоплотувањето има иста енергија со Отецот.
Ако од направените чуда спознаеме дека Христос има една суштина со Отецот, а чудата се енергија (дејство) Божја, следува дека Синот и по овоплотувањето има една и иста енергија со Отецот.
Ако има една енергија во Неговото божество и Неговото човечко тело, тогаш таа ќе биде сложена, така да или Синот ќе има различна енергија во однос на Отецот или и Отецот ќе има сложена енергија. А ако има сложена енергија, јасно е дека има и сложена природа.
А ако некои велат дека заедно со енергијата се воведува и личноста, ќе им одговориме дека ако заедно со енергијата се воведува и личноста, тогаш, следејќи обратна логика, заедно со личноста ќе биде воведена и енергија, така да, како и три личности, односно ипостаси-Света Торица-ќе има и три енергии, или пак, како што има една енергија, така има и едно лице и еден ипостас. Светите Отци, меѓутоа, едногласно говореле дека она што има една суштина, тоа има и една енергија.
И уште, ако заедно со енергијата се воведува и личност, оние кои воспоставија дека не говориме ниту за една, а ниту за две енергии во Христа, тие со тоа заповедале дека не говориме ниту за една, а ниту за две Негови личности.
И како што во вжарениот меч се сочувани природите на огнот и железото, така во него се сочувани и двете енергии (дејства) и нивните резултати. Зошто железото има способност да сече, а огнот има способност да гори, а сечењето е резултат на енергијата на железото, додека горењето е резултат на енергијата на огнот; а нивната различност е сочувана во вжарениот пресек и во пресечената паленица иако после соединувањето не би можело да има ниту горење без сечење, ниту сечење без горење; ниту пак, бидејќи станува збор за две природи на енергијата, кажуваме дека има два вжарени меча, а ниту поради тоа што има еден вжарен меч не остваруваме слевање на нивните суштински разлики. А резултат на човечката енергија е држењето и повлекувањето на детската рака, додека резултатот на божествената енергија е оживување на детето. Меѓутоа ако поради тоа што има еден ипостас Господов има и една енергија, тогаш поради тоа што има еден ипостас, има и една суштина.
И повторно: ако кажеме дека во Господ има една енергија, ќе кажеме дека таа е или божествена или човечка или средна (ниту божествена, ниту човечка). Но, доколку кажеме дека е божествена, ќе го наречеме само Бог, лишен од човечката природа која е подобна на нашата. А ако, пак, кажеме дека таа е човечка енергија, ќе похулиме нарекувајќи Го само човек. Но, ако кажеме дека таа енергија не е ниту божествена, ниту човечка, со тоа би тврделе дека Он не е ни Бог ниту човек, како и тоа дека не е едносуштен ниту со Отецот, ниту со нас: зошто ипостасната истоветност настанала од единството, а сепак да не се укинува различноста на природата. А, ако е сочувана различноста на природата, ќе се сочуваат, секако, и нивните енергии бидејќи нема неактивна (без енергија) природа.
Ако има една енергија во Христос, таа ќе биде или создадена или несоздадена, зошто нема таква енергија која би била некаде помеѓу (ни создадена, ниту несоздадена), како што нема ни таква природа. Имено, ако е создадена, ќе ја покажува само создадената (тварна) природа; а ако не е создадена, ќе укажува само на несоздадената (нетварна) суштина. Зошто природните својства треба да бидат, секако, согласни на природата бидејќи е невозможно да постои битие со непотполна природа. А енергијата, која по природа не припаѓа на она што е надвор од природата и јасно е дека е невозможно ниту да постои, ниту да биде спознајна природа без нејзината природна енергија; зошто преку она низ што дејствува секое битие, низ тоа неговата природа се потврдува, а тоа е непроменливо.
Ако Христос има една енергија, таа истата ќе биде создателна енергија и на она што е божествено и на она што е човечко. Меѓутоа, нема ниту едно од созданијата, останувајќи при сопствената природа, да биде во состојба да прави она што е меѓусебно спротивно: зошто огнот не може и да разладува и да грее, ниту водата не може да суши и да навлажнува. Како тогаш Оној кој по природа е Бог и кој по природа станал човек, со една и иста енергија можел да прави чуда и да претрпи страдања?
Ако Христос примил на себе човечки ум, односно умствена и словесна душа, секако дека ќе размислува и тоа постојано ќе размислува, зошто размислувањето е енергија на умот. Според тоа, Христос дејствува и како човек и секогаш дејствува.
А великиот светител Јован Златоуст во толкувањето на Делата на Апостолите, во втората беседа вели: „Нема да погреши оној кој и Неговото страдање го нарече дел, зошто, поднесувајќи се, го оствари она големо и чудесно дело разурнувајќи ја смртта и правејќи го сето останато“.
Ако секоја енергија се дефинира како суштинска активност на некоја природа, како што за тоа направиле значителни умови, каде некој видел неподвижна природа или потполно неактивна или каде некој пронашол енергија која не е активност на природната сила? Но, никој кој е разумен нема да прифати дека има само една природна енергија Божја и енергија на создаденото, според блажениот Кирил. Лазар не го оживува човечката природа, ниту, пак, божествената сила плаче, зошто плачењето е својство на човечката природа, додека живеењето е својство на ипостасниот живот. Но Он заеднички поседува секоја од овие две енергии, зошто во Него има еден ипостас, зошто еден е Христос и едно е Неговото лице, односно ипостас; но, Он има две природи, т.е. природа на своето божество и на своето човештво. На природен начин истакнувајќи од божеството, славата сепак стана заедничка за двете природи поради истоветноста на личниот ипостас, а она што е пониско е заедничко за двете природи зошто е од тело; зошто еден е и ист Оној кој е и ова и она, односно и Бог и човек и на едниот и истиот припаѓаат својствата на божеството и на чоивештвото. Имено, богознаците ги правело божеството, но не без учество на телото, додека она што е пониско го правело телото, но не без учество на божеството. Зошто божеството било соединето со телото во часот на Неговото страдање, останувајќи бестрасно (нестрадално) и поднесувајќи ги спасоносните страдања; а додека делувало божеството на Логосот, бил соединет со него Неговиот свет ум кој умувал и знаел она што се исполнува.
Секако дека божествената природа го предава на телото своето величество, додека таа самата останува недопрена во страстите (страдањата) на телото. Имено, телото не страдало и со својата божествена природа онака како што божествената природа на Логосот делувала низ телото, зошто телото послужило како орудие на божеството. Значи, иако од самото зачнување немало никакви поделби меѓу едното и другото обличје, сепак делата на едното и другото обличје цело време биле дела на една личност, но она што се случувало неразделно, тоа во никој случај не го мешаме, туку што во кое обличје било направено разбираме од својствата на самото дело.
Според тоа Христос дејствува и со едната и со другата Своја природа, односно, дејствува во него и едната и другата природа во заедница со онаа другата така што Логосот го извршува она што Му припаѓа на Логосот заради предимството и превласта на божеството, кои се својства на началствата и царствата; додека телото го извршува она што е согласно на волјата на Логосот кој со него се соединил и кое станало сопствено тело. Зошто телото само од себе не тргнало кон физички страдања, ниту тоа ги претрпело заради отстапување и бегање од она што е болно, ниту заради надворешните околности, туку тргнало по природен тек; имено Логосот сакал и дозволил тоа икономијски да го претрпи и да го оствари она што Му е својствено, за преку делата на Неговата природа да ја потврди вистината.
И како што на надсуштествен начин, раѓајќи се од Дева, ја стекнал својата суштина, така и она што е човечко го творел на надчовечки начин, одејќи со своите земни нозе по течна вода и тоа не така што водата станала цврста, туку заради тоа што со надприродната сила на божеството, водата станала таква што таа ниту се разлеала ниту попуштила под тежината на вештаствените нозе. Он не го правел она што е човечко само на човечки начин (зошто не е само човек, туку и Бог; отука и Неговите страдања се животворни и спасоносни), ниту само на божествен начин правел она што е божествено (зошто не е само Бог, туку и човек; отука богознаците ги правле со допир, зборови и други слични начини).
А ако некој рече дека говориме за една енергија во Христа, не за да ја укинеме Неговата човечка енергија, туку заради тоа што човечката енергија, за разлика од божествената енергија се нарекува страст и дека затоа говориме за една енергија во Христа, ќе му одговориме: на ист начин и оние кои говорат за една природа во Христа не го говорат тоа за да ја укинат човечката природа, туку заради тоа што човечката природа, за разлика од божествената природа, се нарекува страдална (острастена). А ние, да не ја нарекуваме човечката активност страст, заради нејзината различност од божествената енергија, зошто говорејќи воопшто, ничие битие не може да се спознае и да се дефинира преку израмнување или преку споредување со други. Тоа ќе се случи ако постоечките нешта се взаемно причински: имено, ако човечката активност е страст заради тоа што божествената активност е енергија, тогаш, секако, и заради тоа што божествената природа е добра, човечката природа ќе биде зла; и наспроти тоа, бидејќи човечката активност се нарекува страст, божествената активност ќе се нарече енергија, а бидејќи човечката природа е зла, божествената природа ќе биде добра и така целокупното создание ќе биде зло и ќе лаже оној кој рекол: „Тогаш погледна Бог се што создаде и ете, беше многу добро“.
Ние, пак, велиме дека светите Отци човечката активност на Господ Исус Христос ја нарекувале на разни начини, според одредената смисла: ја именувале и сила и енергија и разлика и движење и својство и страст (страдање) и тоа не во споредување со божествената активност, туку ја нарекувале сила зошто одржува и бидејќи е непроменлива; ја нарекле енергија зошто претставува карактеристични својства и во сите работи покажува еднообразност на она што е од ист вид; ја нарекле разлика зошто создава различности, движење зошто покажува; својство зошто го сочинува нејзиниот состав и пребива само во неа, страст зошто се движи, зошто се што произлегло од Бога и после Бога страда со движење, бидејќи не е самодвижење и самосила. Не ја нарекувале така во споредба со божествената активност, како што веќе е речено, туку заради целта која, на создателски начин, во себе ја смести причината на создавањето на светот; од тука, користејќи исто име како и за божествената енергија, ја нарекле енергија. А оној кој рекол: „Зошто секое од обличјата дејствува во заедница со она другото“, што различно направил од оној кој рекол: „И постејќи четириесет дена…најпосле огладне“, зошто и дозволил на природата, кога сакал, да прави она што и е својствено; или оние кои велат дека во него е различна енергијата или кои велат дека во него има двојна енергија, или пак една енергија за една природа, а друга енергија за друга природа? Зошто сето тоа, користејќи други изрази, говори за две енергии; имено, многу пати бројот на енергиите е изразен со други изрази, како кога ќе се каже „божествена“ и „човечка“, бидејќи разликата претставува различност на оние работи кои се разликуваат; а она, пак, што не постои (што нема свое битие), како ќе се разликува?
УПАТЕНО КОН ОНИЕ КОИ КАЖУВААТ: АКО ВО ЧОВЕКОТ ИМА ДВЕ ПРИРОДИ И ДВЕ ЕНЕРГИИ, ТОГАШ Е ПОТРЕБНО ДА СЕ КАЖЕ ДЕКА ВО ХРИСТА ИМА ТРИ ПРИРОДИ И ИСТО ТОЛКУ ЕНЕРГИИ
За секој човек, бидејќи е составен од две природи, т.е. од душа и тело и поради тоа што тие во него се непроменливи, ќе се каже, со право, дека во него има две природи; зошто и после соединувањето сочувано во него е природното својство и на едната и на другата природа. Бидејќи телото не е бесмртно, туку распадливо, а душата не е смртна, туку е бесмртна, ниту пак телото е невидливо, а душата пак, ниту е видлива со телесни очи, туку таа е словесна и умствена и бестелесна, додека телото е вештаствено и видливо и бестелесно. Значи, она што е по суштина спротивно, нема една природа; според тоа ниту душата и телото немаат една суштина.
И повторно: ако човекот е словесно смртно битие, а секое одредување претставува покажување на него подложни природи; и ако, согласно со неговата природа, она што е словесно со она што е смртно не е едно и исто, тогаш, според правилото на сопствената одредба, човек нема само една природа.
Ако понекогаш се каже дека во човекот има една природа, тогаш се зема зборот „природа“ наместо човечкиот вид, зошто ние велиме дека човекот од човек не се разликува според некаква разлика на природата, туку дека сите луѓе, имајќи ист состав и се сложени од душа и тело, и имајќи две природи, потпаѓаат под една дефиниција. Тоа не е противно на разумот, кога и Атанасиј, во својата беседа упатена против оние кои Го хулат Светиот Дух, рече дека се што е создадено, бидејќи е создадено, има една природа и тоа на овој начин: „А дека Светиот Дух е над создаденото (творевина) и дека е нешто друго во однос на природата на она што е создадено и дека е посебна личност на божеството, можно е да се разбере“. Зошто се она што се гледа како заедничко и во многу и што не постои во некои повеќе, а во некои помалку, се нарекува суштина. Бидејќи секој човек е составен од душа и тело, согласно со тоа велиме дека сите луѓе имаат една природа. Говорејќи за Господа, не можеме да кажеме дека во него има една природа, зошто секоја поединечно и по соединувањето ги задржуваат своите природни својства и не е возможно да се најде Христос како вид, бидејќи немало друг христос, настанат од божество и човек кој исто би бил и Бог и човек.
И повторно: не е исто да се биде „еден“ во однос на човечкиот вид и „еден“ во однос на суштината на душата и телото. Зошто „еден“ во однос на човечкиот вид укажува на единствената сличност која постои во сите луѓе, додека „еден“ во однос на суштината на душата и телото го уништува само нивното битие, водејќи ги во потполно непостоење; зошто или едната суштина ќе се претвори во Друга или од она што е различно ќе настане нешто потполно друго, така да и едното и другото (и душата и телото) ќе бидат изменети или, останувајќи во сопствените граници, ќе имаат две природи; бидејќи кога станува збор за суштината, телото не е идентично со она што е бестелесно. Не е потребно ние, кои велиме дека во човекот има една природа, не заради идентичноста на суштинските својства на душата и телото, туку заради единствената сличност на единките кои спаѓаат во видот, да кажеме дека во Христа има една природа, кога нема вид кој би опфатил мноштво на ипостаси.
Уште се вели дека секој состав постанува со сложување на непосредните чинители; имено, не велиме дека куѓата е составена од земја и вода, туку од тули и дрва. Би морало да се каже дека и човекот е сложен најмалку од пет природи, односно, од четири елементи и душа. Така и кога станува збор за нашиот Господ Исус Христос, не ги испитуваме деловите на деловите, туку она што непосредно учествува во Неговиот состав, односно божеството и човечкото.
И уште говорејќи дека во човекот има две природи, принудени сме да кажеме дека во Христа има три природи, а и вие говорејќи дека човекот е сложен од две природи, ќе учите дека Христос е сложен од три природи; исто така и кога се во прашање енергиите, зошто неопходно е енергијата да биде во согласност со природата. А да се каже дека човекот има две природи и дека навистина има, сведок е Григориј Богослов: „Зошто навистина има две природи“, вели тој: „Бог и човек, зошто постои и душа и тело“. А во својата беседа за крштевањето тој го вели следново: „Бидејќи сме двојни, составени од душа и тело и од видови, како и од невидлива природа, двојно е и нашето очистување со вода и со Дух.“
ЗА ТОА ДЕКА СЕ ОБОЖИЛА ПРИРОДАТА И ВОЛЈАТА НА ТЕЛОТО ГОСПОДОВО
Треба да се знае дека не се кажува дека телото Господово не се обожило со преметнување на Неговата природа, ниту со нејзино претворање, ниту со имена, ниту со слевање и дека станало рамнобожно и Бог, како што вели Григориј Богослов: „Едното од нив обожило, а другото било обожено“ и „се осудувам да го наречам рамнобожно“ и „постанало човек она што помазало, а постанало Бог она што е помазано“. Бидејќи тоа не се остварило со преметнување на природата, туку со икономиско соединување , односно соединување по ипостас, со кое телото неразделно се соединило со Бог Логос, како и со взаемно продирање на природите, како што велиме дека се случува при вжештување на железото; зошто како што учиме дека очовечувањето е остварено без промена и претворување на божеството, сметаме дека на ист начин дошло до обожение на телото. Зошто логосот, бидејќи постана тело, не се отстранил себеси од состојба на сопственото божество, ниту од богодоличните величества кои ги поседувал; ниту телото, откако се обожило, ја изменило сопствената природа или нејзините природни својства, зошто и по соединувањето, природите останале неизмешани, а нивните својства неповредени. Но, телото Господово се обогатило со божествени енергии потполно благодарејќи на ипостасното соединување, не поднесувајќи при тоа никаков губиток на природните признаци , зошто телото правело она што е божествено, не по сопствените енергии, туку преку Логосот кој е со него соединет, бидејќи Логосот преку телото ја пројавил својата енергија. Зошто вжареното железо пали, но енергијата на палењето не ја стекнало на природен начин, туку ја стекнало од соединување со огнот.
Според тоа Христовото тело било смртно по сопствената природа, а животворно по ипостасното соединување со Логосот. На сличен начин и кога станува збор за обожението на волјата не велиме дека е изменета нејзината природна активност, туку дека се соединила со Неговата божествена и сесилна волја, и дека станала волја на очовечениот Бог; заради тоа и кога посакал да се прикрие не можел зошто Бог Логос благоизволил да покаже како во него вистински постои несилна човечка волја, а кога, пак, кога посакал направил лепрозниот да се очисти, благодарејќи на своето единство со божествената волја.
Треба да се знае дека обожението на природата и волјата јасно пројавува и укажува на две природи и две волји; бидејќи како што вжареноста не ја претвора природата на она што е вжарено во природата на огнот, туку покажува и она што е вжарено и она што го вжарило, а тоа е пројава не на едното, туку на двете, така и обожението не твори една сложена природа, туку две природи и единство по ипостас. Григориј Богослов вели: „Од кои едно обожило, а друго било обожено“, а говорејќи „од кои“ и „едно“ и „друго“, укажал на две природи.
УШТЕ НЕШТО ЗА ПОСТОЕЊЕТО НА ДВЕ ВОЛЈИ И ДВЕ СЛОБОДИ ВО ХРИСТА, КАКО И ЗА НЕГОВИТЕ УМОВИ, ЗНАЕЊА И МУДРОСТИ
Говорејќи за Христа дека е совршен Бог и совршен човек, секако дека ќе Му припишеме се: и природните својства на Отецот и природните својства на мајката; зошто постана човек за да го победи она што било победено. Зошто, оној за кого се е можно, не бил немоќен со својата семожна власт и сила да го избави човекот од тиранинот, но со тоа тиранинот би имал можност да приговори дека тој кој го победил човекот, е потчинет од страна на Бога. Бидејќи сострадалниот и човекољубив Бог сакал паднатиот човек да го покаже како победник, постанал човек за со подобното да го врати она што е подобно.
А дека човекот е словесно и умствено битие, никој не оспорува. Како Бог би постанал човек ако земал на себе бездушно (неживо) тело или безумна душа? Бидејќи тоа не е човек. Зошто тогаш сме дарувани со очовечување Божје ако оној кој прв е острастен не е спасен и ако не се обнови и укрепи преку соединување со божеството? Бидејќи она што со очовечување не е прифатено од страна на Логосот, тоа не е исцелено. Според тоа, Христос го земал на себе целокупниот човек, како и оној негов дел кој најмногу падна во немоќ, за целосно да му дарува спасение. Имено, никогаш немало ум без мудрост, лишен од знаење, зошто ако тој е неактивен и неподвижен тогаш е и непостоечки.
Бидејќи Бог Логосот посакал да го обнови она што е според Неговиот образ, Он постанал човек. А што е тоа според Неговиот образ, ако не умот? Зарем оставајќи го она што е повисоко, го зел на себе она што е пониско? Зошто умот е во средина меѓу Бог и телото: во телото е како станар, а во Бога како образ. Умот, значи, се соединува со (божествениот ) ум и посредува меѓу Божјата чистота и материјалноста на телото: зошто ако Господ зел на себе безумна душа, тогаш зел душа на бесловесно животно.
Но, иако Евангелистот рекол дека Логосот постанал тело, треба да се знае дека од страна на Светото Писмо човекот понекогаш се нарекува душа, како на пример: „Со седумдесет и пет души се симна Јаков во Египет“; а понекогаш: „Секое тело ќе види спасение Божје“. Значи Господ не постанал бездушно (неживо) и безумно тело, туку човек. Имено, Самиот Он вели: „Зошто ме биеш, човекот кој ви ја кажа вистината?“ Зема на себе тело во кое има словесна и умна душа, која управува со телото, но на која управува божеството на Логосот.
Но Он по својата природа имал волја и како Бог и како човек, но Неговата човечка волја била потчинета на Неговата божествена волја, недвижејќи се по сопствена намера, туку сакајќи го она што го посакала Неговата божествена волја. Зошто по дозволувањето на божествената волја, човечката волја претрпела она претрпела она што и е сопствено. Кога Христос молел да го одмине смртта, бидејќи Неговата божествена волја тоа по природа го дозволила, ја избегнувал смртта, бил на смртни маки и се уплашил; а кога Неговата божествена волја посакала Неговата човечка волја да ја прифати смртта, тогаш страдањето било и по неговата волја; зошто Он не само како Бог доброволно се предаде себе си на смртта, туку и како човек; така и нам ни ја дарува храброста кон смртта. Така, пред своето спасоносно страдање вели: „Оче мој, ако е можно нека ме одмине оваа чаша“, јасно е дека чашата требало да ја испие како човек, а никако како Бог. Како човек, Он сака таа чаша да го одмине, зошто тоа се зборови на природен страв: „Но не мојата волја според која сум разносуштен во однос на Тебе, но Твојата нека биде, односно мојата и Твојата, по која сум наречен едносуштен со Тебе“, а тоа се зборови на храброст. Зошто душата Господова, која со своето благоизволение навистина постана човек, искусувајќи ја претходно природната слабост која се чувствува при разделувањето од телото и почувствувајќи природно сожалување, се закрепнала повторно со божествената волја и стекнала храброст кон смртта. Зошто Он самиот, бидејќи бил целокупен Бог, заедно со своето човештво, и целокупен човек, заедно со своето божество. Он како човек, во себе и преку себе, она што е човечко го потчинил на Бога и Отецот, се дал себеси на нас како најдобар образ и пример, и бил послушен кон Отецот.
Но слободно посакувал според својата божествена и според својата човечка волја, зошто на секоја словесна природа всадена е слободната волја. Зошто инаку би имал словесен ум ако не умувал словесно? Бидејќи Творецот во бесловесните животни всадил природна желба за на таков начин да ги доведе до создавање на нивната сопствена природа; бидејќи немаат словесност, тие не можат да управуваат, туку со нив управува природната желба. Отука, штом се појави желбата, веднаш се појавува желба за дејство (за остварување на желбата) зошто тие не користат ниту разум, ниту одлука, ниту размислување, ниту расудување. Поради тоа тие и не се пофалени и не се блажени како оние кои довроволно постапуваат, ниту се казнувани како оние кои творат зло. Словесната природа, пак, има активна природна желба, но е водена и управувана од страна на словесниот разум зошто предимството на разумот е во тоа што поседува слободна волја која ја нарекуваме природна активност во словесното битие. Поради тоа таа е пофалена и се нарекува блажена кога постапува како доблест или е казнувана кога постапува како зло.
Според тоа душата Господова сакала (имала своја волја) слободно, но слободно сакала она што Неговата божествена волја сакала таа (душата) да посакува; зошто телото не се движело на знак на Логосот (зошто и Мојсеј и сите светители дејствувале водени од божествениот знак) туку Он, како Бог и човек, посакувал и според божествената и според човечката волја. Заради тоа двете волји на Господа взаемно се разликуваат не по прашање на мислењето, туку по прашање на нивните природи сили (можности). Зошто Неговата божествена волја била беспочетна и сесоздателна (која создала се), имајќи сила која по неа следува, така да била и бестрасна (нестрадална), додека Неговата човечка волја дошла со време и претрпела природни и непорочни страсти (страдања); таа по својата природа не била семоќна, но бидејќи вистински и по природа постанала волја на Бог Логосот, станала и семоќна.
ЗА ОНИЕ КОИ ПРАШУВААТ: ДАЛИ ИПОСТАСОТ ХРИСТОВ Е СОЗДАДЕН ИЛИ НЕСОЗДАДЕН
Ипостасот на Бог Логосот пред овоплотувањето бил прост, несложен, бесплотен и несоздаден (нетварен); откако се овоплоти, ипостасот стана и ипостас на телото и уште стана сложен од божеството, кое секогаш го имал и телото кое го прифатил; така да носи сопственост на две природи бидејќи е спознајна во две природи. Според тоа, еден и ист ипостас е несоздаден по своето божество и создаден по своето човештво, потоа видлива и невидлива; инаку ќе бидеме принудени или да Го делиме едниот Христос говорејќи дека во Него има два ипостаси или, одрекувајќи ја различноста на природите, да воведеме промена и сливање на природите.
ЗА ТОА КОГА ХРИСТОС БИЛ НАРЕЧЕН СО ТОА ИМЕ
Не е точно, како што некои лажно говорат, дека умот се соединил со Бог Логосот пред овоплотувањето од Дева и од тогаш не бил наречен Христос; тоа неумесно тврдење е едно од лудостите на Ориген кој учел за претпостоењето на душите. Ние, пак, велиме дека Синот и Логосот Божји станал и бил наречен Христос од моментот кога се вселил во утробата на Светата и Секогаш Дева, и непретрпувајќи никаква измена постанал тело, а телото било помазано (охристовено) со божество: Зошто тоа помазување (χρΐσις, охристовување) има човечка природа, како што вели Григориј Богослов. А Свети Кирил, епископот Александриски, во писмото до царот Теодосиј вели: „Зошто треба да се каже дека не треба да се нарече Христос Исус ниту Слово кое е од Бога, а да е без човештво, ниту пак Храм кој е роден од жена, а да не е соединет со Логосот: зошто со Христос се поима Логосот кој е роден од Бога и кој, преку икономско соединување, на неискажлив начин е приопштен на човештвото (човечката природа). А во писмото до царицата, тој вели: „Некои велат дека името Христос подобува на Логосот кој е роден од Бог Отецот, кој се поимува и постои како сам и посебен по себе. Меѓутоа, ние не сме научени да мислиме и да говориме така; зошто велиме дека, кога Логосот станал тело, тогаш бил наречен Исус Христос. Имено, бидејќи е помазан со елејот на радувањето, односно со Светиот Дух, од страна на Бог и Отецот, наречен е Христос (Помазаник). А дека тоа помазување се однесува на човечката природа Христова нема да се предомислува да каже оној на кого му е својствено правилно да расудува“. И препрославениот Атанасиј во беседата за доаѓањето на спасителот Христос отприлика вели вака: „Бог кој постои од претходно, пред што се појави во тело, не бил човек, туку бил Бог во Бога, невидлив и бестрасен (нестрадален); но кога стана човек, заради телото го примил името Христос, зошто страдањето и смртта се последица на тоа име“.
Но иако Божественото Писмо вели: „Поради тоа помази ме, Боже, твојот Бог со маслото на радоста“, треба да се знае дека Божественото Писмо често користи минато време, наместо идно време, како во стихот: „После тоа се јави на земјата и со луѓето поживее“, зошто Бог уште не се јави, ниту со луѓето поживее, кога тоа е кажано; како и: „На реките Вавилонски, таму седевме и плачевме“, зошто тоа се уште не се случило.
ЗА ОНИЕ КОИ ПРАШУВААТ: АКО СВЕТА БОГОРОДИЦА РОДИЛА ДВЕ ПРИРОДИ, ДАЛИ ДВЕТЕ ПРИРОДИ И НА КРСТОТ ВИСЕЛЕ?
Својствата на природата е непостанатост и постанатост (τό γενητόν) напишано со едно ν, што покажува несоздаденост и создаденост; додека нероденоста и роденоста (τό γεννητόν, напишано со две ν) не се својства на природата, туку на ипостасот, односно да биде роден и да не биде роден, што во грчкиот јазик се изразува со две v. Така, значи, божествената природа е непостаната, односно несоздадена, а се што е по божествената природа е постанато, односно е создадено. Според тоа, во божествената и несоздадена природа се поимуваат својствата: во Отецот нероденоста (зошто не е роден), во Синот роденоста (зошто вечно се раѓа од Отецот), а во Светиот Дух происходувањето. И во секој вид на живо битие, тие кои се први се неродени (άγέννητα), но не и непостанати (άγένητα); зошто постанале од страна на Создателот, а не се родени од битија од ист вид. Имено, постоењето е тварно, додека раѓањето, кога станува збор за Бога, е излегување на едносуштниот Син само од Отецот, а кога станува збор за созданијата, е излегување на едносуштниот ипостас од соединување на маж и жена. Отука знаеме дека раѓањето не е својство на природата, туку на ипостасот. Зошто ако тоа би било својство на природата, тогаш во една и иста природа не би се запазувало и раѓање и постанување (создавање). Значи, Света Богородица родила ипостас, кој е спознатлив во две природи, кој по божеството е безвремено од Отецот роден и кој на крај во време од неа овоплотен и со тело роден.
А ако оние кои ова го прашуваат, напоменуваат дека во оној кој е роден од Света Богородица има две природи, ние им велиме: да, има две природи: Зошто Он е и Бог и човек. На ист начин говориме и кога се работи за крсното распетие, воскресението и вознесението, зошто тоа не се сопствености на природата, туку ипостаси. Затоа Христос, кој имал две природи, пострадал и бил распнат со својата страдална природа; зошто на крстот висел со телото, а не со божеството. Инаку нека ни одговорат нам кои прашуваме: Дали две природи умреле на крстот? Ќе одговориме НЕ. Значи не се распнати две природи, туку Христос е роден, односно Бог Логосот кој се очовечил, роден е со тело, распнат е со тело, пострадал со тело, умрел со тело, а при тоа Неговото божество останало нестрадално.
ЗОШТО ЕДИНОРОДНИОТ СИН БОЖЈИ СЕ НАРЕКУВА ПРВОРОДЕН
Првороден е оној кој е роден прв, било да е единороден, било да е роден пред останатите браќа. Ако Синот Божји би се нарекол првороден, а не се нарече и единороден, со тоа би подразбирале дека Он е првороден од сите созданија, зошто и самиот божем е создание. Но, бидејќи се нарекува и првороден и единороден, треба и едното и другото да се исполнува кога говориме за Него. Значи, велиме за Него дека е „Првороден пред секоја твар“ зошто и Он произлегол од Бога и тварта е создадена од Бога. Но, бидејќи Он самиот е безмерно роден од суштината на Бога и Отецот, со право ќе се нарече единороден првороден Син, а не првосоздаден; зошто создаденото не произлегло од суштината на Отецот, туку со негова волја е преведена од небитие во битие. „Првороден меѓу многумината браќа“ зошто бидејќи бил единороден и од мајка, бидејќи слично на нас, си дозволил на себе крв и тело и станал човек, станавме и ние преку него синови Божји, бивајќи всиновени преку крштевањето. Он самиот кој е по природа Син Божји постанал првороден меѓу нас, кои сме всиновени и со благодат станавме синови Божји и се нарековме Негови браќа. Поради тоа говорел: „Се вознесувам кон мојот Отец и вашиот Отец“. Не рекол: „Отецот наш“, туку „Отецот мој“, т.е. Отецот по природа, а „Отец ваш“ по благодат, затоа и „на мојот Бог“ и „на вашиот Бог“. И не рекол „нашиот Бог“, туку „на мојот Бог“ и „на вашиот Бог“ како Создател и Господ.
ЗА ВЕРАТА И КРШТЕВАЊЕТО
Исповедуваме едно крштение за простување на гревовите и за живот вечен: зошто крштевањето ја објавува смртта Господова. Преку крштевањето ние стануваме погребени заедно со Господа, како што вели божествениот Апостол. Имено, како што смртта Господова еднаш се случила, така треба и еднаш да се крстиме, а треба да се крстиме според Господовите зборови: „во името на Отецот и Синот и Светиот Дух“, кој не поучува дека исповедуваме вера во Отецот и Синот и Светиот Дух. Затоа оние кои се крстени во Отецот и Синот и Светиот Дух и кои се научени дека има една божествена природа во три ипостаси, а повтроно се крштеваат, тие повторно го распнуваат Христа, како што вели божествениот Апостол: „Зошто не е можно оние кои еднаш се просветлени….повторно да се враќаат на покајание, бидејќи тие од своја страна повторно го распнуваат Синот Божји“. А оние кои не се крстени во името на Света Троица, тие треба повторно да се крстат. Зошто, иако божествениот Апостол вели дека „во Исус Христос и во Неговата смрт се крстиме“, не кажува дека крштевањето треба да биде така, туку дека крштевањето е образ на смртта Христова, зошто крштевањето со три потопувања во вода ги означува трите дена на Господовото погребување. Крштевањето во Христа покажува дека се крштеваме верувајќи во Него. Имено, не е можно да се поверува во Христа ако не бидеме научени во исповедувањето на верата во Отецот и Синот и Светиот Дух. Зошто Христос е Син на живиот Бог кого Отецот го помазал со Светиот Дух, како што вели божествениот Давид: „Поради тоа помази ме, Боже, твојот Бог со масло на радоста повеќе од другарите твои“. А Исаија вели во името Господово: „Духот на Господ Бог е на мене, со кој Господ ме помаза“. Господ, меѓутоа, поучувајќи ги своите ученици за призивот, говорел: „Крстејќи ги во името на Отецот и Синот и Светиот Дух. Но, Бог не создаде за нераспадливост, но бидејќи ја престапивме Неговата спасоносна заповед, не осуди со смртна погибел за злото да не стане бесмртно, снисходувајќи им на своите слуги по својата преголема добрина и станувајќи подобен на нас и со своето страдање не искупи од пропадливоста, и од своето свето и пречисто ребро ни источи извор на очистување: вода за повторно раѓање и изгладување на гревовите и распадливоста, а крвта како пијалок кој прибавува вечен живот. Ни даде и заповед да се прераѓаме со вода и Дух, така што со молитва и призив Светиот Дух се спушта на водата. Бидејќи човекот е двоен, од душа и тело, ни дарува и двојно очистување, т.е. со вода и Дух. Со Духот кој обновува во нас она што е по образа и по подобие, и со вода која, со благодатта на Духот, го очистува телото избавувајќи го од гревови и распадливост, така да водата претставува образ на смртта, а Духот го дава залогот на животот.
Зошто од почетокот „Духот Божји се воздигаше над водата“. И од почетокот Писмото сведочи за тоа дека водата има моќ на очистување. Во времето на Ное, Бог со вода го потопи светскиот грев. Секој кој бил нечист по Мојсеевиот закон се очистувал со вода, а и самите облеки се перат со вода. Дека благодатта на Духот е соединета со водата покажува и пророкот Илија, спалувајќи ја со вода жртвата паленица. И речиси се, по законот Мојсеев, се очистува со вода – зошто она што е видливо е символ на она што се поимува со умот, – повторно раѓање, но се случува во душата: зошто верата, иако сме созданија, знае со Духот да не всинови со Бога и да не приведе кон некогашното блаженство.
Имено, отпуштањето на гревовите низ крштевањето подеднакво се дарува, додека благодатта на Духот се дарува во зависност од верата и претходното очистување. Сега, пак, со крштевањето ја примаме првината на Духот, а повторното раѓање е за нас почеток на друг живот и печат и заштита и просветување.
Затоа треба со сета сила безбедно да се чуваме чисти од валкани дела, и за разлика од песот кој се враќа на својата повраќаница, за повторно себе да не се направиме робови на гревот. „Верата без дела е мртва“, како што се мртви и делата без вера: зошто вистинската вера се осведочува со дела.
А се крштеваме во името на Света Троица зошто на оној кој прима крштение потребна е Светата Троица заради сопственото создавање и оддржување и не е возможно сите три ипостаси да не бидат истовремено присутни зошто Света Троица е неразделива.
Првото крштевање бил општиот потоп заради истребување на гревот. Второто крштевање било со морето и облакот, зошто облакот беше символ на Духот, а морето символ на водата. Третото крштевање било според законот на Мојсеј; зошто секој кој бил нечист се миел со вода, потоа ја перел својата облека за така да влезе во шаторот. Четврото крштевање било она на Јован, кое било подготвително и кое оние кои биле крстени ги водело на покајание (преумување), за да поверуваат во Христа. Вели: „Јас ве крштевам со вода за покајание; А Оној што доаѓа по мене …Он ќе ве крсти со Свет Дух и оган. Јован, значи, со вода однапред очистува заради крштевање со духот. Петото крштевање е крштевањето Господово, со кое и самиот бил крстен. А Он се крштева не затоа што Нему Му било потребно очистување, туку го присвоил моето крштевање за на таков начин да ги сотре главите на демоните во водата, за да го потопи гревот и целиот стар Адам со вода да го погребе, да го освети крстителот, да го исполни законот, да ја открие тајната на Света Троица и нам да ни биде образец и пример за крштевање. Значи ние се крштеваме со совршеното крштевање Господово кое се обавува со вода и Светиот Дух.
Се кажува, пак, дека Христос крштева со оган: зошто благодатта на Духот во вид на огнени јазици ја излеал врз светите апостоли, како што самиот Господ рече: „Зошто Јован крштеваше со вода, а вие ќе крштевате со Светиот Дух и оган не допго после овие денови“ или со крштевање на идниот пеколен оган. Шестото крштевање е она кое се обавува со покајание и солзи, кое навистина е тегобно. Седмото крштевање е она кое се обавува со крв и страдање, со кое и самиот Христос е крстен заради нас и кое е толку чесно и блажено што не се сквернави со друга нечистотија. Осмото крштевање е ова последното кое не е спасоносно, но го отстранува злото – зошто злото и гревот веќе не живеат – и тоа бесконечно казнува.
Светиот Дух, со телесен облик на голуб, слета врз Господ покажувајќи Го како првина на нашето крштевање и почествувајќи го со тоа телото, зошто и телото со обожението постанало Бог и поради тоа што од самиот почеток станало обичај голубот да благовести за престанокот на потопот. Врз светите апостоли слегол во вид на оган бидејќи е Бог, а “Бог е оган кој спалува“.
Елејот се користи при крштевањето за да го означи нашето помазување (χρισχς) и нас да не направи помазаници (Χριστός = Помазаник), и со Светиот Дух да ни вети милост Божја, зошто некогаш голубицата, на оние кои се спасиле од потопот, им донела маслиново гранче.
Јован е крстен со положувањето на својата рака врз темето на Господа и со сопствената крв.
Не треба да се одложува крштевањето кога верата е осведочена со дела кај оние кои пристапуваат со крштевање. Зошто оној кој пристапува кон крштевање со лукавство, тој повеќе ќе биде осуден отколку што ќе има полза.
ЗА ВЕРАТА
Верата, секако, е двојна, зошто верата се појавува од проповеди, имено слушајќи ги божествените Списи веруваме во учењето за Светиот Дух. Но, верата се усовршува делотворно верувајќи во се она што е законоположено од страна на Христа, почитувајќи ги и исполнувајќи ги заповедите на Оној кој не обнови; зошто оној кој не верува според преданието на Вселенската Црква или кој со своите беззакони дела заедничари со ѓаволот, тој е неверник.
А верата е основа на се на што се надеваме, потврда на невидливите нешта или непоколебливо и одлучно надевање во остварување на она што од страна на Бога ни е ветено и на она што ние од Него сме побарале. Првата вера, значи, припаѓа на нашата одлука, а втората вера припаѓа на благодатните дарови на Светиот Дух.
Но, треба да се знае дека со крштевањето во нас е обрезан секој покривач кој од раѓање го имаме, односно грев и дека со него стануваме духовни Израелци и народ Божји.
ЗА КРСТОТ (РАСПЕТИЕТО) И ПОВТОРНО ЗА ВЕРАТА
Зборот за крстот е лудост за оние кои гинат, а сила Божја за нас кои се спасуваме. Духовниот човек, пак, се испитува, а душевниот човек не прима она што е од Духот. Имено, лудост е за оние кои тој збор не го примаат со вера и кои не ја земаат во превид добрината и семоќта Божја, туку она што е божествено го испитуваат размислувајќи на човечки и природен начин; зошто се што е Божје е над природата и разумот и мислите. Зошто ако некој размислува на кој начин и зошто Бог превел од небитие во битие и посака тоа да го долови со природно умување, тоа нема да го сфати зошто тоа знаење е душевно (психичко) и демонско.
Но, ако некој раководен од верата, она што е божествено го замисли добро, семоќно, вистинско, мудро и праведно, ќе заклучи дека се е исправно и како треба и ќе го пронајде правиот пат. Зошто невозможно е да се спасиме без вера, зошто се, како човечко, така и духовно, постои со верата. Ниту земјоделецот без вера не ја засекува браздата на своето поле, ниту трговецот пловејќи на мал чамец без вера ја предава својата душа на разбеснатите морски бранови, ниту без вера браковите се склопуваат, ниту било што во животот што се случува. Со верата поимаме дека се што постои е со силата Божја преведено од небитие во битие; се, и она што е божествено и она што е човечко, со вера постигнуваме. Значи, верата е согласност без преголемо испитување.
Секое дело и чудотворство Христово е исклучително големо и божествено и чудесно, но од сите Негови дела најдостојно за воодушевување е Неговиот чесен крст (распетието). Бидејќи со ништо друго смртта не е уништена, прародителскиот грев не е простен, адот не е опустошен, воскресението не е дарувано, силата не ни е дарувана да го презреме она што е сегашно, па и во самата смрт не е остварен повторниот пораст кон старото блаженство, вратата на рајот не е отворена, нашата природа не седнала од десната страна на Бога, не сме станале чеда и наследници Божји, освен преку крстот на нашиот Господ Исус Христос. Сето тоа е остварено со крстот зошто сите кои во Христа се крстиме, во Христа се облекуваме. Христос е, пак, Божја сила и Божја премудрост. Но ете, смртта Христова, односно Неговото распетие, не однела во ипостасна мудрост и сила Божја. Крсното слово и сила Божја, било зарди тоа што силата Божја, односно победата над смртта, со него ни се откри, било поради тоа што, како што четирите крака на крстот со средишен клинец се држат и стегаат, исто така и висината и длабочината, должината и ширината, односно целокупната видлива и невидлива твар, со силата Божја се оддржува заедно.
Крстот ни е даден на челото како знак, на начин на кој на Израел му беше дадено обрезанието; зошто со него ние верниците се издвојуваме и се распознаваме од неверниците. Тој е штит и оружје и победнички трофеј против ѓаволот. Тој е печат, да не ни се приближи оној кој ги убива првенците, како што вели Писмото. Тој е воскресение на заспаните, потпора за оние кои стојат, жезол за оние кои се напасени, раководство за оние кои се враќаат, усовршување на оние кои напредуваат, спасение за душата и телото, отфрлање на секое зло, виновник за секое благо, уништување на гревот, изданок на воскресението, дрво на вечниот живот.
Пред тоа скапоцено и навистина чесно дрво, на кое Христос се принесе себеси на жртва заради нас осветувајќи го со своето тело и крв, треба да се поклонуваме; како и на клинците, копјето, облеката и Неговите свети места, како што се јаслите, пештерата, спасоносната Голгота, животворниот Гроб, Сион градот на црквите и слично; како што вели богоотецот Давид: „Да влеземе во живеалиштата Негови и да се поклониме на подножјето на нозете Негови“. А дека при тоа мисли на крстот, покажува следново: „Стани, Господи, на своето почивалиште“, зошто станувањето (воскресението) следи на распетието. И ако ни е мил домот и постелата и облеката на оние кои ги сакаме, колку ни се помили оние работи што припаѓаат на Бога и Спасителот, преку кои работи ние сме и спасени.
Се поклонуваме дури и на образот на чесниот и животворниот крст, иако се создава од друго вешстаство, непочитувајчи ја при тоа материјата (тварта), туку образот на крстот како символ на Христа. Зошто Он самиот на своите ученици им рече, предупредувајќи ги: „И тогаш ќе се покаже знакот на Синот Човечки на небото“, говорејќи, всушност, за крстот. Затоа ангелот (благовесникот) на воскресението им вели на жените: „Исуса го барате Назареќанинот, распнатиот?“, а апостол Павле: „А ние го проповедаме Христа распнатиот“. Имено, има многу Христоси (помазаници) и Исуси, но само еден е распнатиот. Апостолот не рекол: прободениот со копје, туку: распнатиот. Според тоа треба да се поклонуваме на знакот Христов. Зошто таму каде е Неговиот знак, таму и Он ќе биде. Додека тварта, од која е создаден образот на крстот, дури и ако е злато или некој скапоцен камен, ако се случи образот на крстот да се расипе, не треба да се почитува. Значи, се поклонуваме на она што е посветено на Бога, принесувајќи почитување само на Него.
Тој чесен крст е предизобразуван од дрвото на животот кое Бог го насади во рајската градина; а бидејќи смртта стапила во светот преку дрвото, требало и животот и воскресението да бидат дарувани преку дрвото; Јаков, поклонувајќи се на врвот на Јосифововиот жезол, прв образувал крст, а потоа Јосиф, вкрстувајќи ги рацете, ги благословил своите синови; знакот на крстот го опиша многу јасно и жезолот Мојсеев кој крстообразно удрил по морето, спасувајќи го така Израел, а го потопил Фараонот; знакот на крстот крстообразно го опишале испружените раце кои го поразиле Амалик; дрвото кое направило горчливата вода да стане слатка, карпата која се расцепила и од која потекла вода; Ароновиот жезол кој му послужил како знак за свештеничко достоинство; знакот на крстот го изобразувала и убиената змија која победоносно била обесена на дрвото зошто дрвото ги спасувало оние кои со вера го гледале мртвиот непријател (змијата), зошто и Христос, не познавајќи го гревот, во телото на гревот, бил окован. Великиот Мојсеј укажува: „Ќе видите, вашиот живот ќе биде како да виси пред очите ваши“, а Исаија вели: „Постојано ги испружував рацете свои кон народот непокорен, кој оди по своите мисли“. А ние кои се поклонуваме на тоа, да се здобиеме со свој дел од распнатиот Христос. Амин.
ЗА ПОКЛОНУВАЊЕТО КОН ИСТОК
Се поклонуваме кон исток, не без причина, ниту по случајност, туку бидејќи сме сложени од бидлива и невидлива, односно умствена и чувствена природа, Му принесуваме на Создателот и двојно поклонување; како што пееме и со умот и со телесните усни и како што се крштеваме со вода и Дух, на двоен начин се соединуваме со Господа, учествувајќи во светите тајни и со благодатта на Светиот Дух.
Бидејќи Бог е умствена светлина и Сонце на правдата и бидејќи Христос во Писмото е наречен исток, природно е да Му се посвети истокот за поклонување зошто се што е добро треба да го посветуваме на Бога од кого ни доаѓа секое добро. Вели уште божествениот Давид: „Царства земски, пејте на Бога, пејте на Господа, кој седи на небесите на небебото кон исконот (исток)“. А Писмото уште вели: „И насади Господ Бог градина во Едем на исток и таму го смести човекот кој го создаде“, кого, кога ја престапи Неговата заповед, го изгна од рајската градина и го насели спроти рајската градина на изобилието, односно на западната страна. На Бога се поклонуваме барајќи ја древната татковина и вртејќи се кон неа. И шаторот Мојсеев имал завеса и очистилиште на источната страна. И племето Јудино, како најдостојно по чест, е поставено на источната страна. И во преславниот Соломонов храм, Господовите двери се наоѓале на источната страна. Освен тоа и Господ, кога бил распнат, гледал кон запад, така ние се поклонуваме кон исток обрнувајќи се кон Него. А кога се вознесувал кон небото, се вознесувал кон исток и така апостолите му се поклонувале и така ќе дојде на ист начин на кој, како што виделе, отишол на небото, како што рече и сам Господ: „Како што молњата излегува од исток и светнува до запад, така ќе биде и доаѓањето на Синот Човечки“. Него очекувајќи Го, ние се поклонуваме кон исток. Тоа е незапишано предание на апостолите, зошто многу нешта незапишани ни ги предадоа.
ЗА СВЕТИТЕ И ПРЕЧИСТИ ТАЈНИ ГОСПОДОВИ
Добриот о седобриот и предобриот Бог, бидејќи целиот е добрина, поради преголемото изобилие на својата добрина, не сакал само Он да биде добрина, односно, никој да не учествува во Неговата природа. Заради тоа прво ги создал умствените и небесни сили, а потоа видливиот и чувствен свет, а потоа од умственото и чувствено естество го создал човекот. Значи, се она што преку него постанало, тоа по своето битие учествува во Неговата добрина; зошто Он е битие на се што е, бидејќи „во Него се сите битија“, не само поради тоа што Он од небитие ги привел во битие (од непостоење во постоење), туку поради тоа што Неговата енергија чува и оддржува се она што преку Него постанало, а пред се живите битија, зошто тие и по своето битие, а и учествувајќи во животот, заедничарат во добрина. Словесните битија заедничарат во добрина и по ова што веќе го спомнавме, но и по словесноста и тоа особено по неа зошто Му се поблиску, иако Он е неспоредливо над сите.
Според тоа, човекот откако станал словесен и самовластен, стекнал можност со својата сопствена волја непрестајно да се соединува со Бога, доколку пребива во добро, односно, во послушност кон Создателот. Бидејќи човекот ја престапил заповедта на Оној кој го создал и паднал во смрт и пропадливост, Творецот и Создателот на нашиот род, по својата изобилна милост се уподобил на нас, постанувајќи човек по се, освеб по гревот и се соединил со нашата природа. Бидејќи ни го предаде својот образ и својот дух, а ние тоа не го сочувавме, Он самиот постанува причестник на нашата немоќна природа за да не очисти и удостои со непропадливост и повторно да не направи причтесници на своето божество.
Имено, требало учесникот на она што е највозвишено да биде не само првенец на нашата природа, туку и секој човек кој тоа го посака; односно да биде роден со второ раѓање, хранет со погодна и на раѓањето прилична храна и така да достигне во мерката на совршенството. Со своето раѓање, односно отелотворување и крштевање и страдање и воскресение, Христос ја ослободи природата од прародителскиот грев, од смртта и од пропадливоста и постана првенец на воскресението и се постави себеси како пат и образец и пример, за и ние, следејќи ги Неговите траги, со всинување да постанеме она што Он е по природа, односно синови и наследници Божји и сонаследници Христови. Како што реков, ни дарува второ раѓање и како што сме се родиле од Адам, нему сме му се уподобиле, наследувајќи го неговото проклетство и пропадливост, така исто раѓајќи се од Христа, Нему треба да се уподобиме и да наследиме непропадливост и благослов и слава Негова.
Меѓутоа, бидејќи овој Адам е духовен, требало и неговото раѓање да биде духовно, а исто така и Неговата храна; но бидејќи сме двојни и сложени, треба и нашето раѓање да биде двојно, како што и храната треба да биде сложена. Раѓањето, секако, ни е дарувано со вода и со Духот, со свето Крштевање, додека храната е самиот леб на животот, нашиот Господ Исус Христос кој слезе од небото. Ошто кога требало заради нас да прифати доброволна смрт, во ноќта кога се предаде себеси, остави нов завет на своите ученици и апостоли, а преку нив на сите кои веруваат во Него. Откако во горната одаја на светиот и славен Сион, заедно со своите ученици, ја јадеше древната пасха и го исполни стариот завет, Христос им ги мие нозете на своите ученици предавајќи им го така символот на крштевањето. А потоа, откако го прекрши лебот, им го раздели говорејќи: „Земете, јадете, ова е моето тело, кое за вас се прекршува за отпуштање на гревовите“. Исто така, откако ја зема чашата со вино, им ја предаде говорејќи: „Пијте од неа сите: ова е чашата на Новиот Завет во мојата крв која за вас се пролева за отпуштање на гревовите; ова правете го секогаш кога го пиете во мој спомен зошто секогаш кога ќе го јадете овој леб и оваа чаша ќе ја пиете, смртта Господова ја објавувате и воскресението Негово го исповедате, додека не дојде“.
Ако зборот Божји е жив и делотворен и ако било што сака, се Господ прави; ако рекол: „Нека биде светлина; и бидна светлина; нека биде копно, и постана; ако со Зборовите Господови се создадоа небесата и со духот на Неговата уста сета нивна војска; ако небото и земјата, водата и огнот и целиот нивни прекрасен поредок се создадени со зборот Господов, а особено човекот, тоа многупофално живо битие; ако со својата волја самиот Бог Логос постана човек и со пречистата и нескверна крв на Светата Приснодева бесемено го направи свое тело, зарем Он не може лебот да го направи свое тело, а виното и водата своја крв?
На почетокот на создавањето Бог рече: „Нека пушти земјата од себе трева, билки, и до денес, кога врне дожд, таа пушта свои изданоци потикната и оснажена со заповедта Божја. Бог рече и: „Ова е телото мое“ и „Ова е крвта моја“ и: „Ова правете го во мој спомен“ и со Неговата семоќна заповед то и се бива, додека не дојде; зошто така рече: „Додека не дојде“. И осенувачката сила на Светиот Дух со призив станува дожд за ова ново земјоделство; зошто како што Бог се создаде со енергијата на Светиот Дух, така и сега енергијата на Духот го острварува она што е натприродно, што не е можно да се поими на друг начин освен со вера. „Како тоа може да биде“, вели светата Дева, „кога јас не знам за маж?“ Архангел Гаврил одговара: „Светиот Дух ќе дојде на тебе и силата на Вишниот ќе те осени“. И ти уште прашуваш: „како лебот може да постане тело Христово, а виното и водата крв Христова? А јас ти велам: Светиот Дух слегува и прави она што го надминува разумот и мислите.
А лебот и виното се земаат при причестување: зошто на Бога е позната човечката слабост дека воглавно со одбивност го отфрла она што не со запознал со употреба, со своето вообичаено снисходување Бог на она што е вообичаено на нашата природа прави она што е натприродно; и како што при крштевањето, бидејќи луѓето обично со вода и масло се помазуваат, ја спрегнал со масло и вода благодатта на Духот и крштевањето го направил бања на препород. Исто така, бидејќи луѓето обично јадат леб и пијат вода и вино, го спрегнал со лебот и со виното своето божество и ги направил свое тело и своја крв, за ние, преку она што е вообичаено и сходно на нашата природа, да го достигнеме она што е натприродно.
Телото вистински е соединето со божеството, она тело кое е од светата Дева; но не така што слегува она тело кое се вознело на небото, туку што самиот леб и самото вино се претвораат во тело и крв Божји. Но, ако го истражуваш начинот на кој тоа се случува, доволно е да слушнеш дека тоа се случува со Светиот Дух и тоа токму онака како што Господ за себе и во себе со Светиот Дух создал тело од света Богородица. И ништо повеќе не знаеме, туку дека Логосот Божји е вистински и делотворен и сесилен, додека начинот е недостапен за испитување. Но не е на одмет и ова да се каже: како што јадењето леб природно се претвора во тело во оној кој го јаде, а виното и водата природно се претвораат во крв во оној кој ги пие, и со тоа не настанува некое друго тело, освен неговото претходно тело; така и лебот на предложението и виното и водата со призивање и слегување на Светиот Дух се претвораат во тело и крв Христови и не се две тела, туку едно и исто.
На оние кои со вера достојно се причестуваат, светото Причестување им дарува отпуштање на гревовите и живот вечен и зачувување на душата и телото, а на оние кои со невера и недостојно се причестуваат, тоа им е на осуда и казна, како што и смртта Господова на оние кои веруваат им станала живот и непропадливост и уживање на вечното блаженство, додека на оние кои не поверувале и на оние кои Господа Го убиле, на осуда и вечна казна.
Лебот и виното не се видови на телото и крвта Христови, туку се самото тело Господово зошто самиот Господ рече: „Ова не е обличје на тело, туку тоа е моето тело и не е обличје на крвта, туку крв, а пред тоа на Јудејците им рече: „Ако не го јадете телото на Синот Човечки…нема да имате во себе живот вечен…Зошто телото мое е вистинско јадење, а крвта моја е вистински пијалак“.
Поради тоа да пристапиме на светото причестување со страв и чиста совест и со непоколеблива вера и ако не сомневаме, ќе ни биде во се онака како што веруваме. Да пристапиме со пламена желба и крстообразно наместувајќи ги рацете за да Го примиме телото на Распнатиот и кревајќи ги своите очо и усни и чело да се причестиме со божественото жарче, за огнот на желбата кој е во нас, да ги изгори нашите гревови и да ги просветли нашите срца и причестувајќи се со божествениот оган, да се распалиме и обожиме. Имено, жарот го видел пророкот Исаија, а жарот не е само дрво, туку дрво соединето со оган; така и лебот на светото причестување не е обичен леб, туку леб соединет со божеството, а телото соединето со со божеството нема само една природа, туку телото има една природа, а другата природа е соединета со божеството; според тоа нема само една природа, туку две.
Со леб и вино Малхиседек, свештеник на Вишниот Бог, го дочекал Аврам која овој се враќал од бој со иноплемињата. Таа негова трпеза била праобраз на оваа светотаинска трпеза, на оној начин на кој оној свештеник бил образец и прилика на вистинскиот првосвештеник Христос: „Ти си“, вели Писмото, „свештеник довека по редот Мелхиседеков“. Овој леб на светата причест го изобразувале предложените лебови. Зошто тоа е чиста, односно бескрвна жртва за која Господ преку пророците говорел дека Нему ќе му се принесува од излезот до залезот на сонцето.
Телото и крвта Христови завземаат место во составот на нашата душа и нашето тело; не се трошат и не пропаѓаат, ниту се наоѓаат во она што од телото исходи, туку пребиваат во нашата суштина и оддржување, постанувајќи одбрана од секаква штета и средство за очистување од секоја нечистотија; и ако примаме нечисто злато, причеста го очистува со огнот на расудувањето за да не бидеме осудени на идното судење заедно со светот. Зошто не чисти со болест, како што вели боќествениот апостол: „Зошто ако самите себе се испитувавме, немаше да бидеме осудени. А кога ни суди Господ, Он не кори, за да не бидеме осудени со светот“. А тоа е она што кажува: „Зошто кој недостојно јаде и пие од телото и крвта Христови, судот свој го јаде и пие“. Со нив очистените се соединуваат со телото Господово и со Духот Негов и стануваме тело Христово.
Тој леб е првина на идниот леб, кој е насушен леб, зошто зборот „насушен“ заменува или идниот леб, односно лебот на идниот век или оној леб кој го земаме заради оддржување на своето постоење. Било да е вака или онака, тој со право се нарекува тело Господово, зошто плотта Господова е духот кој животвори бидејќи е зачната од животворниот Дух: „Што е родено од Духот, дух е“. А ова го кажувам не за да ја укинам природата на телото, туку сакајќи да го покажам она што во него Животворно и божествено.
Иако некои лебот и виното ги нарекоа „видови“ (άντίτυπα, обрасци) на телото и крвта Господови, како што рече богоносниот Василиј, тоа не го говореле по нивното осветување, туку пред тие да бидат осветени, нарекувајќи го така самиот принос.
Причеста се нарекува така зошто со нив се причестуваме со Исусовото божество. Уште се нарекува, а вистина тоа и е, заеденичарење (κοινωνία, општење) зошто со нив заедничариме со Христа и стануваме учесници на Неговото тело и Неговото Божество. Но, преку причеста и ние взаемно заедничариме и се соединуваме, бидејќи од едно тело се причестуваме, сите стануваме едно тело и една крв Христови и делови еден на друг, зошто сме станале сотелесници Христови.
Со сета сила внимаваме да не земеме причест од еретик, ниту да им даваме: „Не давајте светињите на кучињата“, вели Господ, „ниту фрлајте ги своите бисери пред свињи“, за да не станеме учесници на нивното погрешно славење и нивната осуда. Зошто ако сме во единство со Христа и взаемно со секој од нас, тогаш секако и со секој кој се причестува заедно со нас, се соединуваме со своето благоволение; зошто тоа единство настанува по благоволение, а не без наше расудување. Бидејќи сите сме едно тело и сите од еден леб се причестуваме, како што вели божествениот апостол.
ЗА РОДОСЛОВОТ ГОСПОДОВ И ЗА СВЕТА БОГОРОДИЦА
Бидејќи за светата и преславна Приснодева и Богородица Марија во претходните поглвја веќе нешто изнесовме и го претставивме она што е најважно, како тоа да е и се нарекува првенствено Богородица, сега во нашето излагање ќе го додадеме останатото. Зошто таа која со предвечната прогнистичка и божествена одлука била предодредена и која преку разни слики и беседи на пророците преку Светиот Дух била изобразена и проповедана, во однапред одредено време изникнала од коренот Давидов, заради ветувањата негокаш нему дадени: „Се заколна Господ на Давид во вистина од која нема да отстапи: од твојот пород ќе посадам на престолот твој“, а потоа: „Еднаш се заколнав со светоста своја; зарем да го излажам Давид. Семето негово ќе трае засекогаш и престолот негов ќе биде како сонце пред мене; тој секогаш ќе стои како месечина и верен сведок во облаците“. А пророкот Исаија вели: „Ќе излезе фиданка од стеблото Јесеево и изданок од неговиот корен ќе изникне“.
А дека Јосиф потекнува од племето давидово изрично го покажаа пресветите евангелисти Матеј и Лука, но додека Матеј Јосифовото потекло од давид го изведува преку Соломон, Лука неговото потекло го изведува преку Натан. Но, за раѓањето на света Дева молчеле и едниот и другиот.
Треба да се знае дека не бил обичајот кај Евреите, ниту во божественото Писмо, да се изведува родословот на жените. Имено, постоел закон едно племе да не се врзува со друго племе. А Јосиф, бидејќи потекнувал од племето Давидово и како праведен (зошто тоа го сведочи божественото Евангелие), не би го престапил законот и не би се свршил со света Дева ако таа не би потекнувала од истиот скиптар. Поради тоа евангелистот се задоволил со тоа да го каже само Јосифовото потекло.
Треба да се знае и тоа дека постоел закон кога некој бездетен умре, неговиот брат ја земе жената на покојниот и да се ожени со неа и така да го издигне породот на својот брат. Детето кое е родено по природа е на овој втроиот, односно, на оној кој го родил, но по законот тоа припаѓа на покојникот.
Значи Левиј, кој бил од родот на Натан, синот Давидов, ги роди Мелхиј и Пантир; Пантир го роди Варпантир, кој така бил наречен. Ванпартир го роди Јоаким, а Јоаким ја роди света Богородица. А од родот Соломонов, синот Давидов, матан ја земал за жената со која го роди Јаков. А кога умрел матан, Мелхиј, од племето натаново, син левиев и брат Пантиров, ја зема за себе жената Матанова, мајката на Јаков и со неа го роди Илија. Јаков и Илија биле браќа од една мајка иако јаков бил од племето Соломоново, а Илија од племето Натаново. И умре Илија, од племето натаново бездетен, и Јаков, братот негов од племето Соломоново, ја земал неговата жена и му подигна род на својот брат и го роди Јосиф. Јосиф по природа е син на Јаков од родот Соломонов, а по законот е син на Илија од родот Натанов.
Јоаким за себе ја земал за жена чесната и за пофалба достојна Ана, но како што некогаш онаа Ана, која била неродна и со молитва и заветување го родила Самуил, така и оваа со преколнување и заветување кон Бога ја родила Богородица, за таа да не биде лишена од ништо што е преславно; затоа Благодатта (зошто така се толкува името Ана) ја раѓа Дева (Госпоѓа зошто името марија тоа означува; бидејќи била мајка на Создателот, станала Господарка на се создадено). Таа се раѓа во домот Јоакимов, кој бил кај Овчјата врата и била приведена во храм. Потоа, посадувајќи се во домот Божји и хранејќи се со Духот, како маслинка преполна со род, таа станала сад на секоја доблест; го одвраќала својот ум од секоја животна и телесна желба, чувајќи ја така, заедно со телото, својата душа девствена, како што и требало да прави онаа која требала да Го прифати Бога во својот скут; зошто Он, бидејќи е свет, во светите почива. И така таа стекнува светост и покажува се свет и чудесен храм, достојна за вишниот Бог.
А бидејќи непријателот на нашето спасение демнел девици, заради пророштвото Исајино кое вели: „Ете, девојка ќе зачне и ќе роди син и ќе му даде име Емануел, што значи: Бог со нас, за Бог, кои мудрите ги фаќа во лукавството нивно, да го превласти ѓаволот кој се гордее во својата мудрост, ја дале свештениците оваа млада девојка на Јосиф како свршеница; а тоа беше нова книга за оној кој знае да чита: зошто свршувачката беше засолниште на Дева Марија, а заблуда за оној кој демне девици. А кога дојде полнотата на времето, ангел Господов беше испратен кај неа да и го благовести зачнувањето Господово и таа Го зачна Синот Божји, ипостасната сила на Отецот, не од телесна желба, ниту од желба на мажот, односно не од соединување со маж и семе, туку со благоволение на Отецот и со содејство на Светиот Дух; со тоа Му дарувала на Создателот можност да биде создаден и на Творецот можност да биде создаден, а на Синот Божји и на Бога да се овоплоти и очовечи од нејзините чисти и нескврени тело и крв, исполнувајќи ја така својата прамајчинска должност; зошто како што таа (Ева) без соединување е создадена од Адам, така и оваа Го родила новиот Адам, кој е роден по закон на мајчинска бременост и натприродно раѓање. Зошто без татко од жена се раѓа Оној кој без мајка од Отецот се рага; а бидејќи е роден од жена, роден е според законот за раѓање, а бидејќи е роден без татко, роден е на натприроден начин на раѓање; а бидејќи е роден во вообичаено време (зошто е роден наполнувајќи девет месеци и зачекорувајќи во десетиот), роден е според законот на бременоста; а бидејќи е роден безболно, роден е над секое правило на раѓање; зошто е роден со раѓање на кое не претходело телесно уживање, ниту следело болка, според зборовите на пророкот кој вели: „Се породи пред да почуваствува болки“, и потоа: „пред да и дијде времето за болки, избегна и роди дете“.
Според тоа роден е од неа Синот Божји и овоплотен Бог, не богоносен човек, туку овоплотен Бог; не помазан со енергија како пророк, туку со присуство на целиот Оној кој помазува, така да Оној кој помазува станува човек, а Оној кој е помазан станува Бог и тоа не со промена на природата, туку со ипостасно соединување. Зошто еден и ист бил Оној кој помазува и Оној кој бива помазан: бидејќи како Бог се помазува себеси како човек. Зошто Богородица не би била таа која од себе го родила овоплотениот Бог? Навистина таа во вистинска смисла е вистинска Богородица и Госпоѓа и Владичица на сите работи, со тоа што станала слугинка и мајка на Создателот. И како што Он при зачнувањето ја сочува девица онаа која Го зачнала, така и при раѓањето ја сочувал неповредена нејзината девственост, поминувајќи самиот низ неа и сочувајќи ја затворена; зачнувањето, имено, се случило со послушност, додека раѓањето се случоло со вообичаено излегување на оној кој се раѓа, иако некои баснословат за тоа како Он е роден од реброто на Богомајката. Зошто за Него не било невозможно да помине низ дверите, а да не го уништи нивниот печат.
Дева Марија и по раѓањето останува Приснодева (Секогашдева) и до смртта со мажот воопшто не се зближила. Зошто иако е напишано: „И не знаеше за неа додека не го роди синот свој првенец“, треба да се знае дека Он е првенец (првороден) иако е единец. Зошто изразот првенец го заменува оној кој е роден прв, што не покажува секогаш и дека имало раѓање на други. А изразот „додека“ (не роди), заменува одреден временски рок, но не го одрекува она што е после тоа; зошто Господ вели: „И еве, јас сум со вас во сите денови до свршетокот на векот“, не во таа смисла дека ќе не напушти по свршетокот на векот. Имено, божествениот апостол вели: „И така секој ден со Господа ќе бидеме“, т.е. и по општото воскресение.
Зошто, откако Го родила Бога и откако го искусила она што на тоа следи и откако го спознала чудото, како би можела да прифати соединување со маж? Нека бидат подалеку од нас таквите помисли; не е сопствено на целомудрениот ум тоа да го помислува, а не пак да го прави.
Но оваа блажена Дева, која се удостоила со натприродни дарови, оние страдања кои ги избегнала при раѓањето, ги поднела во времето на Христовите страдања, зошто поради мајчинското сострадање, таа трпела растргнување на своето срце; а кога Него, за кого со раѓањето сознала дека е Бог, Го видела мачен како злосторник, таа била мачена со помислата како со меч; зошто токму тоа значат зборовите: „А на тебе меч ќе ја проподе душата твоја“. Но, тага е заменета со радоста на воскресението која потврдила дека Бог е оној кој со тело умре.
ЗА ТОА ДЕКА НЕМА ДВЕ НАЧЕЛА
Дека не постојат две начела (принципи; прим.пев.) едно добро и едно зло, ќе сфатиме одовде: бидејќи доброто и злото меѓусебно се спротивни, едно со друго се уништуваат, и едно во друго или едно со друго не може да постојат. Значи и едното и другото во еден свој дел ќе биде севкупно. И пред се, може да се одредат не само по својата целост, туку и по еден дел на целината.
Потоа, кој е тој што на секој од нив му го оградува просторот? Зошто нема да речат дека двете се во взаемно пријателски однос и дека се согласуваат, бидејќи злото не е зло ако е во мир со она што е добро и ако се усогласува со него, ниту доброто навистина е добро ако се наоѓа во пријателство со она што е зло. Но ако тој кој го одредил просторот на движење на секој од нив е некој друг, тогаш тоа навистина е Бог.
Имено, потребно е да биде едно од нив, односно или взаемно да се допираат и едно со друго да се уништуваат, или меѓу нив да постои некаква граница во која нема да има ни добро ни зло и која ќе биде како некаква преграда кој двете ги разделува едно од друго. А тогаш нема да има двe, туку три начела.
Но еко едно од овие две начела е составено тогаш е потребно едно од овие две да пребива во мир, нешто што за злото е невозможно – зошто она што пребива во мир не е зло – или да се бори – нешто што за доброто, пак, е невозможно – бидејќи она што се бори не е совршено добро; или пак злото да се бори, а доброто на борбата да не возвраќа, туку да биде уништувано од страна на злото, или пак, да биде во непрестајна тага и страдање, нешто што за доброто не е својствено. Според тоа постои едно добро начело, ослободено од секое зло.
Но ако е така, некои велат, од каде тогаш е злото? Зошто e невозможно злото да го има почетокот на своето постоење во доброто. Велиме дека злото не е ништо друго, но отсуство на доброто и свртување од она што по природа е кон она што е против природата; зошто ништо не е зло по природа. Зошто се што Бог создаде „беше многу добро“ по она како е создадено. Според тоа, ако се остане така како што е создадено, ќе биде „многу добро“; но ако своеволно отстапува од она што е по природа и дојде до она што е спротивно на природата, завршува во зло.
Природно е, значи, дека се што постои служи и се покорува на Создателот. Но, кога некој од созданијата доброволно станува непокорно кон Оној кој го создал, воспоставува во себе зло зошто злото не е никакво битие, ниту е својство на битието (суштината), туку е случајно, односно тоа е своеволно отстапување од она што е по природа и упатување кон она што е спротивно на природата, што е всушност гревот.
А од каде е гревот? Тој е слободен избор на ѓаволот. Значи, ѓаволот е зол? Имено, според она како е создаден, не е зол, туку добар; зошто бил создаден од страна на Творецот како светол и блескав ангел и како словесен и со слободна волја; меѓутоа своеволно отстапил од доблеста кој по природа и завршил во темнината на злото, на таков начин оддалечувајќи се од Бога кој е единствен добар и Творец на животот и светлината; зошто се што е добро од Него има добрина, а бидејќи ѓаволот од Него со своја волја ( а не просторно) се оддалечува, завршува во зло.
ЗОШТО БОГ ГИ СОЗДАЛ ОНИЕ ЗА КОИ ОДНАПРЕД ЗНАЕЛ ДЕКА ЌЕ ЗГРЕШАТ И ДЕКА НЕМА ДА СЕ ПОКАЈАТ
Бог според својата добрина пренесува од небитие во битие се она што станало и однапред знае се што ќе се случи. А да не требало да станат, не би имало и злите да станат, ниту Бог би имал предзнаење за нив. Зошто знаењето е во врска со се она што постои, а предзнаење со се она што треба да се случи, значи претходно е битие, а потоа добро или зло битие. Но, ако требало со добрината Божја, да бидат создадени, а нивниот постанок да биде засметен со тоа што по сопственото произволување ќе биде зло, тогаш злото би надвладеало над добрината Божја. Според тоа, се што создава, Бог создава добро, а секој станува добар или зол според сопствениот избор. Иако Господ рече: „Подобро би било да не се родел тој човек“, не го говорел тоа мислејќи на сопственото создание, туку на злото кое е приопштено на созданието според негов сопствен избор и непромисленост. Бидејќи со непромисленоста на сопствената волја, човекот ја направил добродетелта на Создателот бескорисна за себе: како кога некој, примајќи од царот богатство и власт, го злоставува својот доброчинител, а овој, совладувајќи го како што му доликува, го казнува гледајќи дека до крај останува при своето злодело.
ЗА ЗАКОНОТ БОЖЈИ И ЗА ЗАКОНОТ НА ГРЕВОТ
Добро е и предобро она што е божествено, како и Неговата волја, зошто она што Бог го сака, тоа е добро. А законот претставува заповед која на тоа не поучува: односно дека пребивајќи во волјата Божја се наоѓаме во светлината; додека претсапувањето на таа заповед е грев. А гревот се појавува со влијанието на ѓаволот и нашето непринудно и своеволно негово прифаќање, но и тоа се нарекува закон.
И така, бидејќи законот Божји го завзема нашиот ум, тој го привлекува кон себе и ја прободува нашата совест. А нашата совест се нарекува закон на нашиот ум. Но и нападите на лукавиот ѓавол, односно, законот на гревот, кој преовладува во деловите на нашето тело, преку гревот не напаѓа нас. Зошто ако еднаш своеволно го престапиме законот Божји и сме го прифатиле лукавиот, сме им дале пристап до нас на нападите и сме се продале самите себе преку гревот: од таму и се случува нашето тело подготвено да се упатува кон гревот. Така и мирисот и чувствувањето на гревот кои се наоѓаат во нашето тело, односно желбата и уживањето на телото, се нарекуваат закон кој е во деловите.
Значи законот на мојот ум, односно совеста, се радува на законот Божји, односно заповедта Негова и неа ја сака. Додека законот на гревот, односно нападите на ѓаволот, законот кој е во деловите на телото, се бори против законот на мојот ум, односно против совеста и ме поробува иако го сакам законот Божји и не го сакам гревот; и тој по збунетоста, сладоста на уживањата и желбите на телото како и бесловесниот дел на душата, ме мами и ме наведува да му служам на гревот. Но, „што на законот беше невозможно, зошто беше ослабен од телото, Бог Го прослави Синот Свој во облик на тело гревовно“ – зошто Он телото го зема врз себе, но не и гревот – „и заради гревот, го осуди гревот во телото, да се правда законот на вистината во нас кој не го живееме по тело, туку по Духот. Зошто Духот помага во нашите немоќи“ и дарува крепост на законот на нашиот ум во борбата против законот кој е во нашите делови на телото. И вели: „Зошто не знаеме за што ќе се молиме како што треба, туку самиот Дух се моли за нас со воздишки неискажливи“, односно не поучува за што да се молиме. Според тоа, не е возможно на друг начин да се исполнат заповедите Господови освен со трпење и молитва.
ПРОТИВ ЈУДЕЈСКОТО УЧЕЊЕ ЗА САБОТАТА
Седмиот ден наречен е Сабота и означува починок, зошто тој ден „почина Бог од сите дела свои“, како што вели Светото Писмо; поради тоа кога бројот на деновите дојде до седум, повторно кружно се враќа и почнува од првиот. Тој број е почитуван од страна на Јидејците зошто Бог заповеда дека треба да се почитува – и тоа не било како, туку со најтешки казни за престап на оваа заповед. И тоа не го заповедал без причина, туку од некакви причини кои на мистичен начин се разбирливи за духовните и проѕорливите луѓе.
Но, колку јас, бидејќи сум неук, можам да знам, ќе почнам од она што е пониско и погрубо: бидејќи Бог знаеше за стврднатоста и посветеноста на телото и склоноста на израелскиот народ кон материјалните работи, а истовремено и за нивната непромисленост, дал таква заповед: прво „за да се одмори слугата и наемникот твој“, како што е напишано, зошто „праведникот се грижи за животот на своето животинче, а истовремено да ги одврати од бавење со она што е вештаствено и да би ги собрал заради служење на Бога, така што со псалми и химни и духовно пеење и изучување на божествените Списи, ќе го помине целиот седми ден и во Бога ќе почива. Зошто кога немало закон, ниту боговдахновено Писмо, тогаш ни Саботата не била посветена на Бога. Меѓутоа, кога преку Мојсеј, на еврејскиот народ му било предадено боговдахновеното Писмо, Саботата била посветена на Бога, за тој ден, изучувајќи го писмото, да размислуваат за Бога и оние кои не го посветувале својот целокупен живот на Бога, односно оние кои на Владиката како на Отец сесрдно не Му служат, туку како неблагодарни слуги барем одвојуваат за Бога мал и најзанемарлив дел на својот живот, така да и тоа го одвојуваат од страв од вина за престап и казна: „Зошто законот не е пропишан за праведниците, туку за безакониците“. Всушност, прво Мојсеј боравел во близината Божја четириесет дена, па потоа други четириесет дена постејќи, и во секој случај се изгладнувал со пост и во Сабота, иако законот наложувал дека никој не смеел да се мачи себеси во саботен ден. Ако, пак, кажат дека тоа било пред законот, што ќе кажат за Илија Тесвиќанин, кој со едно јадење се наситувал доволно за четириесетдневен пат? Зошто тој, не само мачејќи се себеси со пост, туку и патувајќи тие четириесет дена и во саботните денови, ја укинал Саботата, а Оној кој дал таков закон, не се разгневил поради тоа, туку на Хорив се открил како награда за доблеста на Илија. А што ли ќе кажат за Данаил? Зарем тој не помина без јадење три седмици? А што е со цел Израел? Зарен не го обрезувале своето дете ако се случи Сабота да е осмиот ден од раѓањето? И зарем не постат голем пост, кој со закон е одреден, ако се случи да падне во Сабота? Не ја ли расипуваат, пак, и свештениците и Левитите Саботата со своите дела во скинијата, и остануваат без вина? А ако животно падне во јама во Сабота, оној кој ја извади без вина е, додека оној кој ја остави е виновен. А што прави цел Израел? Зарем не ги опседнаа ѕидовите на Ерихон седум дена, меѓу кои, секако, било и Сабота, носејќи го наоколу ковчегот Божји?
Значи, како што реков, воведено е држење на Саботата заради служење на Бога и макар најмал дел од својот живот да би го посветил Нему и во Него да би почивале и слугата и наемникот, кои од секогаш се духовно споени, но поробени од страна на стихијата на овој свет, како и тие кои се телесни и кои не се во состојба да поимат ништо што е над телото или над словото на законот. „А кога дојде полнотата на времето, Бог Го испрати Синот свој единороден, кој се роди од жена, кој беше под законот, за да ги откупи оние кои се под законот, за да примиме всинување.“ Зошто на сите ние кои Го прифативме, односно кои веруваме во Него, дадена ни е власт за станеме деца Божји, така да не сме веќе слуги, туку синови Негови и не сме веќе под законот, туку под благодатта. Веќе не Му служиме на Господа делумно од страв, туку сме должни да Му го посветиме целото време од својот живот и постојано од гревот да го одвраќаме слугата (телото), односно гневот и желбата и да го оставиме за да се посвети на Бога, пружајќи ја, постојано, секоја своја желба кон Бога и наоружувајќи се со бес против непријателите Божји; и потикнувајќи го нашето тело од служење на гревот кон исполнување на божествените заповеди.
Тоа ни го наложува духовниот Христов закон, а тие кои го држат се наоѓаат над законот Мојсеев. Зошто со доаѓањето на она што е совршено се укинува она што е делумно и со расцепувањето на покривачот на законот, односно завесата во храмот, со распетието на Спасителот и блескањето на Светиот Дух во огнени јазици, се укинува пишаниот закон и она што е телесно престанува и се исполнува законот на служење, а ни се дарува закон на слободата. И совршено го празнуваме успокојувањето на човечката природа, односно го празнуваме денот на воскресението во кој Господ Исус Христос, првоначалник на животот и Спасител, не воведе во наследство кое е ветено на оние кои на духовен начин поклонички служат на Бога. Во тоа наследство влезе Он како предвесник наш со тоа што воскресна од мртвите и што Му се отворија небесните двери и со телото седна од десната страна на Отецот каде ќе влезат сите оние кои го чуваат духовниот закон.
Нам, кои одиме во Духот, а не според словото на законот, ни прилега отфрлање на се што е телесно и ни прилега духовно слуѓење и единство со Бога. Зошто обрезанието претставува отфрлање на телесното уживање, како и на она што е излишно и непотребно; обрезокот, имено, не е ништо друго туку кожа, одвишок на органот за уживање. А секое уживање кое не е од Бога и во Бога претставува излишност на уживањето, чиј символ е обрезокот. Значи, саботата е починување од фревот. Така да овие две стануваа едно и кога двете се исполнуваат од страна на духовните луѓе, не се прави ниту најмал престап.
Имено, треба да се знае и тоа дека бројот седум го означува сето сегашно време, како што вели премудриот Соломон: Раздели на седуммина и осуммина. И богоглаголивиот Давид, пеејќи за осмиот ден, пеел за идната состојба после воскресението на мртвите. Заповедувајќи седмиот ден да почини од своите телесни дела и да се позабави со духовни дела, законот, на таинствен начин, објави на вистинскиот Израел, кој со својот ум може Бога да Го види, сето време да се принесува на Бога и да биде над она што е телесно.
ЗА ДЕВСТВЕНОСТА
Оние кои телесно мудруваат ја прекоруваат девственоста и како сведоштво на тоа овие сластољубители го цитираат стихот: „Нека е проколнат секој оној кој нема да подигне семе во Израел“. А ние, поттикнати од Бог Логосот кој од Дева се овоплоти, велиме дека девственоста од самиот почеток е всадена од горе (од страна на Творецот) во природата на човекот. Зошто создаден е човекот од девствена земја, а од самиот Адам е создадена Ева и во рајската градина живееле во девственост. Имено, божественото Писмо вели дека „беа двајцата голи, Адам и неговата жена Ева и не им беше срам“. Меѓутоа, бидејќи ја престапиле заповедта „им се отворија очите и видоа дека се голи“, тогаш се се засрамиле и си направиле престилки. А после престапувањето на заповедите, кога ги слушна зборовите: „Прав си и во прав ќе се вратиш“, односно кога по престапувањето на заповедта смртта настапила во светот, тогаш „Адам ја позна Ева, својата жена, а таа забремени и го роди Каин“. Според тоа воведен е бракот за човечкиот род да не биде истребен од смртта, туку со раѓањето на децата да се сочува и спаси човечкиот род.
Но, можеби некој ќе рече: а што значеле зборовите: „машко и женско“ или „раѓајте се и множете се“? На тоа ќе одговориме вака: зборовите „раѓајте се и множете се“ не укажува на размножување остварено преку брачно соединување, зошто Бог можел да го умножи човечкиот род и на некој друг начин, ако луѓето до крај ја издржале заповедта неповредена. Но Бог, кој се знае пред тоа да се случи, знаејќи со своето предзнаење дека тие ќе направат престап и дека ќе бидат осудени со смртна казна, создал машко и женско и им заповедал да се раѓаат и да се множат. Да се вратиме по истиот пат и да ги погледнеме сите убавини на девственоста: а тоа е исто како да зборуваме за чистотата.
Кога Ное ја примил заповедта да влезе во коработ и со тоа да го зачува семето на светот, му било заповедано: „Влези во коработ ти и твоите синови и жената твоја и жените на синовите твои со себе“. Ги разделил од жените за со чистотата на живеењето да ја избегнат морската шир и оној сесветски бродолом. Но, по престанокот на потопот Господ вели: „Излези од коработ ти и жената твоја и синовите твои и жените на синовите твои со тебе. Ете, бракот повторно бил дозволен заради размножувањето. Зарем Илија, тој возач на огнените кочии и на небесното пребивалиште не ја прифатил безбрачноста и зарем со тоа не се воздигна над сите луѓе? Кој ги затвори небесата? Кој ги подигна мртвите? Кој ја раздели реката Јордан? Нели тоа беше девственикот Илија? Зарем Елисеј, неговиот ученик, покажувајќи иста доблест, не побара и наследи двојна благодат од Светиот Дух? А тројцата момчиња во вжарената печка? Поминувајќи девствен живот зарем не станаа посилни од огнот, бидејќи со девственоста, нивните тела станале отпорни на огнот? Зарем Данаил преку девственоста не заврсти со телото што забите на ѕверот не биле во состојба да го гризнат? Зарем Бог не заповеда, кога требаше да им се јави на Израелците, да ги чуваат своите тела чисти? Свештениците, чувајќи се себеси чисти, така стапувале во светињата и принесувале жртви. Зарем законот не ја нарече чистотата голем завет?
Заповедта на законот треба да се сфати во најдуховна смисла, зошто постои духовно семе кое со љубов и страв Божји се зачнува во духовната утроба која во болки го раѓа духот на спасението. Имено така треба да се разбере и стихот: „Блажен е оној кој има семе на Сион и свое во Ерусалим“. Зарем блудникот или пијаницата или идолопоклоникот е блажен само затоа што има семе на Сион и свои роднини во Ерусалим? Никој благоразумен тоа нема да го каже.
Девственоста е ангелски начин на живеење, особина на секоја бестелесна природа. Тоа го кажуваме непрезрувајќи го брачното живеење – нека не биде –зошто знаеме дека Господ, за време своето боравење на земјата, рече: „Бракот нека биде во се чесен и постелата брачна чиста“, туку на девственоста и даваме место над доброто. Зошто и меѓу доблестите постојат повисоки и пониски степени, истото е и во злосторствата. Знаеме дека, по првоначалникот на нашиот род, сите смртни луѓе потомци на бракот зошто првородените луѓе се изданоци на девственоста, а не на бракот, но безбрачноста, како што рековме, е подражавање на ангелското живеење. Според тоа, колку ангелот е над човекот, толку е девственоста почесна од брачниот живот. И што јас кажувам: ангел? Самиот христос, слава на девственоста, се само што е од Отецот беспочетно, бесдвижно и неспоиво роден, туку и по тоа што станал човек по нашето подобие и се овоплотил, заради нас, од Пресветата Дева без телесно соединување, и самиот со себе покажа вистинска и совршена девственост. Имено тоа не ни го воспостави како закон; „Зошто не можат сите да го примат тој збор“, како што самиот рече: но еден дел од нас не поучи и не укрепи. Зошто кој е тој на кого не му е јасно дека девственоста сега живее меѓу луѓето.
Секако е добро раѓањето на деца, кое се случува со брачно живеење, а добар е и бракот за избегнување на блудноста, зошто го сузбива и со законско соединување не дозволува раздражнетост на желбата да се предаде на безакони дела. Бракот е добар за оние во кои нема воздржување; но повозвишена е девственоста која го умножува чедородноста на душата и која молитвата, како зрел плод, ја принесува на Бога. „Бракот нека биде во се чесен и постелата брачна чиста; а на блудниците и прељубниците ќе им суди Бог“.
ЗА ОБРЕЖУВАЊЕТО
Обрежувањето е предадено на Аврама пред законот, после неговото благословување од страна на Бог и после Божјето ветување; дадено му е како знак кој него и неговите потомци и сите кои се родени во неговиот дом ќе се разликуваат од останатите народи меѓу кои се движел. И јасно е: зошто кога израелскиот народ, немешајќи се со некои друг народ, четриесет години сосема сам живеел во пустината, оние кои биле родени во пустина не биле обрежувани; но кога Исус Навин ги пренел на другата страна на реката Јордан, тие биле обрежани и воспоставен е вториот закон за ображувањето. Зошто законот за обрежување е даден на израелскиот народ во Авраамово доба, но престанал да се применува за време на четириесет годишното живеење во пустината. И Бог повторно, по вторпат, по преминувањето преку реката Јордан, го дал законот за обрежување на Исус Навин, како што е запишано во книгата на Исус Навин: „Во тоа време му рече Господ на Исус: направи остри ножеви и обрежи ги повторно синовите Израелеви“. А малку подоле вели: „Зошто четириесет и две години одеа синовите Израелеви по Ватаритидската пустина додека не умре сиот народ, луѓето војници, кој излезе од Египет, зошто не го слушаше гласот Господов и Господ им се заколна дека нема да им даде да ја видат земјата каде тече мед и млеко и на нивното место ги подигна нивните синови; нив ги обрежа Исус зошто беа необрежани, зошто не го обрежа на патот“. Според тоа обрежувањето било знак кој го разделувал народот на Израел од другите народи меѓу кои се движел.
Обрежувањето, имено, бил образец на крштевање. Бидејќи како што со обрежувањето се отсекува дел од телото кој не е корисен, туку претставува бескорисен вишок, така и со крштевањето се отсекуваме од гревот; јано е, пак, дека гревот претставува вишок желба, а не корисна желба. Зошто е невозможно некој без никаква желба да биде, или пак да проба, никакво уживање; но непотребноста на уживањето, односно бескорисната желба и уживањето е грев кој светото Крштевање го отсекува пружајќи ни го како знак чесниот Крст на челото. Но, тој знак не не разделува од другите народи – зошто сите народи го примиле крштевањето и се запечатени со знакот на крстот – туку во секој народ ги разделува верните од неверните. А бидејќи е откриена самата вистина, тогаш образот и сенката на вистината немаат повеќе никаква смисла. Според тоа, сега е излишно да се обрежуваме и е противно на светото крштевање. Имено….„Оној кој се обрежува должен е целиот закон да го твори“, зошто и Господ е обрезан за да го исполни законот; а целиот закон и Саботата Господ ги држел за да го исполни и воспостави законот. Меѓутоа, од мометот кога Христос е крстен и кога Светиот Дух им се јави на луѓето, слегувајќи на Него во вид на гулаб, од тогаш почнало да се проповеда духовното служење и живот, како и царството небесно.
ЗА АНТИХРИСТОТ
Треба да се знае дека антихристот навистина ќе дојде. Но, секој оној кој не исповедува дека Синот Божји дошол во тело, дека е совршен Бог и дека, заедно со она што го прави Бог, станал совршен човек, е антихрист. Меѓутоа, со своевиден и исклучителен начин антихрист се нарекува оној кој на крајот на векот доаѓа. Значи, треба прво да се објави Евангелието на сите народи, како што рече Господ, и тогаш антихристот ќе дојде да ги искушува противбојажните Јудејци, зошто Господ им рече: „Јас дојдов во името на својот Отец и не ме примате; ако друг дојде во свое име, него ќе го примите“. А апостол Павле вели: „Затоа што не ја примија љубовта на вистината за да се спасат, и затоа Бог ќе им испрати сила на измама, да веруваат на лагата, да бидат осудени сите кои не веруваат во вистината, туку ја засакаат неправдата“. Јудејците не Го прифатија Исус Христос, иако е Син Божји и Господ и Бог, а ќе го прифатат измамникот кој за себе ќе тврди дека е Бог. А дека тој себеси ќе се нарече Бог, тоа ангелот му ја кажал пораката на пророкот Данаил, говорејќи му вака: „Нема да се грижат ниту за боговите на своите отци“. А апостол Павле вели: „Никој да не ве прелаже на никаков начин, зошто нема да дојде додека прво не дојде отпадништвото и не се појави човекот на безаконието, синот на погибелта кој се противи и превознесува над се што се вика Бог или светост, така да самиот ќе седне во храмот Божји како Бог, тврдејќи за себе дека е Бог“. И ќе седне тој во храмот Божји, но не во нашиот, туку во стариот храм, односно јудејскиот. Зошто тој нема да ни дојде нас, туку на Јудејците, ниту ќе дојде за Христа, туку против Христа и против она што е Христово, поради тоа и се нарекува антихрист.
Значи, прво треба да биде објавено Евангелието на сите народи: „И тогаш ќе се појави безаконик чие доаѓање е по дејството на сатаната со секоја сила и знаци и чуда лажни и со секоја измама на неправда меѓу оние кои пропаѓаат, кого Господ Исус ќе го убие со духот на својата уста и ќе го уништи со појавата на своето присуство“. Самиот ѓавол не станува човек по начинот на Господовото очовечување – не дај Боже- туку како човек се раѓа од блуд и го прифаќа секое сатанско дејство. Зошто Бог, знаејќи ја однапред развратноста на човековата слободна волја, дозволува ѓаволот да се насели во него.
Тој, како што рековме, се раѓа од блуд и тајно е одгледуван, а потоа ненадејно станува и крева бунт и царува. А во почетокот на своето царување или подобро кажано тиранија, тој се претставува свет; а кога ќе завладее, тој ќе ја прогонува Црквата Божја и ќе ја открие сета своја злоба. Ќе дојде, имено, „со знаци и чуда лажни“, невистинити и ќе ги прелаже оние кај кои е слаба и неутврдена основата на нивното расудување и ќе ги оддалечи од Бога, така да бидат соблазнети, ако е можно, и тие кои се избрани.
Но, ќе бидат испратени Енох и Илија Тесвиќанинот и тие срцата на отците ќе ги обратат кон децата, односно кон собирањето во нашиот Господ Исус Христос и учењето на апостолите и ќе бидат од него погубени. Но Господ ќе дојде од небото, на ист начин како што светите апостоли Го видоа да заминува на небото, односно како совршен Бог и совршен човек, со слава и сила, и ќе го погуби човекот на безаконието, синот на погибелта, со духот на својата уста. Според тоа, никој не очекува Господ да дојде од земјата, туку од небото, како што Он самиот не поучи.
ЗА ВОСКРЕСЕНИЕТО
Веруваме и во воскреснување на мртвите, зошто навистина ќе има воскресение на мртвите. А говорејќи за воскресението, го имаме на ум воскреснувањето на телата. Имено, воскресението е воспоставување на она што паднало; зошто како ќе воскреснат душите кои се бесмртни? А ако смртта ја опишуваат како разделување на душата од телото, тогаш воскресението, секако, е повторно спојување на душата и телото, односно второ воспоставување на разложеното и паднато живо битие. Значи, во исто тело кое е пропаднато и кое е разложено, тоа ќе воскресне непропадливо; зошто на Оној кој на почетокот од прав земен го создаде, не Му е невозможно повторно да го воскресне (подигне), иако тоа, по одлука на Создателот, се распаднало и се вратило повторно во земјата од која било земено.
Зошто ако нема воскресение, тогаш да „јадеме и пиеме“ и да се предадеме на живот полн со уживања и задоволства. Ако нема воскресение, во што се разликуваме од бесловесните животни? Ако нема воскресение, нема ни Бог, ниту промисла Божја и сето тоа е водено и управувано случајно. Зошто, ете, гледаме многу праведници кои се несреќни и трпат неправда и никаква надокнада немаат во овој живот, а од друга страна гледаме грешници и безаконици како живеат во богатство и уживаат во секакво изобилство. И кој благоразумен човек тоа ќе го прими како дело на праведен суд или на мудар промислител? Но, навистина ќе има воскресение, зошто Бог е праведен и им возвраќа со плата на оние кои остануваат покрај Него. Ако душата сама се подвизувала во борбите на доблеста, самата ќе биде украсена со венец на победа. А ако самата се валкала во уживања, самата ќе биде достојна за казнување; но бидејќи душата не се обраќа ниту кон доблеста, ниту кон злобата одвоено од телото, затоа заедно ќе ги примат наградите.
И Божественото Писмо сведочи за тоа дека ќе има воскресение на мртвите, зошто Бог му вели на Ное после потопот: „Се тоа ви дадов како зелена трева, но не го јадете месото со душата негова, а тоа му е крвта, зошто и вашата крв, душата ваша, ќе ја барам; од секоја ѕверка ќе ја барам; рацете на самиот човек, од рацете на секој брат негов ќе ја барам душата човечка. Кој пролее човечка крв, неговата крв ќе ја пролее човек, зошто Бог по својот лик го создаде човекот“. Како ќе ја побара крвта човечка од рацете на сите ѕверови, туку со тоа што ќе воскреснат телата на умрените луѓе? Зошто ѕверовите нема да умрат наместо човекот.
И повторно му вели Бог на Мојсеј: „Јас сум Бог Авраамов и Бог Исаков и Бог Јаковлев. Бог не е Бог на мртвите“, односно на оние кои умираат и нема повеќе да постојат, туку на живи, чии души живеат во Неговата рака, а телата со воскресението повторно ќе живеат. И богоотецот Давид вели на Бога: „Им го земаш духот, гинат, и во прав свој се враќаат“. Ете, тука зборува за телата. Потоа додава: „Го испраќаш Духот свој, се создаваат, Ти го обновуваш лицето на земјата.
А пророкот Исаија, пак, вели: „Ќе воскреснат мртвите и ќе станат оние кои се во гробовите“. Јасно е дека во гробовите не се положуваат души, туку тела. А блажениот пророк Езекил вели: „Тогаш застанав да пророкувам, како што ми се заповеди, а кога пророкував се појави Глас и ете потрес и коските се прибираа, секоја кон својата коска. И погледнав и ете, по нив излегоа жили и месо и одозгора се навлече кожа“. Потоа учи како, по заповедта Божја, се вратиле духовите. А божествениот Данаил вели: „А во тоа време ќе се подигне големиот кнез Михаил, кој го брани твојот народ и ќе има тажно време, какво што не било откако постоел народ до тогаш и во тоа време ќе се избави народот твој, секој кој ќе се најде запишан во книгата. И многумина од оние кои спијат во земната прав ќе се разбудат, едни за вечен живот, а други за срам и прекор вечен. И разумните ќе сјајат како светила на небото, и оние што мнозина повратиле кон правда – како ѕвездите, во веки, засекогаш.“ А говорејќи: „Многумина од оние кои спијат во земната прав, ќе се разбудат“, јасно е дека се укажува на воскресението на телата; зошто никој не може да каже дека душите почиваат во земна прав.
И самиот Господ во светите Евангелија многу јасно ја предал вистината за воскресението: „Сите кои се во гробовите“, вели, „ќе го слушнат гласот на Синот Божји и ќе излезат оние кои правеле добро ќе воскреснат за живот, а оние кои правеле зло ќе воскресенат за осудување“. Дали некој разумен некогаш може да каже дека душите почиваат во гробовите?
Господ не го објави воскресението на телото само со беседа, туку и со свое дело. Прво воскреснувајќи го четиридневниот Лазар, кој веќе почнал да се распаѓа и непријатно да мириса; зошто не ја воскреснал душата лишена од телото, туку и телото заедно со душата и не воскреснал некое друго тело, туку она истото кое веќе почнало да се распаѓа. Како инаку би можеле да спознаеме или да се увериме во воскресението на умрените, ако тоа не беше потврдено преку карактеристичното својство на неговата личност? Но, Господ го подигнал Лазар од мртвите за да го покаже своето божество и да го потврди своето и нашето воскресение, иако било извесно дека Лазар повторно ќе се врати во смрт. Самиот Господ бил првенецот на совршено и сега веќе неподложно на смрт воскресение. Поради тоа и божествениот апостол Павле говорел: „Зошто,ако мртвите не воскреснуваат, и Христос не воскреснал; ако, пак, Христос не воскреснал, суетна е верата наша; вие сте уште во своите гревови“, и „Но, ете, Христос воскресна од мртвите и со тоа стана првина за умрените.“ Потоа: „Зошто ако веруваме дека Исус умре и воскресна, така и оние кои заспале во Исуса, Бог ќе ги доведе со Него“. Со зборот „така“ мисли онака како Господ воскреснал.
Имено, јасно е дека воскресението Господово претставувало соединување на телото, недопрено од пропадливост и душата (зошто двете биле разделени), зошто Господ рече: „Урнете го овој храм и за три дена ќе го изградам“. А светото Евангелие е веродостоен сведок дека Он за сопственото тело говорел. „Допрете ме и видете“, вели Господ на своите ученици кои мислеле дека гледаат призрак, „дека тоа сум Јас“ и дека не се изменив, „зошто духот нема тело и коски како што гледате дека јас имам“. „И откако ова им го кажа им ги покажа своите раце и своите ребра“ и му кажа на Тома да ги допре. Зарем ова не е доволно да не увери во воскресението на телата?
Божествениот апостол повторно вели: „Зошто треба ова распадливо да се облече во нераспадливост и ова смртно да се облече во бесмртно“. Потоа: „Се сее во распадливост, станува во нераспадливост; се сее во обесчестување, станува во слава; се сее во немоќ, станува во сила; се сее во тело душевно, однсоно вештаствено и смртно, станува во тело духовно“, како што е телото Господово после воскресението кое низ врата поминувало и било неуморно и немало потреба за јадење, спиење и пиење. „Зошто ќе бидат“, вели Господ, „како ангели Божји“, нема повеќе да има брак, ниту раѓање на деца. А божествениот апостол Павле вели: „Но, нашето живеење е на небото, од таму го очекуваме и Спасителот Исус христос кој ќе го преобрази нашето понижено тело да биде сообразно на телото на славата Негова“, што не подразбира преобразување на телото во друг облик, туку премин од пропадливост во непропадливост.
„Но, некој ќе рече: како ќе станат мртвите?“ О, какво неверие! О, какво безумство! Зарем Оној кој само со заповед на својата волја земната прав го претвори во тело и кој заповеда малата капка семе да расте во утробата на мајката и да го создаде тој многуразличен и многуобразен орган на телото, зарем нема да го воскресне со својата волја она што постанало и што се распаднало? „И во каво тело ќе дојдат, безумнику!“ ако закоравеноста твоја не ти дозволува да веруваш во зборовите Божји, барем верувај во Неговите зборови: „Она што ти сееш нема да оживее ако не умре и она што сееш, не сееш тело кое ќе се создаде, туку голо зрно, било пченично или некое друго. А Бог му дава тело какво сака и на секое семе свое тело“. Сметај дека семињата во браздите, како во гробовите, се закопани. Кој е тој кој им подарил корења и стебла и листови и класја? Зарем тоа не е Создателот на се? Зарем тоа не го подарила заповедта на Оној кој те создаде? Значи на таков начин и воскресението на мртвите ќе се случи со волја Божја, зошто силата Божја ја следи Неговата волја.
Ќе воскреснеме така што душите повторно ќе се соединат со телата кои стекнале нераспадливост и ја отфриле распадливоста и ќе пристапиме пред страшниот суд Христов и ќе се предаде ѓаволот и демоните негови и човекот негов, односно антихристот, а нечесните и грешниците ќе бидат предадени на вечен оган, не вештаствен, каков е нашиот, туку на оној кој Бог го знае. А оние кои правеле добро, ќе засветат како сонце заедно со ангелите во живот вечен, заедно со нашиот Господ Исус Христос, вечно гледајќи го и бивајќи гледани, насладувајќи се со Неговата бесконечна радост, славејќи Го заедно со Отецот и Светиот Дух, во бесконечните векови на вековите. Амин.
GRBNACRKVATA
Makedonska Vistinska Pravoslavna Crkva
Post Box 6678, Rodelokka, 0502
Oslo, Norway

This entry was posted in Книги. Bookmark the permalink.

Comments are closed.