СВЕТИ ЈОВАН ЛЕСТВИЧНИК – ЛЕСТВИЦА

ПОУКА 1
ЗА ОДРЕКУВАЊЕТО И ОДВОЈУВАЊЕТО ОД СУЕТНИОТ ЖИВОТ

Нашиот Бог и Цар, добар, предобар и седобар (кога им се зборува на слугите Божји, имено, со Бог треба и да се започне) ги создаде сите словесни битија и ги обдари со достоинството на слободата. Затоа, едни се Негови пријатели, а други се вистински слуги, некои му се слуги неполезни, други сосема се отуѓиле, а некои му се противници иако не му можат ништо.
Пријателите Божји, како ние тоа во својата ограниченост сметаме, честит оче, се всушност духовни и бестелесни битија околу Него. Вистинските слуги се сите оние кои неуморно и одушевено правеле и се уште прават се она што е според Неговата волја. Бесполезни слуги се оние кои се сметаат за крстени, а заветот на крштевањето не го исполниле како треба. Отуѓените од Бога и непријателите Божји, пак мислиме, дека се оние кои во Бога не веруваат или оние кои веруваат погрешно. Богоброци, пак, се оние кои не само што самите ја прекршиле и отфрлиле заповеста Господова, туку со сета сила се борат и против оние кои ја извршуваат.
Секој од спомнатите видови изискуваат посебна и пригодна книга. Но, нам неучените во овој случај не би можело да киристи излагањето за тоа. Затоа ајде да побрзаме сега, да ја испружиме покорно и без приговор својата недостојна рака кон вистинските слуги Божји кои со своите наредби побожно не приморуваа и љубезно не присилуваа да пишуваме; од нивното знаење да ја позајмиме трската за пишување, да ја потопиме во темното мастило на светлото смиреноумие, а потоа како на некоја хартија (или подобро – како на некоја духовна табличка) да ја спуштиме на нивното мазно и чисто срце. Запишувајќи ги Божествените зборови како да сееме Божествено семе, да почнеме вака:
Бог е живот и спас на сите кои се обдарени со слобода: верните и неверните, праведните и неправедните, побожните и безбожните, бестрасните и страсните, монасите и мирјаните, паметните и глупавите, здравите и болните, младите и старите, како што за секого се, без разлика, светлината, сонцето воздухот. Бог не гледа кој е кој (Рим. 2, 11; Ефес. 6, 9).
Безбожник е смртно битие кое има разум, а своеволно бега од вистинскиот живот, така да за својот Творец, Кој вечно постои, мисли дека не постои. Престапник е оној кој Божјиот закон го толкува според својот злоум и смета дека верува и покрај тоа што е обземен со богопротивничко мислење. Христијанинот е точна слика Христова, колку е тоа можно за човекот, во зборови, дела и мисли со вистинска и непогрешлива вера во Светата Троица. Богољубец е оној кој учествува во се што е природно и безгрешно и кој не пропушта според своите можности да прави добри дела. Издржлив е оној кој и покрај искушенијата, замките и метежот се напрега со сета сила да го подражава Оној кој е далеку од сето тоа.
Монахот припаѓа на ангелски чин и води ангелски живот кој се остварува во вештаствено и валкано тело. Монахот е човек кој се држи само до Божјите заповеди и зборови, во секое време, на секое место и во секоја работа. Да се биде монах значи непрестајно да се приморува природата и неуморно да се бдее над своите сетила. Монахот има осветено тело, очистена уста и просветен ум. Монахот е преболна душа, постојано зафатена со сеќавања на смртта, без разлика дали бдее или спие. Одвојувањето од светот е намерна омраза кон она што луѓето во светот го фалат и порекнување на природата заради постигнување на она што е натприродно.
Сите оние кои подготвено го отфрлиле она што припаѓа на овој живот, секако биле поттикнати од желбата за идното Царство или од големиот број гревови или пак од љубовта кон Бога. Ако од ниту еден од спомнатите цели не биле раководени, нивното напуштање на светот е бесмислено. Единствено и во тој случај нашиот добар Судија очекува да види каков ќе биде крајот на нивниот животен пат.
Кој го напушти светот за од себе да го отфрли бремето на гревовите, нека се угледа на оние кои седат на гробовите надвор од градот и нека не ги сопира своите врели и горки солзи, ниту лелекот на срцето, додека и самиот не Го здогледа Исуса како доаѓа да го одвали каменот на окоравеноста на срцето и да го ослободи умот од врските со гревовите – како што го ослободи лазара (Јн. 11, 44) – заповедувајќи им на своите послушни ангели: „Разрешете го од страстите и пуштете го да оди кон блаженото бестрастир!“ Инаку, тој нема никаква полза од напуштањето на светот.
На сите нас, кои сакаме да излеземе од Египет и да побегнеме од фараонот, безусловно ни е потребен некој Мојсеј, посредник според Бога меѓу нас и Бога, кој, ревносен во делата и согледувањето, за нас би ја пружил раката кон Бога за под негово водство го прејдеме морето на гревовите и Амалик на страстите да го натераме на бегство (1). Но затоа, пак, некои, имајќи доверба во своите сопствени сили, мислеле дека не им е потребен никаков водач. Зошто оние кои излегоа од Египет го добија Мојсеј за свој водач, а оние кои побегнаа од Содом ги имаа ангелите (Пост. 19, 1). Првите наликуваат на луѓе кои се препуштаат на негата на лекарот за да ги излечат болестите на својата душа: тоа се оние кои излегоа од Египет. А другите наликуваат на луѓе кои силно посакувааат да ја соблечат од себе нечистотијата на гадното тело: затоа им е потребен ангел, или, така да кажам, помошник рамен на ангел. Колку ни се потешки раните, толку повеќе ни е потребен вешт лекар.
На луѓето кои превземаат потфат да со тело се искачат на небото, навистина им е потребен краен напор проследен со безгранично страдање (особено во почетокот на нивното одрекување), додека нашата сластољубива природа и нечувствителното срце со помош на вистински плач не се претворат во богољубие и чистота. Зошто каењето, длабокото каење и големата и невидлива горчина се неизбежни во овој потфат, а најмногу на оние кои живеат површно, се додека нашиот ум, тој бесен и ненаситен пес, преку едноставност, длабока кроткост и труд не стане буден стражар на чистотата. Но, да бидеме храбри, сите страсни и немоќни и со непоколеблива вера да ја принесеме и признаеме пред Христа нашата немоќ и слабоста на својата душа. Он неизбежно ќе ни помогне, дури и повеќе отколку што заслужуваме, само ако непрестајно се држиме до длабоко смиреноумие.
Нека знаат сите кои пристапуваат на овој прекрасен, суров и тежок, но и лесен подвиг, дека дошле да се фрлат во оган – само доколку сакаат духовен оган да се всели во нив. Затоа нека секој се испита себеси, па потоа нека јаде од лебот на монашкиот живот измешан со горко зелје и се пие од чаша исполнета со солзи, за да не се бориш на сопствената осуда. Кога секој крстен не се спасува – подобро е останатото да го премолчам!…
Оние кои го започнуваат овој подвиг, за да постават сигурен темел, треба постојано да се одрекнуваат, треба се да презрат, се да исмејат, се да отфрлат. Цврстиот, трикратен и тристолбен темел е направен од: наивност, пост и целомудреност. Сите деца во Христа нека почнат со овие доблести, земајќи ги како пример вистинските деца: кај децата нема никакво зло. Никогаш кај нив нема да се најде расипаност, ниту лакомост, ниту тело распалено со похотливост. (Всушност, можеби тие страсти се развиваат со растењето на човекот, разгорувајќи оган во нас).
Навистина е одвратно, а и опасно, борачот да подлегне само што стапил во борба зошто секој во тоа ќе види предзнак на неговиот пораз. Во секој случај, одлучниот почеток ќе ни биде од полза и кога подоцна настапи исцрпеност, храбрата душа која застанува во својот подвиг, ја поттикнува сеќавањето на првобитната ревност како шило. Некои, благодарение на тоа, често се подвизувале.
Кога душата, издавајќи се самата себе, ја изгуби блажената и мила топлина, нека грижливо испита зошто се лишила, па нека со сета сила и ревност настојува тоа да го отфрли. Таа топлина е невозможно да се врати нив друга врата освен низ онаа низ која излегла.
Човек кој се одрекол од светот поттикнат од страв, наликува на упален темјан кој прво замирисува, а потоа завршува со чад. Оној, пак, кој тоа го направил заради награда, потесетува на мелнички камен кој постојано и еднолично се врти. А човек кој од божествена љубов го напушта светот, веднаш на самиот почеток стекнува оган. Тој како да е фрлен во некоја шума и за момент се претвора во огромен пламен.
Има луѓе кои градат на камен темел; други, без никаков темел, на гола земја ги подигаат столбовите; а има и такви кои, откако ќе поминат еден мал дел од патот, ги загреваат жилите и зглобовите и почнуваат побрзо да чекорат. Кој е паметен ќе ја разбере симболичната поука (2).
Сесрдно да побрзаме на повикот на Бога и Царот! Инаку, како што имаме краток век, би можело да се случи за денот на смртта да останеме без никаков плод и да умреме од глад.
Да Му угодиме на Господа како што војниците му угодуваат на царот: од самото стапување во воената служба се бара од нас совесно да служиме.
Да се плашиме од Господа барем онолку колку што се плашиме од ѕвер. Видов луѓе кои тргнале во грабеж неплашејќи се од Бога; а кога на тоа место го слушнале лаењето на песот – веднаш се вратиле. Она што стравот од Бога не можел да направи го направил стравот од ѕверот.
Да Го засакаме Господ барем онолку колку што ги сакаме своите пријатели. Често сум гледал луѓе кои Го навредиле Бога и воопшто за тоа не се загрижиле; а кога тие луѓе со некоја ситница ги навредиле своите пријатели – ги употребиле сите средства, размислувале на секој начин како да им се извинат и лично и преку роднини и со подароци – само за да ја обноват првобитната љубов.
Во самите почетоци на подвигот на одрекувањето од светот, секако дека доблестите се здобиваат со труд и мака. Напредувајќи понатаму, стануваме нечувствителни за тешкотии или пак ги чувствуваме само малку. А кога ревноста потполно ја обземе и освои нашата телесна природа, доблестите ги здобиваме потполно исполнети со радост, копнеж и божествен пламен. Колку се за пофалба оние луѓе кои веднаш во почетокот радосно и сесрдно ги извршуваат Божјите заповеди, толку се сироти оние кои цел свој век го поминаа во подвиг извршувајќи ги заповедите – но се уште со мака.
Ниту одрекувањата кои се предизвикани од надворешни околности не се за потценување и осуда. Знам за некои кои, бегајќи, неочекувано се сретнале со царот, се приклучиле на неговата свита, влегле во дворецот и биле поставени на царската трпеза. Видов семе кое случајно паднало на земја како донесува напреден и обилен род. Се разбира дека и обратното е можно. Сум видел и човек кој дошол во болница по некоја друга работа, а не да се излечи; меѓутоа бил освоен од љубезноста на лекарот, му паднал мракот од очите и се задржал на лекување. Така она што на некои им се случило против нивната волја, вредело и значело повеќе од она што другите намерно го прават.
Никој не би требало да се нарекува недостоен за монашкиот позив под изговор дека има многу тешки гревови и потценувајќи се себеси заради сластољубивоста, да измислува изговори за гревовите (Пс. 140, 4). Каде има многу гној, таму е потребно поголемо лечење за да се отстрани нечистотијата. Здравите не одат во болница.
Кога овоземниот цар би не повикал во намера да не прими во својата лична служба, ние не би се предомислувале, не би измислувале изговори, туку подготвено се би оставиле и би побрзале во средбата со него. Затоа да внимаваме, поради својата мрзеливост и лекомисленост, да не го одбиваме повикот кога Царот над царевите, Господарот над Господарите и Бог над боговите не повикува во овој небесен чин, за на Големиот суд не останеме без оправдување.
Може да оди и човек кој е спречен со ланците на светските работи и грижи, но тешко; и оние на кои нозете им се ставени во ланци често мораат да одат, но постојано се сопнуваат и се здобиваат со рани. Неоженет човек, врзан за светот само поради работата, наликува на оној на кого само рацете му се врзани (зошто ако посака да тргне по патот на монашкиот живот, врските не го спречуваат). А оженетиот наликува на роб на кого и рацете и нозете му се во ланци.
Некои од оние кои водат површен живот во светот, ми го поставија ова прашање: „Како можеме да се приближиме на монашкиот живот и покрај своите жени и грижи во работата?“ Им одговорив: „Секое добро дело кое можете да го направите, направете го. Никого немојте да го навредувате. Никого не го ограбувајте. Никого не го лажете. Не се правете важни пред никого. Не мразете никого. Често посетувајте ја црквата. Бидете милосрдни кон сиромашните. Никого не соблазнувајте. Не се допирајте до туѓи жени: нека вашата ви биде доволна. Ако така постапувате, нема да бидете далеку од Царството небесно.“
Да тргнеме со радост и страв Божји на овој прекрасен подвиг, неплашејќи се од нашите непријатели. Зошто тие, иако невидливи, внимателно го набљудуваат лицето на нашата душа. Кога ќе видат дека тоа се променило од страв, тие уште пожестоко почнуваат да не напаѓаат зошто забележуваат, лукавите, дека сме се уплашиле. Да се спремиме храбро за борбата со нив: никој не смее да се спротивстави на оној кој се бори со сета сила.
Господ по својата промисла ја олеснува таквата борба на почетниците, за во самиот почеток да не се вратат во светот. Затоа секогаш радувајте се во Господа, сите слуги Божји, бидејќи во тоа се гледа вистинскиот знак на љубовта Господова кон нас, како и тоа дека Он самиот не повикал.
Всушност, се знае дека Бог не прави вака: кога ќе види храбра душа, веднаш ја воведува во битка зошто сака брзо да ја овенча со слава. Ја сокрил Господ од оние во светот неугодноста на ова бојно поле (иако, всушност, тоа е угодност). Кога би се знаело за тоа, никој не би се одрекол од светот.
Усрдно посветувај ги на Христа напорите на својата младост, па ќе се радуваш во староста со богатството на добрината. Она што се стекнува во младоста, ги крепи и теши изнемоштените во староста. Да се впрегнеме момчиња со одушевување и да живееме трезвоумно, зошто моментот на смртта е неизвесен. Навистина имаме злобни и зли, препредени и подмукли, моќни и будни, бестелесни и невисливи непријатели; непријатели на кои огнот им е во рацете и кои сакаат да го запалат храмот Божји токму со оној оган кој во него гори. (3)
Никој од малдите не смее да ги слуша своите непријатели, демоните, кои советуваат: „не го исцрпувај своето тело за да не те нападнат неволји и болести“. Особено во нашето време, тешко некој да се најде што ќе се реши да го умртви своето тело, иако неколкумина се лишуваат од обилна и вкусна храна. Демонот во тој случај сака нашето почнување со подвиг да го направи млитаво и површно, сметајќи дека крајот ќе биде ист како и почетокот.
Оние кои се решиле сериозно да Му служат на Христа, пред се треба да се погрижат како со помош на духовниот отец и врз основа на своето сопствено сознание, да си изберат за себе место кое им одговара, начин на подвиг и занимање. Не е за секого општежителство, особено не за оние кои се склони кон сластољубието, ниту за секого не е испосницата, зошто испостничкиот осамен живот содржи многу поводи за гнев. Секој треба да размисли кој начин на живот најдобро му одговара.
На три најглавни подвизи се сведува целиот монашки живот: на подвижничко напуштање на светот и осаменост, на подвиг на безмолвие со еден или најмногу со уште двајца, и на крај, на трпеливо живеење во општежителство. Еклисијаст вели: не скршнувај ниту лево, ниту десно (Сол.изреки, 4, 27), туку оди по царскиот пат. И навистина, средниот од спомнатите патишта, на многумина им одговара. Тешко на осамениот, вели Еклисијаст, зошто нема никого од луѓето да го подигне кога ќе падне во униние или поспаност или мрзливост или очајување (Екл. 4, 10). А каде се двајца или тројца собрани во Мое име, тогаш сум и јас меѓу нив, рече Господ (Мт. 18, 20).
Тогаш кој монах е верен и паметен? Оној кој ја сочувал својата пламеност и кој секој ден, до крајот на својот живот, не пропуштал да додаде пламен врз пламен, жар врз жар, ревност врз ревност и во копнежот за Бога, богокопнежливост.
КОЈ СЕ ЗАЦВРСТИ НА ОВОЈ СТЕПЕН, НЕКА НЕ СЕ ВРТИ НА ОНА ШТО Е ПОЗАДИ НЕГО.
___________________________________________________________
НАПОМЕНИ:
1.И Амалик страстите го натерале во бегство: омилено споредување со настаните од библијската историја, во врска со излегувањето на Евреите од Египет. Се е во алегорија: Египет е овој свет, фараонот е ѓаволот, Мојсеј-духовник, Црвеното Море-морето на гревовите во кои сме биле, Амалик, т.е. народот кој се испречил на патот на еврејскиот народ за Ханан – символ на страстите кои се испречуваат на патот на човечката душа кон Царството Божје. На крај, дури и во самото кревање на раката на Мојсеј, Свети Јован Лествичник ја гледа сликата на молитвениот подвиг на духовникот, и благодарејќи и нашата душа ги победува страстите и ги совладува сите препреки, како некогаш избраниот народ Божји (Излез, 17 и т.н.).
2. Ќе ја разбере символичката поука: тоа се однесува на оние кои се одрекуваат од светот. Оние кои градат врз камен темел се оние кои стапуваат во општежителство и брзо достигнуваат големи доблести, но без подвигот на послушноста кон духовниот отец, на нив целата куќа на доблести лесно се руши зошто се неискусни и без духовен раководител и не умеат да го оддржат она што го постигнале. Оние кои врз гола земја без никаков темел ги подигаат столбовите се оние кои веднаш по одрекувањето од светот се оддаваат на отшелнички (пустински) начин на живот во кој брзо пропаѓаат, зошто не поставиле темел во вид на послушност и слични подвизи. А последниот (т.е. оние на кои им се загреваат жилите и зглобовите во текот на пешачењето) се оние монаси кои живеат под духовно раководство на старец без трошка на надуеност и кои стануваат искусни и непобедливи борци.
3. Токму оние кои во нив гори оган: пламен на своите сопствени страсти и тоа страсти кои се коренат во разни телесни нагони, како што се нагонот на исхрана (гладта) и полниот нагон (пожудата).

___________________________________________________________
ПОУКА 2
ЗА БЕЗПРИСТРАСНОСТА

Човек кој навистина Го сака Господ и навистина го бара идното Царство, човек кој навистина страда заради своите гревови и кого навистина го исполниле мисли за маките и вечниот Суд, човек кој сериозно стравува при помислата на својата смрт – повеќе не е во состојба да води сметка за имотот, парите и славите на овој свет, за родителите, пријателите, браќата, ниту за било што земско. Престанувајќи сосема да се грижи за тоа, ја замразува секоја помисла за тоа. Па дури и сопственото тело, слободен од се, безгрижен, тој храбро оди по Христа и постојано гледа во небото очекувајќи од Него помош, според зборовите на светиот: Кон Тебе се приближи душата моја (Пс. 62, 8).
За нас е најголем срам да мислиме на нешто што во часот на неволја, т.е. смрт не може да донесе добро, кога веќе се што спомнавме сме го оставиле на повик со кој Господ, а не човек, не повикал. Тоа е токму она што Господ рече: никој кој погледнува наназад не е достоен за Царството небесно (Лк. 9, 62). Господ знае дека ние, почетниците, лесно паѓаме и живеејќи и сретнувајќи се со луѓето кои живеат во светот, лесно се враќаме во светот. Затоа на оној што Му рече: Дозволи ми прво да го закопам својот татко, Он му одговори: Остави, нека мртвите ги закопуваат своите мртви (Мт. 8, 22).
Бидејќи сме се одрекле од светот, демоните ни советуваат милосрдните и сострадалните луѓе во светот да ги фалиме, а себе да се жалиме, како да со одрекувањето од светот сме се лишиле од тие доблести. Целта на нашите непријатели е по пат на лажна смиреност да не вратат во светот, или, ако останеме во монаштвото, да не фрлат во очајување. Едно е кога оние кои живеат во светот се омаловажуваат од вообразеност, но сосема е друго да се мисли за нив лошо бидејќи веќе сме заминале од нив, за да се избегне очајувањето и да се придобие спасоносна надеж.
Затоа да слушнеме што Господ му рече на момчето кој речиси сите заповеди ги изврши: Уште едно ти недостасува, да продадеш се и да разделиш на сиромасите (Лк. 18, 22; Мт. 19, 21) и така самиот да станеш сиромав кој прима милосрдие. Ние, кои копнееме по усрден и пламен подвиг, треба внимателно да разгледаме како Господ сите кои пребиваат и живеат во светот ги нарекол мртви, велејќи: Остави ги духовните мртовци, нека тие ги закопуваат телесните мртвоци. На тоа момче богатството воопшто не му пречело да пристапи кон крштевањето и затоа нема основа кога некои мислат дека заради крштевањето Господ му наредил да го раздаде богатството. Нам, пак, на монасите нека таквото сведоштво ни послужи како најдобар доказ за најголемата слава на нашиот позив.
Треба да се испита зошто луѓето кои живеат во светот и пребиваат во бдеење и пост, во напор и страдање, не продолжуваат со овој подвиг лажен и кога ќе го напуштат светот и пристапат во монаштвото, т.е. на бојното поле каде треба да се види кој колку навистина вреди. Сум видел многу и различни примери на доблести кои таквите луѓе ги засадиле во светот, ги полевале со валканата вода на суетата, ги копале наоколу со пофалби и им ставале ѓубре од валкани пофалби. Откако брзо се исушиле, пресадени во пуста земја, каде световните луѓе немаат пристап, без смрдливата вода на суетата, така овие билки, на кои им треба таква влага, не можат да донесуваат плод на сувото и безводно тло на монаштвото.
Кој го замразил светот, побегнал од тагата, а кој останал приврзан за било што видливо, се уште од тагата не се избавил. Како и да не се растажи кога се лишил од она што толку му било блиско до срцето. Во се треба да се држиме до трезвениот ум. Сепак, во тој однос ние треба особено да бидеме разумни. Сум видел во светот многу луѓе кои благодарение на грижите, многубројните обврски и неспиењето, се спасиле од беснилото на своето тело. Но откако ќе стапат во монаштвото, ослободени од сите претходни грижи и должности, тие на најтажниот начин, со движењето на телото, се валкале.
Да внимаваме да не се најдеме во заблуда говорејќи како одиме по тесен пат, додека, всушност, одиме по широк пат. Тесниот пат се препознава по празниот стомак, сеноќно стоење, ограничено земање на вода, оскудевање во леб, очистување од срам, потсмев и карање, отсекување на своите барања, трпење на навреди, поднесување на презир без поплаки; се препознава по тоа ако не се лутиш кога те клеветат, кога те понижуваат, ако си смирен кога те осудуваат.
Благо на оние кои одат по патот кој тука е покажан, зошто е нивно Царството небесно! Никој нема да влезе во небесата овенчан со слава ако не се одрече со прво и второ и трето одрекување. Мислам на одрекување прво: од сите предмети, луѓе, родители; второ од својата волја и трето од вообразеноста која ја следи послушноста. Излезете оттаму; не допирајте се до нечисто; излезете од средината негова, очистете се, говори Господ (Ис. 52, 11). Зошто кој од нив некогаш направил некакво чудо? Кој од нив мртви воскреснал? Кој демони истерал? Никој! Сите тие се трофеи на монасите кои светот не може да ги прими. Кога тој би можел, зошто тогаш би имало подвиг, зошто заминување од светот?
Кога демоните по нашето одрекување од светот започнуваат да го распалуваат нашето срце со спомени на родителите и нашите браќа, треба да се подготвиме за борба со молитва и да го разгориме во себе сеќавањето на вечниот оган, за со сеќавањето на него да го угасиме огнот на нашето срце, запалено во невреме. Потполно се вари оној кој мисли дека не е приврзан кон ништо – а му се растажува срцето кога нешто ќе изгуби.
Кога младите, наклонети кон телесната љубов, посакаат да стапат во монаштво, треба да се учат на трезен ум и внимание и колку што можат повеќе, да стојат настрана од секоја наслада и секое зло за подоцна да не им биде полошо.
Во пристаништето може да се најде спасение, но и пропаст. Тоа добро го знаат оние кои пловат по духовното море. Тажна е таа слика кога во самото пристаниште претрпува бродолом оној кој на морската шир веќе беше спасен.
ВТОРО СКАЛИЛО, КОЈ УСПЕАЛ ДА ЈА ДОСТИГНЕ, НЕКА ПРОДОЛЖИ ДА ТРЧА ПО СКАЛАТА УГЛЕДУВАЈЌИ СЕ НА ЛОТ, А НЕ НА НЕГОВАТА ЖЕНА.
___________________________________________________________
ПОУКА 3
ЗА ТУЃИНСТВОТО

Туѓинството е неповратно напуштање на се во нашето родно место, што се спротивставува на нашето тежнеење да ја достигнеме целта на побожноста. Тоа е скромно однесување, скриена мудрост, памет која не разгласува за себе, сокриен живот, невидлива цел, немо размислување, скромност во барањата, желба за мачеништво, подлога за богокопнежливост, изобилство на љубов, порекнување на суетата, длабочина на молчењето.
Љубителите на Господ во почетокот обично, без прекин, како некој божествен пламен, ги обзема и мисла за да се оддалечат од своите заради живот во сиромаштија и ограниченост. Таа мисла особено ги поттикнува љубителите на таквото добро. Но, тој подвиг бара голема внимателност, без разлика колку е голем и достоен за пофалба. Зошто не е секое туѓинство добро, особено не она кое е направено во моментално расположение. Ако секој пророк е без чест во својот роден крај, како што вели Господ (Мт. 13, 57), тогаш треба да се чуваме туѓинството да не ни даде повод за вообразеност, зошто туѓинството е одвојување од се за мислите да станат неразделни од Бога. Туѓинството е љубител и делувач на ненаситниот плач. Туѓинствува оној кој ја избегнува секоја врска со своите или другите.
Итајќи кон туѓинствувањето, не чекај души кои сакаат свет, зошто крадецот доаѓа неочекувано: многумина кои се обиделе да спасат со себе млаки и колебливи, пропаднале самите заедно со нив, кога, покрај нив, пламенот на нивната ревност со текот на времето се угасил. Штом почувствуваш во себе пламен, трчај! Ти не знаеш кога тој ќе се угаси и ќе те остави во мрак. Нема сите да одговараме за спасението на другите. Божествениот апостол вели: И така, секој од нас ќе одговара за себе (Рим. 14, 12); и претходно: Како тоа ги учиш другите, а себе не се учиш (Рим. 2, 21)? Он како да вели: Дали за другите ќе одговараме-не знам, но за себе сигурно ќе одговараме.
Оддалечувајќи се од светот, чувај се од сластољубивиот демон на скитањето: туѓувањето му дава можност да не сикушува. Прекрасно е: безпристрасност; туѓинството е неговата мајка. Кога се оддалечуваш од светот заради Господ не треба повеќе да оддржуваш врски со него, за да не испадне дека тоа го правиш заради задоволување на своите страсти. Кога си се одвоил од светот, не го допирај повеќе зошто страстите лесно се враќаат. Ева против својата волја беше истерана од рајот, а монахот доборовлно го напушта својот роден крај. Таа повторно би пробала од дрвото на непослушнота, а овој неизбежно би се изложил на искушение од својот роднина по тело. Бегај од можноста за грев како од камшик: плодот кој не се гледа, толку и не се посакува. Немој да заборавиш дека овие итри крадци го применуваат и ова средство за да не одвратат од туѓинството: ни советуваат да не се одвојуваме од луѓето во светот и ни велат дека ќе заслужиме голема награда дека ќе се совладаме и покрај тоа што гледаме жени. Не треба да се послушаат, туку да се направи токму спротивното.
Кога ние, по поминувањето на одредено покусо или подолго време откако сме ги напуштиле своите, се здобиеме со одредена мала побожност, умилност, воздржливот, тогаш доаѓаат суетни помисли и ни наложуваат да се вратиме во својот роден крај, велат: заради поука, како пример и духовна полза за многу луѓе кои ги виделе нашите беззаконски дела. Ако сме и богати со дарбата за говорништво, а имаме и некое духовно знаење, ѓаволите веќе ни советуваат како учители и спасители на душите да се вратиме во светот, за низ морската шир како своја пропаст да го растуриме сето она што среќно сме го собрале во пристаништето. Да се потрудиме да бидеме како Лот, а не како неговата жена (Бит. 9, 26), зошто душата која се вратиле таму од каде излегла, ќе стане како сол која го изгубила својот вкус (Мт. 5, 13) и ќе остане и понатаму неспособна да напредува.
Бегај од Египет без да се завртиш! Срцата кои се вратија таму не го здогледаа Ерусалим, земјата на бестрастноста.
Има такви кои како недораснати се одвоиле од своите и потоа сосема се очистиле. Тие се враќаат кај нив со намера да им бидат од полза и можеби да ги спасат, бидејќи себе се спасиле. Но, дури и Мојсеј, кој Го видел Бога, кого Самиот Бог го испратил заради спасение на своите сонародници, поднел многу неволји во Египет, т.е. многу мрачни часови во светот. (1)
Подобро е да се нанесе болка на родителите, отколку на Господ: Он не создаде и спасува, а родителите своите родени деца често ги упропастувале и ги предавале на вечни маки.
Човек е во туѓинство ако како странец пребива меѓу луѓе чиј јазик не го зборува иако многу добро го разбира. Ние од нашите ближни или од одредени места не се одвојуваме заради омраза (чувај Боже!) туку за да ја избегнеме штетата која би можеле да ја претрпиме со нив или на тие места. Како во се што е добро, така и во ова, учителот ни е Христос. Гледаме дека и Он често ги остава своите родители по тело и кога од некои луѓе слушна како Му велат: Ете, мајка Ти и браќата Твои стојат надвор и сакаат да зборуваат со Тебе. Он му одговори на оној што Му зборуваше и рече: Која е Мојата мајка и кои се Моите браќа?. И како покажа со рака на учениците Свои, рече: Еве ја Мојата мајка и еве ги Моите браќа. Зашто кој ја исполнува волјата на Мојот небесен Отец, тој Ми е брат, и сестра, и мајка. (Мт. 12, 47-50).
Нека татко ти биде човек кој може и сака да се помачи со тебе за да можеш да се растовариш од тежината на своите гревови. А мајка нека ти биде умилението кое може да те измие од нечистотијата. Брат нека ти биде оној кој со тебе се труди и ревнува на патеката која се искачува нагоре, кон она што е на небото. За неразделна другарка земи го сеќавањето на смртта. А твоите мили деца нека ти бидат воздишките на срцето. Робот нека ти биде твоето тело, а пријатели – светите небесни сили, кои, ако ти станат пријатели, може да ти бидат од полза во часот на издивнувањето на душата. Таков е родот на оние што го бараат Господа (Пс. 23, 6).
Копнежот по Бога го гаси копнежот по родителите. Оној кој тврди дека го има и едното и другото се наоѓа во заблуда. Речено е: Никој не може да му служи на два господари ….(Мт. 6, 24). Не мислсте дека дојдов, вели Господ, да донесам мир на земјата, т.е. мир меѓу родителите и синовите и браќата кои сакаат да ми слуѓат, туку борба и меч (мт. 10, 34), кои ќе ги одделат богољубивите од оние што го сакаат светот, телесните од духовните, славољубивите од смиреноумните. Зошто Господ се радува кога доаѓа до конфликт и разделување поради љубовта кон Него.
Вимавај, многу внимавај да те обземе наклоноста кон твоите мили роднини и да не пропаднеш во потопот на љубовта кон овој свет. Не дозволи да те трогнат солзите на родителите и пријателите, зошто вечно ќе плачеш. Кога твоите ќе те обиколат како пчели (подобро кажано како оси) и почнат да те оплакуваат, тогаш со окото на својата душа погледни во смртта и во делата за кои ќе ти се суди и затоа се врти назад кон своите за тагата да не ја одбиеш со тага. Овеи нашиве – не нашите – ни ветуваат итро дека ќе направат се што сакаме. Новната цел е да не сопрат на нашиот добар пат, а потоа сосема да не придобијат за своите планови.
Оддалечувајќи се од светот, трева да го избереме најскромното место во кое нема ништо што би не тешело или пак би не наведувало на гордост. Инаку, ние ги носиме со себе и своите страсти.
Не зборувај за своето благородништво, ако си бил благородник, и не се фали со својот углед за да не бидеш едно на зборови, а друго на дела.
Никој во толкава мерка не бил во туѓинство како оној кој слушна: Излези од земјата своја и од племето свое и од домот на својот татко (Бит. 12, 1) иако бил повикан во туѓа и варварска земја. Понекогаш Господ уште повеќе ги прославува оние кои се угледуваат на тој голем туѓиновател. Сепак, иако оваа слава е од Бога, треба добро да се чува со штитот на смиреноста.
Кога демоните, а и луѓето, не фалат заради туѓинството како голем подвиг, да помислиме на Оној Кој заради нас постана туѓинец, слегувајќи од небото на земјата, па ќе сфатиме дека не можеме да се оддолжиме ниту во вечните векови.
Многу е опасна наклоноста кон било кој од роднините или другите луѓе бидејќи тоа може малку по малку да не привлече кон светот и потполно да го угаси пламенот на нашето умиление. Како што е невозможно да се гледа со едно око во небото, а со другото на земјата, така ни оној кој со душа и тело потполно не се одвоил од своите роднини и пријатели не може, а својата душа да не ја изложи на голема опасност.
Со голем труд и подвиг се стекнува чесна и средна природа. Она, пак, што со голем мака е стекнато може да се изгуби во еден момент, зошто лошите разговори ги расипуваат добрите обичаи (1. Кор. 15, 33), т.е. светски и непристојни разговори. Кој после одрекувањето се среќава со мирјани или живее во новна близина, или ќе се заплетка во нивните мрежи или пак го валка своето срце мислејќи на нив, или ако непосредно не се извалка, ги осудува оние кои се извалкале и така посредно самиот се валка.

ТРЕТО СКАЛИЛО, ПО БРОЈ ЕДНАКОВ НА СВЕТАТА ТОРИЦА. ОНОЈ КОЈ СЕ КАЧИЛ, НЕКА НЕ СЕ ВРТИ НИТУ ДЕСНО, НИТУ ЛЕВО.
_________________________________________________________

НАПОМЕНА:
1. Мрачни часови во светот: со тоа лествичник, со блага иронија, ги одвраќа монасите од искушението да се вратат во светот „заради (навидна) полза за блиските“. Кога ниту Мојсек не можел да ги избегне тешките искушенија во светот откако се вратил од Хорив, како може такви, па дури и полоши зла ќе ги избегне монахот кој го напуштил светот бидејќи се смета за совршено неспособен во светот да им одолее на страстите?

__________________________________________________________
ПОУКА 4
ЗА БЛАЖЕНАТА И НЕЗАБОРАВНА ПОСЛУШНОСТ

Сега е на ред излагањето за Христовите борци и атлети: на секој плод му претходи цвет, а на секоја послушност – туѓинство, без разлика дали послушноста се изразува сомо со тело или волја. Со овие две доблести, како на златни крила, светата душа брзо полетува на небото. Можеби за неа оној духоносец пееше: Кој ќе ми даде крилја гулабови, па да одлетам и се успокојам (Пс. 54, 6) во согледувањето и смиреноста?
Нема да пропуштиме, ако е по волја, да го откриеме и самиот начин на борбата на овие храбри воини, т.е. како го држат штитот на верата во Бога и својот духовен раководител и како со него ја одбиваат, така да кажеме, секоја помисла на неверство кон духовниот отец и отселувањето на друго место. Ќе го откриеме и тоа како тие духовни воини ја убиваат секоја лична желба која им се приближува, мавтајќи постојано со духовниот меч и како, облечени во железен оклоп на кроткоста и послушноста, ја одбиваат секоја навреда и воопшто секоја стрела. Молитвениот покров на духовниот отец им служи како спасоносен шлем. Тие не стојат со сосема составени нозе: едната секогаш им е подготвена за служење, а другата е неподвижно на молитва.
Послушноста е потполно одрекување од својата душа кое се покажува во телесните дејства или обратно: послушноста е умртвување на членовите при жив разум. Послушноста е вршење на должноста без испитување. Тоа е доброволна смрт, живот без љубопитност, без грижи за опасност, неподготвена одбрана пред Бога, отсуство на страв од смртта, безопасно пловење, одење во сон. Послушноста е гроб на волјата, но воскресение на смирението. Како да е мртов, послушникот не одговара, ниту размислува, без разлика дали се однесува на добри работи или за нешто што изгледа дека е зло, зошто за се ќе одговара оној кој побожно ја умртвил неговата душа. Послушноста е откажување од расудувањето при богатството на расудување.
Почетокот на умртвувањето, дали се работи за волја или за нашите членови, е мачен; средината е понекогаш тешка, а понекогаш не е; а крајот е целосна нечувствителност за болка и отсуство на секое мачно чувство. Овој блажен жив мртовец чувствува тага и болка во срцето само кога ќе се види себеси дека ја врши својата волја зошто тој се плаши единствено од одговорноста за сопствениот суд.
Вие кои се подготвувате за духовното исповедништво; вие кои сакате на својот врат да го ставите јаремот Христов; вие кои од сега настојувте сопственото бреме да го префрлите врз туѓи плеќи; вие кои се брзате доброволно самите себе да се продадете во ропство, за во замена да добиете вистинска слобода; вие кои пливате поддржувани од рацете на други за да можете да ја преминете оваа бескрајна морска шир – знајте дека сте зачекориле на пат кус исполнет со камења на која демне само една заблуда која се вика самоволие. Оној кој сосема од самоволието се одрекол, дури и од работи кои му изгледаат добри, духовни, богоугодни, ја постигнал целта пред и да зачекори. Зошто послушноста е неверување во себе во секое добро, до крајот на животот.
Поттикнати од смиреоноумието, пред да посакаме да ја наведнеме главата и своето спасение во Господа потполно го довреиме на друг, пред да стапиме во подвиг, доколку поседуваме и малку проницливост и внимателност, ние треба да го пресудиме, испитаме и (така да се изразам) искусиме секој духовен навигатор за да не паднеме во раце на морнар, а не на навигатор, на болен наместо на лекар, на страсник наместо на бестрасник и наместо во пристаниште да се најдеме на морската шир и да претрпиме бродолом. Но, кога ќе влеземе на таа сцена на благочестие и покорност, не смееме за ништо да му судиме на нашиот добар наставник, иако во него, како во човек, може да видиме и одредени мали грешки. Инаку, ако судиме, нема да имаме никаква полза од потчинувањето.
Кој сака да остане непоколеблив во својата доверба кон духовниот отец, задолжително треба, во постојан спомен во своето срце, да ги чува неговите доблести и со тој спомен да им ги затвори устите на демоните кога во него ќе зџапочнат да сеат недоверба кон него. Сразмерно со зголемувањето на довербата во срцето и самото тело станува повредно во вршењето на својата служба. А кога ќе се сопне од каменот на недовербата, паѓа! Зошто, секако, се што не е од вера – грев е (Рим. 14, 23).
Од помислата која ти предложува да го испиташ или осудиш својот духовен отец, отскокни како од блуд. На таа змија воопшто не и давај ниту најмала слобода, ниту место, ниту пристап, ниту почеток. Викни и на змијата: „Измамничке една! Не јас над својот духовен отец, туку тој над мене доби право на судење. Не сум јас нему, туку тој мене ми е поставен за судија“.
Отците, пеењето на Псалмите ги одредуваат како оружје, молитвата како бастион, а непорочните солзи како мијалник. Блажената, пак, послушност ја сфаќаат како исповедување, без кое никој од страсниците нема да го види Господ (1).
Послушникот самиот на себе си изрекува пресуда: ако совршено се покорува заради Господ, се ослободува од сопствената вина дури и кога не мисли дека е совршено послушен. Всушност, би било полезно духовникот да не престане да го прекорува. Ако и тој би замолчел, јас не би знаел што уште за тоа да кажам.
Оние кои во својата простодушност се покоруваат заради Господ, среќно пристигнуваат на целта на својот пат, зошто врз себе не го навлекуваат лукавството на демоните со тоа што би го критикувале својот духовник.
Пред се, да се исповедаме на нашиот добар судија не само насамо, туку и пред сите, ако заповеда. Раните кои се откриваат, не само што не се влошуваат, туку полесно се лечат.
По доаѓањето во општежителството на добриот судија и пастир (2), присуствував на едно страшно судење.
Имено се случи, додека се наоѓав таму, некој разбојник да дојде да се посвети на монашкиот живот. Оној одличен пастир и лекар заповеди разбојникот седум дена да ужива целосен одмор и само да гледа како во тоа обителство се живее. Кога поминале тие седум дена, пастирот го повикал на само и го запрашал дали му се допаѓа да живее со нив. И откако виде дека тој сосема искрено се сложил со тоа, повторно го запрашал што грешно направил во светот. Разбојникот веднаш, до детали, исповеда се. Кога го виде тоа, пастирот, сакајќи да го искуси, му рече: Сакам тоа јавно да го исповедаш пред целото братство“. А овој, вистински замрзувајќи го својот грев и презирајќи го срамот, вети без да се предомислува и рече: „ако сакаш и сред градот Александрија!“
Тогаш пастирот ги собра сите свои овци во црквата, сите три стотини и триесет и за време на божествената литургија (беше недела) по читањето на Евангелието, нареди да се внесе тој непорочен осуденик, кого со рацете врзани позади, облечен во вреќа и истурен со пепел врз главата, кого браќата го влечеле и повремено го удирале. Пред таа слика сите се штрекнале и веднаш почнале силно да плачат зошто никој не знаел што всушност се случува. И кога разбојникот се приближи до црковните двери, повика кон него онаа свештена и човекољубива глава со силен глас: „Стој! Не си достоен да влезеш тука!“ Уплашен од гласот на пастирот кој му доаѓаше од олтарот, разбојникот во тој момент падна со главата надоле, тресејќи се целиот од страв и збунет. Додека лежеше така на земјата и го мокрел тлото со своите солзи, чудесниот лекар повторно му нареди (кој сето тоа го правеше заради негово спасение, покажувајќи им на сите како се спасува и што е тоа плодна смиреност) пред сите подробно да каже се што направил. И тој со треперење ги исповеда, еден по еден, сите свои гревови, соблазниви за увото: не само природни, туку и противприродни телесни гревови, со човечки битија и животни, потоа и гатања, убиства и други злосторства за кои не е ред ниту да се слуша, ниту да се пишува. Веднаш по таа исповед, пастирот нареди разбојникот да се потстрижи и да се прими во братството.
Воодушевувајќи се на мудроста на овој преподобен, јас го запрашав насамо зошто употребил еден толку необичен начин на лечење. А вистинскиот лекар ми рече: „Од две причини: прво, самиот покајник преку сегашниот срам да го избавам од идниот. Тоа и се случи, зошто тој не стана од подот, брате Јоване, додека не доби простување на сите гревови. Не се сомневај во тоа. Еден брат, кој тука се наоѓаше, ме уверуваше, говорејќи: ‘Видов еден страшен човек како држи испишана хартија и перо. И како што покајникот ги изговараше гревовите, тој со перото веднаш ги прецртуваше’. А и право е: Реков, ќе ги исповедам безаконијата мои на Господа и Ти ми ги прости гревовите мои (Пс. 31, 5). И второ: сакав со тоа да ги поттикнам на исповед оние кои во манастирот не ги исповедуваат сите гревови, бидејќи без исповедување никој нема да добие простување.“
Видов кај тој незаборавен пастир и во неговото стадо и многу други нешта достојни за воодушевување и вечен спомен од кои поголемиот дел ќе се обидам да ви го прикажам. Останав со нив не кусо време, внимателно следејќи го нивниот начин на живот, вон себе од воодушевување на тоа како земните луѓе наликуваат на небесните битија!
Љубовта меѓу нив беше навистина нераскинлива врска. Што е уште поубаво, таа беше лишена од секоја непристојност во изразувањето и секое озборување. А пред сето тоа, се учеа да не ја повредат со ништо совеста на својот брат. Ако некаде се појавеше некој кој би го мразел другиот, пастирот како престапник го истеруваше во одвоен манастир. Во една прилика, некој брат го оклевети својот ближен пред него. Преподобниот веднаш нареди клеветникот да се истера велејќи дека во манастирот не може заедно да опстојуваат и видливиот и невидливиот ѓавол.
Видов кај овие преподобни навистина полезни и достојни работи за воодушевување: братството кое Господ го собра и поведе, беше богато во чудесните делувања и согледувања. Зошто тие самите на таков начин ги практикуваа и вежбаа божествените доблести што речиси и да не им беа потребни опомените на настојателот. Тие по својата сопствена побуда се поттикнуваа еден со друг на божествена будност.
Имено кај нив имаше одредени и утврдени одредени свештени и божествени обичаи. На пример, ако некој во отсуство на настојателот почнеше да клевети или да осудува или воопшто да празнословува, некој друг брат со незабележлив знак го опоменуваше и смируваше. Ако овој тоа не го забележуваше, братот кој го опоменал, откако ќе направеше метании, заминуваше. Кога ќе се покажеше дека треба нешто да се говори, сеќавањето на смртта и помислата на Вечниот суд им беа постојан и вечен предмет за разговор.
Нема да пропуштам да ви ја опишам извонредната доблест на тамошниот готвач. Откако забележав дека за време на службата непрестајно размислува и плаче, го замолив да ми открие како се удостоил на таква благодат. Присилен од мојата молба, тој ми одговори: „Никогаш не сум помислил дека им служам на луѓето, туку на Бога. Покрај тоа дојдов до заклучок дека не сум достоен за подвигот на безмолвието и само ми е потребно да погледнам во огнот и да го замислам идниот, вечен оган.“
Да слушнеме уште нешто и за друга ретка нивна доблест. Тие ниту за време на самиот оброк не престануваа да се бават со умна активност. На одреден утврден начин и со одвај забележливи знаци, овие блажени отци се потсетуваа еден со друг за умна молитва. И тоа го правеа не само за време на оброците, туку и при секоја средба и собир. Ако некој од нив би направил некаков престап, браќата го преколнуваа ним да им ја препушти грижата за одговорноста пред пастирот и казната. Отаму големиот пастир, знаејќи за обичајот на своите ученици, одредувал и полесни епитимии, сигурен дека казнетиот не е виновникот. Освен тоа, тој не вршел истрага за тоа кој всушност го направил престапот.
Меѓу нив никогаш не можело ниту да се спомне за празнословие или шега. Ако некој почнувал расправија со ближниот, другиот присутен почнуваше да прави метании и така го стивнувал гневот. А ако се забележи дека некои се злопамтиви, го известувале настојателот да ги убедат да се смират пред заоѓањето на сонцето. Ако пак останувале упорни во својата тврдоглавост, тогаш им било забрането да земаат храна додека не се смират или може да бидат исфрлени од манастирот. Оваа пофална строгост кај нив не беше залудно применувана, туку донесуваше и покажуваше обилен плод: многумина, имено, од овие монаси се прославија како делувачи и согледувачи, како спознавачи и смиреноумни.
Кај нив можеше да се види и страшна, но ангелска, појава: чесните седат, а светите старци трчаат на послушание како да се деца, старци чија најголема пофалба им е во смирението.Таму видов и луѓе кои се наоѓаат во послушност околу 50 години. Ги молев да ме поучат каков успех постигнале со толкав труд. Едните за тоа говореа дека се спуштиле во бездната на смиреноумието со која секоја борба за секогаш е прекината; други раскажуваа дека постигнале совршена нечувствителност и безболност кон карање и навреди.
Видов и други меѓу овие незаборавни отци, украсени со белина како да се ангели кои стасаа до состојба на најдлабока незлобивост и премудра едноставност, постигната свесно, со Божја помош. Затоа што, додека лошиот човек е двоен – еден е надвор, а друг во внатрешноста, едноставниот човек не двоен, туку претставува нешто единствено. Таа нивна едноставност не беше бесмислена и безначајна како оние на старите луѓе во светот, како што често се нарекуваат сенилни. Од надвор беа мошне пријатни, привлечни, весели. Во својот говор и однесување беа природни, вистински (нешто што не може да се најде кај многумина). А внатре, во душата, тие како невини деца беа со сето свое битие беа лојални на својот Бог, и настојателот, набљудувајќи ги со храбри и цврсти духовни очи демоните и страстите.

Ниту целиот живот нема да ми биде доволно, чесен отче и богољубив собиру, да ја опишам доблеста и небокопнежливото живеење на овие благословени луѓе. Не, подобро е ова писмо да го украсиме со опис на нивните исцрпувачки подвизи, и на тој начин да поттикнеме богољубива ревност, отколку да го исполниме со своите совети. Надвор од секаков спор е дека она што е горе се украсува само со она што е подобро. Но, јас би ве замолил за уште нешто: не мислете дека било што од она што е напишано тука е измислено. Бидејќи со недоверба обично се уништува секоја корист.
Но да се вратиме на раскажувањето.
Некој човек со име Исидор, кој припаѓал на благородниќката класа во градот Александрија, пред одредено вцреме се повлекол во спомнатиот општежителен манастир. Таму и јас го сретнав. Откако го прими, преподобнопт пастир забележа дека се работи за сосема расипан, груб, зол и непослушен човек. Премудриот тогаш реши преку човечко лукавство да го надмудри лукавиот демон и му рече на Исидор: „Ако навистина си решил да го понесеш Христовиот јарем, сакам пред се да се извежбаш во послушност“. А овој рече: „Како железото на ковачот, така и јас, свети оче, се предавам на тебе на послушание“. А големиот отец, смирен со оваа споредба, веднаш му одреди подвиг на железниот Исидор и рече: „Сакам ти да стоиш покрај манастирската капија и на секого кој влегува или излегува да се поклониш до земја, со зборовите: ‘Моли се за мене, оче, зошто сум епилепричар’.“ Овој го послуша како ангел Господа.
Бидекќи така помина седум години и дојде до најдлабокото смирение и умиление, славниот отец одлучи, по беспримерно храбро поднесената пропишана седмогодишна проба, како повеќе од достоен, да го прими во братството и да го удостои со ракоположување. Но Исисдор, како преку другите, така и преку мене немоќниот, го преколнуваше пастирот да му дозволи на истото место својот подвиг да го заврши, некако таинствено навестувајќи го својот крај и повикот на оној свет. Така и се случи, зошто кога учителот го стави на истото место, тој после десет дена отиде при Господа, преку понижување во слава, земајќи го со себе една недела подоцна и вратарот на манастирот. Зошто блажениот му рече на вратарот: „Ако се здобијам со слобода при Господа, ќе бидеш набрзо и таму со мене неразделен“. Така и се случи, како најголем доказ на неговата послушност од која не се срамеше и богоподражувачко смирение.
Го запрашав тој голем Исидор, додека се уште беше меѓу живите, со што неговиот ум се бавел за време на стоењето пред капијата и незаборавниот подвижник не го сокри тоа од мене, сакајќи да ми даде полза. „Во почетокот замислував дека сум продаден како роб за своите гревови и со многу горчина, напор и сила ги правев метаниите. После една година, моето срце веќе не чувствуваше болка, очекувајќи од Бога награда за трпењето. Кога помина уште една година, почувствував со сето срце дека не сум достоен да живеам во манастирот, да ги гледам отците и да разговарам со нив и во лице да ги гледам, ниту да се причестувам со Светите Тајни. И од срам ги вперив очите кон земјата, а мислите уште пониско и веќе искрено ги преколнував оние кои влегуваа и излегуваа да се помолат за мене на Бога.“
Во една прилика, кога седев на трпезата со големиот настојател, тој ја приближи својата уста до моето уво и ми рече: „Сакаш ли да ти покажам божествена мудрост во најдлабока старост?“ И кога го замолив за тоа, тој повика од другата страна на трпезата еден монах со име Лаврентиј, кој во манастирот до тогаш поминал 48 години и беше по чин втор свештенослужител. Тој дојде и откако се поклони пред игуменот до земја, зема од него благослов. Но кога стана, игуменот ништо не му рече, туку го остави да стои крај трпезата, без јадење. Ручекот само што почна. Така тој стоеше еден час или можеби два, што ми беше срам да погледнам во лицето на тој подвижник: беше старец од околу осумдесет години, целиот сед. Остана така без одговор од страна на игуманот, се до завршетокот на ручекот. А кога станавме, преподобниот го испрати кај споменатиот Исидор за да му го изрецитира почетокот на 39-от Псалм. (3)
А јас, најлукавиот, не ја пропуштив можноста да го испитам старецот. И кога го прашав на што мислеше додека стоеше покрај трпезата, тој ми одговори: „Замислувајќи наместо на пастирот го гледам ликот на Христа, јас ниту во еден момент не помислив дека добивам наредба од него како од човек, туку од Бога. Затоа и стоев, оче Јоване, не како пред човечка трпеза, туку како пред жртвеник Божји, молејќи се на Бога без никаква лоша мисла за пастирот, со доверба и полн со љубов кон него. Зошто некој рече дека љубовта не мисли за злото (1. Кор. 13, 5). Всушност, знај и тоа, оче: нечестивиот ниту момент нема место во човекот кој се предава на едноставноста и доброволното незнаење за злото.“
Каков што беше, со Божја помош, тој пастир на духовните овци, таков му испрати праведниот Господ и манастриски економ. Тој човек беше чесен како никој друг и кроток како ретко кој. Во една прилика, за полза на останатите, големиот старец божем се налути на него, очиглдено без никаква причина и нареди да се истера од црквата пред завршувањето на богослуѓењето. А јас, знаејќи дека човекот не беше виновен за она што пастирот го обвини, кога останав на само со него, и почнав да го заштитувам економот. Но, мудрецот ми рече: „И јас знам, оче! Но како што би било неправедно и тажно да се одземе леб од устата на едно гладно дете, така и воспитувачот на душата прави неправда на себе и на подвижникот кога не му дава прилика да се здобие со ловоров венец, а знае дека тој со поднесување на навреди, презир, клевета и потсмев во секој момент може да го заслужи. Тоа доведува до трикратна и многу значајна штета: прво, самиот настојател се здобива со награда за изрекување на епитимија; второ, настојателот доблеста на едниот не ја употребил како полза за останатите, иако можел; трето и најтешко, дури и оние кои изгледаат цврсти и трпеливи, занемарени подолго време божем како добродетели, без опомена и без укор од настојателот, често остануваат без стекната полза и трпење. Зошто колку да е земјата добра, плодна и масна, недостатокот на водата на понижувањето прави таа да стане дива и од неа да никнуваат трња на надуеност, блуд и незнаење за страв Божји. Знаејќи за тоа, оној голем Апостол му напиша на Тимотеј: Настојувај, укорувај , заканувај се и во време и во невреме (2.Тим. 4, 2).
А кога јас се спротивставив укажувајќи на слабоста на нашето поколение, како и на тоа дека заради беспричинско прекорување од страна на пастирот може многумина да се одбијат од стадото, а вистинскиот патоводител, како човек исполнет со мудрост, рече: „Душата која заради Христа се врзала со љубов и доверба за пастирот, не отстапува од него до последната капка крв, особено ако со негова помош ги излечила раните, сеќавајќи се на оној кој рече: ‘Ни ангелите, ни поглаварствата, ни силите…ниту некаква друга твар нема да може да не одвои од љубовта Христова (Рим. 8, 38-39). А ако душата не се врзала на таков начин, не се зацврстила и приближила до пастирот, тогаш јас се чудам таквиот човек на тоа место да не го поминува времето залудно, врзан за пастирот со лажна и привидна покорност.“
И навистина, настојателот не се прелагал. Напротив, тој ги задржа овците во своето стадо, ги воспитуваше и усовршуваше и ги принесуваше на Христа како жртви без мана. Да слушнеме и да се воодушевуваме на премудроста Божја која се наоѓа во земјени садови!
Додека се наоѓав таму, се воодушевував на верата и трпението на некои почетници и на несовладливата цврстина со која ја поднесуваа строгоста не само од настојателот, туку и од одредени монаси многу пониски од него. За да се научам на нешто, се обратив на едниот од тие браќа, кој поминал во манастирот веќе 15 години, по име Авакир. Забележав дека него речиси сите го злоставуваа: речиси секој ден го истеруваа од трпезаријата бидејќи по природа беше малку невоздржлив на јазик. И му реков: „Брат Авакир, гледам дека секој ден те исфрлаат од трпезаријата, па често и на спиење одиш без вечера“. А тој ми рече: „Верувај ми, оче, ме искушуваат отците за да видат дали сум вистински монах. Тие тоа не го прават навистина. Затоа и јас тоа го поднесувам лесно зошто ми е позната целта на големиот отец и на сите останати. И еве, петнаесет години живеам со таа мисла. Всушност и тие самите ми рекоа при стапувањето во обителството дека тие што се одрекле од светот го испитуваат се додека не се исполнат триесет години. И така е, оче Јоване, златото не може да биде чисто се додека не се претопи во огнот“. Откако поживеа уште две години по моето заминување од манастирот, овој чесен Авакир отпатува кај Господ, а пред смрт им рекол на отците: „Благодарам, благодарам на Господа и вам! Бидејќи, заради моето спасение, ме искушувавте, а еве веќе седумнаесет години како демонот не ме искушуваше!“ Пастирот, како праведен судија, со право нареди Авакир да се закопа како исповедник, со светителите кои таму почиваа.
Би направил неправда кон сите кои тежнеат кон доброто, кога во гробот на молчењето би ги закопал доблеста и подвигот на Македониј, првиот меѓу тамошните ѓакони. Еднашка, на два дена пред празникот Богијавление, овој свет подвижник, целосно предаден на Господа, испроси од пастирот одобрение да оди во градот Александрија поради некој своја работа. Тој, секако, вети дека најбрзо што може ќе се врати од град поради близината на празникот и потребните подготовки. Мразателот на доброто, ѓаволот, го попречи архиѓаконот, кого со благослов го отпушти игуменот, да стаса во манастирот за светиот празник во рокот што настојателот му го одреди. Бидејќи се врати еден ден подоцна, пастирот му забрани да служи и му одреди место меѓу последните почетници. Добриот ѓакон на трпењето и архиѓаконот на постојаноста ја прими заповедта на отецот и тоа толку мирно како да беше казнет некој друг, а не тој. Откако во таква состојба помина четириесет дена , мудриот пастир го врати во неговиот претходен чин. Но, само што помина еден ден, архиѓаконот почна понизно да го моли да остане под епитимија во првобитната казна со губење на чинот, говорејќи му дека во градот направил грев кој не може да се прости“. Преподобниот знаел дека тој не ја зборува вистинара, но постапи според праведната желба на подвижникот зошто тоа го барал поради смирението. Имаше и што да се види: чесниот старец стоеше во редот со почетниците и секого искрено го преколнуваше да се моли за него. „Паднав“, велеше, „во блудот на непослушноста“. А мене, бедниот, овој голем Македониј, ми ја довери причината зошто доброволно се вратил на последното место: „Никога не сум почувствувал во себе толку големо олеснување од секоја борба и таква сладост од божествената светлина како сега.“ На ангелите им е својствено да не паѓаат (некои дури мислат дека не можат да паднат); човечко е да се падне и што е можно побрзо да се стане без разлика колку пати се паднало; а на демоните, и само за нив, е својствено кога ќе паднат никогаш да не станат.
Манастирскиот економ ми го довери следново: „Кога бев млад и ја чував стоката, се случи да паднам со најтешкиот пад на душата. Но, бидејќи бев навикнат змијата никогаш да не ја кријам на дното на моето срце, и оваа змија ја фатив за опашка и ја покажав на лекарот. (Под опашка се подразбира крајот на злоделото). А тој, со насмевка на лицето, лесно ме потапка по образот и ми рече: „Биди спокоен, чедо мое! Врши ја својата служба како и до сега и од ништо не се плаши!“ а јас го примив тоа со огнена вера и по само неколку дена се уверив дека сум излечен и го продолжив својот пат со радост и страв“.
Сите создадени битија, како што некои сметаат, се создадени да се разликуваат едни од други. Така и во тоа братство постоеја разлики во степенот на остварениот напредок и сознание. Кога ќе забележеше дека некои од браќата сакаат да се прават важни при посета на луѓе од светот на манастирот, овој лекар токму во присуство на гостите ги опсипуваше со најтешки навреди и им одредуваше најтешки задачи, така да потоа тие брзо бегаа кога само ќе видеа дека некој од светот доаѓа на гости во манастирот. Беше интересно да се види како суетата се прогонува самата себе и се крие од луѓето!
Една недела пред моето заминување од тоа свето место, Господ зема при себе еден преподобен отец, не сакајќи да ме лиши од неговата молитва. Тоа беше еден прекрасен човек кој се викаше Мина, втор по чин после настојателот, кој педесет и девет години живеел во тоа општежителство и поминал низ сите должности. Третиот ден по неговата смрт, додека го вршев вообичаеното правило по повод упокојувањето на преподобниот, одеднаш целото место, каде што беше положен, се исполни со прекрасна миризба. Големиот нареди да го отвориме ковчегот во кој лежеше телото на преподобниот. И кога го направивме тоа, видовме сите како од неговите чесни стопала, како од два извора, истекува миомирисно миро. Тогаш учителот им рече на сите: „Гледате! Ете, потта на неговите маки и напор е принесена на Бога како миро!“ Да, токму така!
Отците од тоа место ни раскажуваа и за многу други доблести на овој преподобен Мина. Меѓу другото го раскажуваа и следново: еднаш настојателот наумил да го испита неговото богоподарено трпение. Мина дошол во ќелијата на игуменот и направил вечерни метании пред игуменот мочејќи го, како обично, за правило. Но игуменот го оставил да лежи на земјата се до утринското богослужење. Тогаш го благослови и крена, откако претходно го искара дека бил вообразен и нетрпелив човек. Преподобниот знаел дека тој тоа храбро ќе го поднесе и затоа тоа го направил како поука за сите. Ученикот на преподобниот Мина уверливо ни ја раскажа и оваа поединост за својот учител: „Љубопитно го испитував дали му доаѓал сон додека лежел со главата надоле пред игуменот. А тој ми откри дека целиот Псалтир напамет го прочитал додека лежел на земјата.“
Нема да пропуштам венецот на поуката да го украсам и со еден вистински смарагд.
Со некои од тие најчесни старци во една прилика започнав разговор за безмолвието. Љубезно и со насмевка на лицето тие духовно ми рекоа: „Оче Јоване, ние сме од тело и водиме живот кој одговара на телото, зошто однапред сме оцениле дека според мерката на нашата слабост треба да се избере и видот на борбата. Така сметаме дека е подобро да се бориме со луѓето (кои понекогаш ќе се налутат, но умеат и да се покајат заради тоа), отколку со демоните кои секогаш се бесни и подготвени да не нападнат.“
А еден друг старец, кон мене гаејќи голема љубов божествена и близок во однесувањето со мене, ми рече љубезно: „Ако ти, помудар од сите луѓе, ја поседуваш во длабочината на својата душа енергијата на оној кој рече: Се можам во христа Кој ми дава моќ (Фил. 4, 13); ако Светиот Дух те испрскал со росата на чистотата како што ја испрскал Дева Марија; ако силата на Вишниот, силата на трпението, те осенила – опаши се како Христос Богочовекот, опаши ги своите бедра со крпата на послушноста и станувајќи од вечерата на безмолвието, со смирен дух изми ги нозете на своите браќа. Подобро кажано, фрли се со понизен дух пред нозете на братството. На вратата на своето срце постави строги и недремливи стражари. Нека во непостојаното тело, умот ти биде постојан. Вежбај го умното безмолвие и покрај тоа што чувствуваш движење и немир во членовите. Што е најтешко од се, остани спокоен во душата и сред најголемиот метеж. Заврзи го брзиот јазик кој сака да противречи; бори се со овој деспот седумдесет пати по седум на ден. Умот заковај го на крстот на душата како што наковалната се прицврстува на основата за толчен со честите удари на чеканот на потсмевот, карањето, исмевањето и навредата да се одржиш нескршен, туку да останеш сосема мазен и недопрен. Соблечи ја од себе својата волја како срамна облека и така разголен влези во борбата. Направи го она што ретко се прави и што лесно не се среќава: облечи се во оклопот на верата кој не може да се скрши, ниту да се пробие со недоверба кон духовникот; со уздата на целомудреноста скроти го сетилото за допирање кое бесрамно се појавува; со размислувањето за смртта спречувај ги очите да се загледаат во убавината и големината земска; љупопитливиот ум, кој повеќе би сакал да го осудува својот брат како немарен, смири го со грижата за себе, искрено сакајќи ги блиските и целосно сочувствувајќи со нив. Сите, мил оче, по ова навистина ќе познат дека си Христов ученик, ако во заедницата владее меѓусебна љубов. Ајде, ајде (повторно рече мојот добар пријател), ајде живеј со нас! Секој момент пиј од водата на понижувањето како водата да е жива, бидејќи и Давид, откако ја вкуси секоја сласт под небото, после се, како во некоја недоумица рече: Ете, што е добро и што е најдобро! Ништо друго освен кога браќа живеат заедно (Пс. 123, 1). И ако уште не се удостоиме со богатството на таквото трпение и послушност, добро е и тоа ако, откако ја познаеме својата немоќ и живеејќи во самотија далеку од подвижничкото бојно поле, ги славиме подвижниците и се молиме Бог да им подари трпение“.
Зборовите на тој добар отец и одличен учител, кој на евангелски и пророчки, или уште поточно – на пријателски начин расправаше со нас, потполно ме победија и се согласивме дека без сомнение првенството припаѓа на послушноста.
Потсетувајќи се на уште една полезна доблест на овие блажени отци, јас како да излегов од рајот и повторно ќе ви го предложам својот неубав и некорисен трнлив говор.
Блажениот пастир често забележуваше, додека стоевме на молитва, дека некои разговараа. Таквите тој ги казнуваше да стојат пред црквата по една недела наредувајќи им да им прават метании на сите кои влегуваат и излегуваат од црквата. Што е уште понеобично, тој така ги казнуваше и клириците, т.е. презвитерите!
Забележав дека еден брат за време на богослужбата стоеше со многу повеќе чувства во срцето отколку многумина и дека особено во почетокот на пеењето по одредено особено движење и израз на лицето можеше да се забележи како да разговара со некого. Го запрашав за причината на неговиот блажен обичај. А тој разбра дека ќе биде полезно ако не ја сокрие својата тајна и рече: „Навикнав, оче Јоване, од самиот почеток да ги собирам своите помисли и ум со душата и да ги повикам собирајќи ги: „Ајде да се поклониме и да паднеме пред Христа, царот и Бог наш!“
Набљудувајќи го трпезарот, видов дека на појасот му виси мала свеќичка. Го видов како секој ден ги запишува сцоите помисли и сето тоа го исповеда на пастирот. И не само него, туку и многумина видов како постапуваат на истиот начин. Слушнав дека тоа е воспоставено по заповедта на самиот голем пастир.
Еднаш тој пастир истера од манастирот некој брат кој пред него го наклеветил својот ближен, нарекувајќи го брбливко кој постојано критикува. Истераниот издржа седум дена стоејќи пред манастирската капија, молејќи понизно да му биде простено и да му се дозволи да се врати. Кога човекољубивиот игуман за тоа дознал и бил известен дека истераниот не вкусил ништо цели шест дена, му соопшти: „Ако навистина сакаш да живееш во манастир, ќе ти одредам место меѓу оние што се каат.“ И кога покајникот тоа со радост го прими, пастирот нареди да го одведат во посебен манастир за оние кои ги оплакуваат своите гревови и тоа беше веднаш извршено.
А бидејќи се сетивме на спомнатиот манастир, ќе кажам нешто накратко и за него.
На оддалеченост од еден стадиј од големиот манастир имаше место наречено Темница, направено без никаква удобност. Таму никогаш не можеше да се види оган, ни вино, ни масло за јадење, ниту било што друго освен леб и нешто зеленчук. Таму игуманот ги затворал оние кои после стапувањето во монаштво повторно биле заплеткани во страсти – без право на излегување и тоа не заедно, туку секој посебно и одвоено или најмногу по двајца, се додека од Бога не бил известен за секого. Им постави и голем намесник по име Исаак кој од сите што му беа предадени, бараше непрестајна молитва. За растерување на униние имаа голема количина на зелени гранчиња за плетење корпи.
Таков беше начинот на животот, такво беше уредувањето, таков подвигот на оние кои навистина го сакаат лицето на Јакововиот Бог (Пс. 23, 6). Добра работа е да се воодушевуваш на маките на овие светители; уште подобро е да се следи нивниот пат на спасение; но да се сака оддеднаш да се постигне нивниот свет живот е работа безумна и невозможна.
Поттикнувани од грижата на совеста, да дојдеме при себе, додека Господ, гледајќи како се напрегнуваме и бориме кон Него, не ги избриши гревовите наши и болката, која ни го кине срцето, не ја претвори во радост.
Зошто, кога се намножуваа тешкотиите и во срцето мое, Твоите утехи ја развеселуваа душата моја (Пс. 93, 19). Во времето кога одговара, да не го заборавиме и оној кој Му зборува на Господа: Колку големи и тешки маки ми прати, но Ти пак ме оживуваше, кога Ти се обраќав, и пак ме изведуваше од земните длабини (Пс. 70, 20). Блажен е оној кој заради Бога секој ден трпи карање и понижување и успее да се совлада! Тој ќе се радува со мачениците и слободно ќе разговара со ангелите. Блажен е монахот кој во секој момент смета дека заслужил секаков презир и омаловажување. Блажен е оној кој својата волја до крај ја умртвил и целата грижа за себе ја пренел на својот учител во Господа зошто ќе застане од десната страна на Распнатиот!
Кој од себе отфрла праведен или неправеден укор, го одбива своето спасение; а оној кој го прима, со болка или без болка, брзо ќе прими простување на своите гревови.
Верата и љубовта кон својот духовен отец го покажуваат на Бога духовното, а Бог (твојата наклоност) преку таинствен пат ќе ја открие на твојот отец. Тогаш тој, почувствувајќи ја твојата приврзаност, ќе ти одаде признание и ќе ти стане пријател.
Кој секоја змија ја открива на својот духовен отец, покажува дека навистина има доверба во него: а кој крие било што, се уште скита по пустината.
Секој од нас ќе препознае во себе братољубие и вистинска љубов дури кога самиот себе се најде како плаче поради поразот на братот и искрено да се радува на неговите успеси и благодатни дарови.
Кој во разговор со други луѓе упорно настојува да го наметне своето мислење, дури тоа да е точно, треба да разбере дека боледува од болест на ѓаволот. Ако тоа го прави во разговор со себе еднакви, може да го излечи казната од постарите, но неговата болест луѓето не ќе можат да ја излечат доколку на истиот начин се однесува и пред постари и попаметни од себе.
Кој не е послушен на зборови, сигурно не е послушен ниту на дела. Зошто оној кој е неверен во малку (т.е. во зборови), тој и во делата е непоправлив. Тој залудно се труди зошто од светото потчинување не добива ништо освен сопствена осуда.
Кој својата совест преку потчинување на духовниот отец до наголема мерка ја смирил, од ден на ден ја очекува смртта како сон или подобро – како живот и не се плаши зошто сигурно знае дека во часот на неговото заминување од овој свет, нема од него, туку од неговиот духовник ќе се бара да положи сметка.
Кој во Господа доброволно примил на себе било каква должност од својот отец и неочекувано се сопне, нека не ја припишува вината на оној кој го дал оружјето, туку на оној кој го примил оружјето зошто тоа му е дадено да се бори со нерпијателите , а не да го заврти против самиот себе. А кој се присилил заради Господ и го завртел вниманието на својот духовен отец кон својата неспособност, нека не се грижи – зошто и во случај да падне, нема да погине.
Пријатели мои, пропуштив да изнесам пред вас уште едно послание на доблеста: имено, видов и такви послушници во Господа кои самите себе се навредуваа и понижуваа заради Господа, за да бидат подготвени да примат навреди од страна, навикнати да не се плашат од понижувања.
Душата која постојано мисли на исповед, како со узда е спречуван да греши, зошто гревовите кои не ги исповедуваме, ги правиме без страв.
Што е вистинска послушност сфативме дури тогаш кога во отсуство на духовникот, замислувајќи го неговиот лик, мислиме дека е пред нас и не се пуштаме во разговор или зборови или јадење или спиење или било што друго што, според нашето мислење, би можело да му биде непријатно. Зошто невистинските ученици се радуваат на отсуството на учителот, а вистинските тоа го сметаат за загуба.
Еднаш побара од еден од најискусните подвижници да ми објасни на кој начин се стекнува смиреност во послушноста. Тој рече: „Дури и кога мртви би воскреснувал и дарба за солзи ронење би стекнал и ослободување од духовна борба би достигнал, разумен послушник сето тоа го припишува на молитвата на својот духовен отец и суетната воображеност му е туѓа и далечна. Како би можел и да се вообрази заради она што, како што и самиот мисли, го направил со помош на друг, а не со својата сопствена сила? Безмолникот, меѓутоа, нема на располагање таква смирена мисла. Воображеноста наоѓа пред него оправдување, влевајќи му во главата дека сите овие успеси ги постигнал со своја сопствена заслуга“.
Кога ќе избегне две заблуди, оној кој се наоѓа во послушност останува вечно послушен Христов слуга.
Демонот се труди послушниците понекогаш да ги извалка со нечистотијата на телото и да ги направи студени и преку обичаите вознемирливи. Понекогаш ги прави некако суви и неплодни, немарни кон молитвата, сонливи и намуртени, за да ги наведе да кренат раце од подвигот зошто, божем, никаква полза не виделе од послушноста, туку одат дури и наназад. Тој не им дозволува да сфатат дека промислителското одземање од нас на она што ни се чини дека е добро, често е повод за најдлабоко смиреноумие. Често некои со трпение го одбивале спомнатиот измамник. Но овој уште не престанал да зборува, а друг гласник наскоро застанува пред нас и се обидува на друг начин да не измами. Познавам послушници кои благодарение на грижата на духовниот отец се исполнија со умиление, и беа толку мили и воздржливи, работливи, мирни, огнени. Демоните, пак, им пристапија и им посеаја во нивната душа мисла дека се веќе зрели за безмолвие и способни во тој подвиг да го постигнат највисокиот степен на совршенство и бестрасност. И тие, прелестени, се оддалечија од пристаништето во морската шир. И кога ги изненади бурата, тие, без кормиларот, мизерно се изложија на бедна пропаст во тоа валкано и солено море.
Неопходно е морето да се разбранува и да подиви за повторно да ја исфрли на земјата, трева и секоја гнилеж кои реките на страстите ги слеаја во него. Да погледнеме добро: ќе најдеме дека после бурата на морето се јавува голема тишина.
Кој некогаш го слуша, а некогаш не го слуша својот татко наликува на човек кој на своето око става еднаш леовита маст, а другпат негасена вар. Зошто еден е кој ѕида, а друг е кој урива; кава е од тоа користа освен самата работа (Сир. 34, 23)?
О, послушен сине на Господа, нека не те прелестува духот на гордоста: немој да ги кажуваш своите гревови на учителот како во трето лице, зошто без да се засрамиш од срамот не може да се ослободиш. Покажи ја слободно својата рана на лекарот. Не се срами да кажеш: „Тоа е моја рана, оче. Тоа е моја лузна. Никој друг не го направи туку мојата сопствена лакомост. Никој друг не е виновен – ниту човек, ниту дух, ниту тело, ниту било што друго – туку единствено мојата немарност. “
На исповед биди и по надворешниот изглед и во длабочината на душата како осуденик: клекни на колена и ако е можно ороси ги со солзи нозете на судијата и лекарот како да се Христови. Демоните често имаат обичај да ни советуваат или воопшто да не се исповедуваме или да се исповедуваме во трето лице или вината за својот грев да ја префрлиме на други.
___________________________________________________________
ПОУКА 5
ЗА ГРИЖЛИВОТО И ВИСТИНСКО ПОКАЈАНИЕ, ЗА ЖИВОТОТ НА СВЕТИТЕ ОСУДЕНИЦИ И ЗА ЗАНДАНАТА (1)

Покајанието е обновување на крштевањето. Покајанието е завет со Бога дека ќе се води еден нов живот. Покајанието е извор на смиреноста. Покајанието е неотповикливо одредкување од секоја желба за телесни добра. Покајанието е самосудна мисла и грижа за себе без грижа за надворешните работи. Покајанието е ќерка на надежта и порекнување на безнадежноста. Покајникот е осуденик кој не е лишен од честа. Покајанието е помирување со Господа преку вршење на добри дела, спортивни на претходните гревови. Покајанието е очистување на совеста. Покајанието е доброволно трпење на сите маки. Покајникот е човек кој самиот на себе си ја изрекува казната. Покајанието е исцрпување на стомакот и камшикување на душата со силни чувства.
Соберете се и пријдете, дојдете и слушнете и ќе ви кажам нешто! Сите вие кои сте Го налутиле Бога, соберете се и видете што Бог ми покажа заради соѕидување на мојата душа! На прво место ќе го ставиме излагањето за презрените подвижници, достојни за секое почитување. Да слушнеме, запомниме и направиме се она што тие луѓе прават, сите ние кои сме паднале во некаков грев. Станете и стојте вие кои сте зоборени од гревовите. Обрнете внимание, мои браќа, на оваа моја поука. Навалете го своето уво вие кои сакате повторно да се помирите со Бога преку вистинско обраќање.
Многу слушав за едно возвишен и необичен подвиг и смирение на оние кои живеат во посебниот манастир, наречен Зандана, кој се наоѓаше под управа на оној спомнат светилник над сите светилници. И додека се уште се наоѓав во неговиот манастир, ги замолив праведниците за одобрение да го посетам тоа издвоено обителство. Несакајќи со ништо да ја растажи мојата немоќна душа. Великиот ми даде дозвола.
Кога стасав во манастирот на покајниците, т.е вистинската земја на оние кои плачат, го видов навистина (ако не е дрско да се каже) она што окото на немарниот човек не го гледа и увото на лекомислениот не го прима и во срцето на мрзливиот не доаѓа (1 Кор. 2, 9) – дела и зборови кои се во состојба да Го победат дури и Бога, живот и подвизи кои веднаш предизвикуваат Божје човекољубие.
Меѓу тие виновници без вина, видов некои како по цела ноќ, до рано наутро, стојат под ведро небо, непоместувајќи ги нозете. Сонот со силата на природата тажно ги соборува, но тие и покрај тоа не си даваат себеси ниту малку одмор, туку се прекоруваат и се расонуваат со навреди и себекарање. Други вкочането гледаа кон небото и со силен плач и извици од горе бараа помош. Некои стоеа на молитва со врзани раце на грбот како да се осуденици, со поглед вперен кон земјата сметајќи се себе си за недостојни да гледаат во небото, ниту кажуваат нешто, ниту пуштаат некаков глас од себе, ниту пак се молат на Бога.
Многу мачени со своите тажни мисли и грижа на совеста, ненаоѓајќи од каде ниту како да ја почнат молитвата, тие, исполнети со темнина и суптилен очај, тие својата збунета душа и занемен ум ја претставуваа пред Бога. Некои седеа на земјата врз вреќа и пепел криејќи го лицето меѓу колената и удирајќи со челото по тлото. Други пак постојано се удираа по градите повикувајќи ја својата душа и својот претходен живот да се вратат.
Едни меѓу нив ја топеа земјата со своите солзи, а други, неможејќи да плачат, самире себеси се тепаа. Едни ја оплакуваа својата душа како да е мртва неможејќи да го поднесат страдањето во своето срце, други во себе викаа, но гласот им замираше на усните. Понекогаш, кога не можеа да се совладаат, одеднаш извикуваа.
Видов како некои од силна тага беа надвор од себе, некои кои станаа глуви и неми од својата несреќа, потполно нечувствителни на се она што се однесува на овој живот. Тие со умот се симнаа во бездната на смирението и со огнот на својата болка ги исушија солзите во своите очи. Други седеа замислени, навалувајќи се кон земјата и како лавови рикаа од длабочината на срцето и со ноктите гребеа по тлото под себе.
Некои меѓу нив, исполенит со надеж, бараа и молеа за потполно простување; а други во своето бескрајно смирение се сметале за недостојни за простување и говореа со тага дека не можат да се оправдаат пред Бога. Некои, пак Го преколнуваа Господа тука да бидат казнувани, а таму помилувани; други, мачени од тешката грижа на совест, од се срце Го молеа Господа да не ги казни, но и со Царството небесно да не ги удостои, велејќи: „Тоа би ни било доволно“ (2).
Видов таму души толку понизни и смирени и толку потиснати од тежината на гревовниот товар што можеа и камен да разнежат со своите зборови и плач упатени кон Бога. Зошто, завртени со лицето кон земјата, тие говореа: „Знаеме, знаеме дека сме заслужиле секаква казна и мака и тоа е праведно: дури и кога целата вселена би ја повикале да плаче со нас нема да имаме доволно за да ги отплатиме нашите огромни долгови. Но само едно бараме, само едно бараме и преколнуваме: „Господи, не ме карај во јароста Своја и не казнувај ме во гневот Свој. (Пс. 6, 1)! За нас е доволно да се ослободиме од големата Твоја закана и тајните маки кои не може да се именуваат. Да бараме потполно простување – не се осудуваме. Како и би можеле да бараме кога не го исполнивме своето ветување, туку го нарушивме и покрај тоа што веќе го почувствувавме Твоето човекољубие и добивме простување за своите гревови?!“
Таму можеше да се види практичното остварување на Давидовите зборови: можеа да се видат намачени луѓе, свиткани до крајот на својот живот, кој по цел ден одат тажни (Пс. 37, 6), со смрдливи и загноени рани по телото за кои не се грижат; луѓе кои забораваат да го јадат својот леб, а водата ја пијат помешана со своите солзи, та прав и пепел наместо леб јадат; луѓе на кои кожата им е залепена за коските, исушени како сено (Пс. 101, 5; 9; 11).
Меѓу нив не можеше ништо да се слушне освен лелекања, а други говореа: „Смилувај се, смилувај!“, додека други уште потажно: „Прости, Господи, прости ако е можно!“ Меѓу нив можеа да се видат запалени јазици и исплазени како кај песовите. Едни се казнуваа себеси со жештина, а други со студ. Некои ќе вкусеа малку вода и веднаш престануваа да пијат, за да не умрат од жед; други вкусуваа малку леб и со рака го фрлаа далеку од себе велејќи дека се недостојни за човечка храна бидејќи вршеле дела кои ги прават животните.
Каде можеше кај нив да се забележи смеење, каде празнословие, каде лутина, каде гнев? (Тие не знаеја дека воопшто постои гнев кај луѓето, бидејќи плачот во нив потполно го уништо секое чувство за лутење). Каде кај нив можеше да се забележи одговарање, каде празник, каде бесрамен јазик, каде негување на телото, каде барем трага на славољубие, помисла на вино, пробување на овошје, подготвување на храна, насладување на грлото? Грижата за сето тоа во сегашниот живот од нив потполно беше исчезната.
Каде меѓу нив можеше да се сретне грижа за било што земско, осудување на било кој човек? Никаде! Нивните зборови беа постојано извици кон Господа. Едни силно се удираа по градите, како да стојат пред небесните двери и Му говорат на Бога: „Отвори ни, Судијо, отвори ни, зошто со гревови ги затворивме пред себе! Отвори ни!“ А други, пак, говореа: „Покажи ни го лицето Твое и ќе бидеме спасени (Пс. 79, 19). Други пак: „Покажи им се на несреќните што седат во темнина и сенка смртна (Лк. 1, 79). Некои пак велеа: „ Побрзај да нè престретнеш со Својата милосрдност,“ Господи зошто сме изгубени и очајни и „ зашто многу сме осиромашени“.(Пс. 78, 8).
Едни зборуваа: „Дали воопшто Господ ќе ни се покаже?“ А други: „Дали ја прејдоа душата наша немирна вода на гревови (Пс. 123, 5). Некои, пак: „дали Господи ќе се смилуваш врз нас? Дали ќе слушнеме да ни каже: „Излезете!“ и на оние во адот на покајанието: „Простено ви е?“ Дали нашиот лелек достигна до ушите на Господа?“ Сите тие постојано ја имаа смртта пред очи и говореа: „Што ќе биде со нас? Каква ќе биде пресудата? Каков ќе ни биде крајот? Дали ќе не повика назад? Дали има простување за мрачните, осудените? Дали нашето молење стасало пред Господ или, според правдата, е одбиено на наше понижување и срамота? Ако стасало, колку благонаклоно го направил, со каков успех, со колкава корист, со колкаво дејство? Зошто тоа од нечисти усти и тело беше упатно и нема голема вредност. Дали сосема или делумно го умирил Судијата, барем за половина (од нашиот долг)? Зошто навистина големи се тие рани и нивното лечење бара многу пот и труд. Дали ни се приближија нашите чувари (т.е. ангелите) или уште се наоѓаат далеку од нас? Зошто додека тие не ни се приближат, секој наш труд е бескорисен и залуден. Молитвата наша нема сила слободно дас се обрати на Бога, ниту крила на чистота врз кои би полетала кон Господа, освен ако нашите ангели не ни се приближат, не ја земат и не ја принесат пред Господа“. Често повторувајќи ги овие зборови, говореа со недоумица еден на друг: „Дали воопшто напредуваме, браќа, дали добиваме она што бараме, дали не прима Господ, дали ни ги отвора дверите на милосрдието?“ А други на тоа одговараа: „Кој знае (како што рекоа нашите браќа Ниневјани), нема ли пак да се предомисли Господ (Јона 3, 9) и да не избави барем од онаа најголема казна! Ние, во секој случај, ќе направиме се што е до нас. И ако отвори – добро е и убаво! Ако не – и тогаш нека е Благословен Господ Бог, кој пред нас праведно ги затвори! Сепак, ќе продолжиме да чукаме и понатаму до крајот на својот живот. Може ќе ни отвори поради нашата голема дрскост“.
Затоа и се поттикнувале еден со друг, велејќи: „Да потрчаме, браќа, да потрчаме! Потребно е да трчаме, зошто заостанавме зад нашето убаво друштво. Да трчаме нештедејќи го ова валкано и слабо тело, туку да го умртвиме како што и тоа нас не убим како што направија и оние блажени виновници кои пред нас биле тука“.
Кај нив можело да се видат исушени колена од многубројни метании, очи замаглени и воспалени некаде во длабочината на черепот, без трепки; образите изморени и воспалени од обилното пролевање на солзите; лицата овенати и бледи, кои по ништо не се разликуваат од мртовец; гради болни од удари. Каде таму имаше спремање на постела, каде чистење или крпење на облеката? Кај сите облеката беше искината и валкана, покриена со вошки. Што е страдањето на оние кои врз мртвите плачат, што е маката на оние кои се наоѓаат во прогонство или на оние што се осудени заради убиства? Навистина, принудното мачење и казната на сите тие луѓе не е ништо во споредба со доброволното страдање на овие свети покајници.
И не помислувајте дека раскажувам бајки, ве молам, браќа! Често го молеа оној голем судија (мислам на пастирот, тој ангел меѓу луѓето) и го убедуваа да им стави железо и ланци на рацете и на вратот, а нозете да им ги врзат како на казнетите робови и да не ги ослободи се додека гробот не ги прими. Всушност, некои не сакаа ниту гроб.
Не, не можам да го сокријам ниту ова навистина достојно за смилување смирение на тие блажени луѓе и нивната смирена љубов и покајание: кога некој од тие прекрасни жители на земјата требаше да оди кај Господ, за да се појави пред Неговиот неподмитлив Суд и кога ќе почувствуваше дека му се ближи крајот, преку настојателот молеше и го проколнуваше големиот ава (т.е.отецот) да не го удостои со човечки гроб, туку да го фрли во река или во поле на ѕверовите. Светилникот на расудувањето често тоа го исполнуваше заповедувајќи да ги изнесат без некакво опело или почести.
Но колку страшна и тажна слика се покажуваше при нивниот последен час! Кога осудениците ќе почувствуваа дека некој од нив, пред останатите, се подготвува да умре, го обиколувале додека уште е при свест и горко плачејќи на најтажен начин и со тажен глас го прашувале. Пламтејќи со сочувство со него, тие говореа: „Што е брате и соосуденику наш? Како е? Што велиш? На што се надеваш? Што мислиш? Дали го постигна она што со мака го бараше или не? Дали ја отвори вратата на милосрдието или уште си виновен? Дали ја псотигна целта или не? Дали прими некаква потврда за своето спасение или надежта уште тие е несигурна? Дали доби слобода или твојата мисла уште се колеба и двоуми? Дали во срцето почувствува некое просветување или срцето уште ти е покриено со темнина и срамота? Дали ти се јави некој глас кој во тебе говори: Ете, стана здрав (Јн. 5, 14) или: Ти се простуваат гревовите твои (Мт. 9, 2), или: Верата твоја те спаси (Лк. 18, 42) или и понатаму го слушаш оној глас кој ти говори: Нека се вратат грешниците во ад (Пс. 9, 18) и Врзете му ги рацете и нозете (Мт. 22, 13) и: Нека се тргне безбожникот да не ја види славата Господова (Ис. 26, 1)? Што велиш брате? Кажи ни, те преколнуваме за и ние да знаеме што не чека! Зошто твоето време е заклучено и друго нема да имаш до век“.
На тоа некои од смртниците одговараа: „Благословен Господ Кој не ја одби молитвата моја и милоста Своја од мене (Пс. 65, 20). А други пак: „Благосвловен Господ Кој не не даде како плен на забите нивни (Пс. 123, 6). А некои со болка говореа: „Дали душата ни ја помина немирна вода на духови во воздухот?“ А така говореа зошто се уште немаа слобода, туку оддалеку гледаа она што се случува на тоа судење. А други со уште поголема болка одговараа и говореа: „Тешко на душата која не го сочува својот завет беспрекорен. Во овој, само во овој час таа ќе види што и се спрема“.
А јас, гледајќи и слушајќи го сето тоа меѓу нив, за малку ќе паднев во очајување, познавајќи ја својата рамнодушност и споредувајќи ја со нивното страдање.
А уште и како беше уредувањето на самото тоа место, какви беа условите за живеење! Се беше темно, отсекаде смрдеше, се беше валкано и запуштено! Тоа место со право беше наречено Зандана и затвор за издржување на пресудата. Нивниот изглед беше најдобар учител на покајание и солзи. Сепак, она што за другите е незгодно и непријатно, беше совршено и сосема прифатливо за оние кои паднаа од височините на доблеста и духовното богатство. Затоа што кога ќе му ја одземеш претходната смелост пред Бога, кога ќе се изгуби надежта дека ќе се постигне бестрастие и скрши печатот на невиноста, кога ќе се дозволи ризница на благодатта да биде ограбена и кога си отуѓен од божествената утеха, кога Божјиот закон го наруши убавиот пламен на духовните солзи – вознемирувана и болно прободувана од сеќавањата на се, душата не само со целото срце се предава на спомнатите маки, туку и се труди самата себе побожно да се уништи со подвиг, доколку во неа се задржала барем трага од искрена љубов или страв од Господа.
Навистина такви беа овие блажени, зошто размислувајќи за тоа и сеќавајќи се од висината од која паднале, тие говореа: „Да се сетиме на старите денови“ (Пс. 142, 5) и на оној пламен на нашата ревност. Други го повикуваа Бога: „каде е милоста Твоја некогашна, Господи, која ја покажуваше на нашата душа во вистината Твоја? Обрни внимание на понижувањето и маката на слугите Твои (Пс. 88, 50-51) и други: „Кој ќе ме направи онаков каков што бев, кога ме чуваше Бог, кога светеше свечникот на светлината Негова врз главата на моето моето срце (Јов. 29, 2)?
И како што во сеќавање им доаѓаа нивните претходни доблести, така почнуваа да плачат како мали деца и да говорат: „Каде е чистотата на молитвата, каде се слатките солзи, наместо горките, каде е надежта на совршена невиност и очистување, каде е очекувањето на блаженото бестрастие, каде е довербата во пастирот, каде е благотворното дејство на неговата молитва во нас? Сето тоа пропадна и како никогаш да не постоело – исчезна; како никогаш и да не било – помина и нестана!“ Говорејќи така и плачејќи, некои се молеа да полудат; други Го преколнуваа Господа да се разболат од света болест (т.е. епилепсија); некои сакаа да бидат лишени од видот и така да предизвикаат сожалување кај луѓето; а други да бидат одземени, само да не бидат изложени на вечни маки. А јас, о мои пријатели, заборавив на себе гледајќи го нивниот плач. Бев целиот вон себе, неможејќи да издржам.
Но, да се вратиме на целта!
Откако во Занданата поминав триесет дена и не можев повеќе да издржам, се вратив во големото општежителство, кај големиот отец. А тој, семудар, забележувајќи дека целиот сум се променил, како да не сум при себе, почувствува што е причината за мојата промена и рече: „што е оче Јоване? Дали ги виде подвизите на тие сироти луѓе?“ А јас му реков: „Ги видов, оче, и се воодушевив и одадов признание на пднатите и на оние кои плачат повеќе отколку на оние кои не паднале и не плачат над себе. Зошто тие преку својот пад воскреснаа со такво воскресение, што никаква опасност веќе не им се заканува.“ А тој рече: „Навистина е така“, и со нелажните усти свои го раскажа следново:
„Пред десет години имав тула еден брат кој беше многу ревносен и вреден и тоа толку ревносен, што, гледајќи го како гори со духот и се тресе во страв од зависта на ѓаволот, т.е. во своето брзо напредување да не се сопне од камен, што често се случува на оние кои забрзано чекорат. Тоа и се случи. Доцна навечер, дојде тој кај мене и ми покажува отворена рана. Многу вознемирен, барајќи лек, моли раната да му се изгори. Гледајќи дека лекарот сака да примени не сосема остар зафат, бидејќи беше достоен за сомилост, тој се фрли на земја, се фати за нозете на лекарот, ги облеа со обилни солзи и побара да биде осуден во Занданата, која ја виде: „Не е возможно-викна тој-да не одам таму!“ најпосле успева да го убеди лекарот својата милосрдност да ја претвори во строгост, што од заболените и тешко може да се очекува. Тој веднаш отиде кај тие покајници и станува нивни другар и сопатник. Ранет во срцето со тагата на љубовта Божја, како со меч, осмиот ден отиде кај Господа, барајќи да не го погребуваат. Но, јас го пренесов тука и го погребав со отците како достоен за таква почест. Бидејќи издржа една недела како роб, тој осмиот ден беше разрешен како слободен. А некој точно дознал дека тој од моите валкани и бедни нозе не се подигнал пред Бог да го умилостиви. Не е ни чудно: примајќи ја во своето срце верата на онаа блудница (Лк. 7, 36), тој со истата таква доверба ги обли со солзи моите смирени нозе. ‘Се е можно за оној кој верува’ рече Господ (Мк. 9, 23). Јас видев нечисти души кои спобудалеле од телесни страсти и откако се покајале, својата нечиста љубов ја претвориле во страсна љубов кон Господа, негрижејќи се повеќе за никаков страв, ненаситно се предале на љубовта Божја. Затоа и Господ не кажува дека целомудрената блудница се плашела, туку дека скала многу (Лк. 7, 47), и дека затоа и била во состојба со љубовта лесно да ја одбие љубовта“.
Знам, мои прекрасни браќа, дека подвизите кои ги опишав, за едни ќе изгледаат неверојатни, за други такви кои ќе ја надминат надежта, за трети може да ги фрли во очајание. Но, храбриот човек, кога ќе слушне за таквите подвизи, трогнати во срцето, станува и заминува со стрела на пламена ревност во душата. Оној кој е послаб од него, ја запознава својата немоќ и прекорувајќи се самиот себе веднаш стекнува смиреноумие и поаѓа по првиот, само не знам дали може да го стаса. А мрзливиот човек нека не го допира она што тука е изнесено за да не падне во очајување и да не го наруши она и она што го прави. Зошто тогаш врз него би се исполнила евангелската изрека: „Од оној кој нема ревност, и она што го има ќе се земе од него (Мт. 25, 29).
Кога ќе паднеме во јамата на безаконијата, ние не можеме да се извлечеме на друг начин освен да се спуштиме во длабочината на покајничката смиреност. Една работа е тажно смирение на покајникот, друго е грижата на совеста на оние кои уште грешат; а сосема друго е блажената и богата смиреност кој по дејството Божје влегува во совршените. Ние нема ни да се обидеме со зборови да објасниме во што е суштината на овој трет вид на смирение зошто само залудно би се труделе. Знакот на вториот вид на смирение е целосно трпење на срамот. Навиката често тирански ги мачи и оние кои плачат заради своите гревови.
Не е ни чудо: науката за Судот и падот е многу таинствена. Ниту една душа не е во состојба да сфати какви гревови се случуваат со нас заради нашата небрежност, какви според промислителското божествено напуштање, а какви заради тоа што Бог од нас се одвраќа. Всушност некој тоа ми го раскажуваше: кога тоа ќе ни се случи по Божја промисла, брзо се спасуваме од неволјата. Имено оној кој дозволи да паднеме, не дозволува долго да бидеме обземени со тоа. Ако сме паднале во грев тогаш пред се треба да се бориме против демонот на тагата. Зошто, доаѓајќи пред нас за време на нашата молитва и потсетувајќи не на претходната слобода пред Бога, тој сака да не одврати од молењето.
Немој да се плашиш и кога секој ден паѓаш и не престанувај да се молиш, туку стој храбро. Ангелот кој те чува, без сомнение, ќе одаде признание на твоето трпение. Додека уште е свежа и воспалена, раната лесно се лечи, но ако е застарена, нелечена и запуштена, раната тешко се лечи: за да се исцелиме, потребно е многу работа и сестрано завземање на лекарот. Многу рани со текот на времето не можат да се излечат. Но, за Бога се е можно (Мт. 19, 26). Пред да паднеме во грев, демоните ни говорат дека Бог е човекољубив, а откако ќе паднеме, тие Го претставуваат како престрог. Не верувај на оној кој по твојот пад ти зборува за твојот грев како за мала грешка: „Само тоа и тоа немој да правиш, а ова – па тоа не е ништо!“ Честопати и малите поклони го стивнувале големиот гнев на Судијата.
Човек кој навистина полага сметка на својата совест, го смета за изгубен секој оној ден во кој не плачел, без разлика што тој ден направил многу добри дела.
Нека никој од оние што плачат не очекуваат дека во часот на својата смрт ќе добијат потврда дека му е простено: она што не е јасно, не е ни сигурно. Ослободи ме од стравот со доказ дека ми е простено, за да се одморам пред да заминам од тука без потврда дека ми е простено (Пс. 38, 14).
Каде е духот Господов, таму се раскинуваат синџирите. Каде е најдлабоката смиреност – и таму синџирите се раскинуваат. А оној кој е и без едното и без другото, нека не се лаже: тој е во синџири!
Оние кои живеат во светот, не добиваат такви потврди. Особено не онаа првата. Всушност, оние кои прават милосрдност во моментот на своето заминување од овој свет ќе дознаат колкава им е користа од неа.
Оној кој плаче над себе, не го гледа плачот и падот и грижата на совеста кај другиот. Пес кого го гризнал ѕвер, уште повеќе на него се разлутува и од болката што ја чувствува од раната, лае без престанок.
Да внимаваме нашата совест да не престанала да не гризе затоа што, на одреден начин, се изморила, а не заради нашата чистота. Знакот на разрешувањето од гревот е во тоа што човекот секогаш се смета себеси должник.
Нема ништо еднакво на Божјата милост. Нема ништо поголемо од неа. Затоа оној кој очајува – врши самоубиство.
Знакот за вредното покајание е во тоа што човекот смета дека ја заслужува секоја видлива и невидлива неволја која му се случува, па дури и нешто потешко.
Откако го виде Бога во капината, Мојсеј повторно се врати во Египет, т.е. во самрак да прави плочка, можеби на духовниот фараон. Но, повторно се враќа кај купината и не само кај купината, туку и кај Гората. Кој ја разбира оваа поука, никогаш не очајува заради себе. Праведниот Јов паѓа во беда, но потоа станува двапати побогат од претходно.
Падовите на мрзливите по стапувањето во монаштвото се многу тешки зошто им одземаат надеж дека ќе достигнат безтрастие и всадуваат во нив мисла дека за блаженство е доволно само да се стане од јамата. Внимавај, ние не се враќаме на оној пат на кој заскитавме, туку на друг, пократок.
Видов двајца монаси кои на ист начин и во исто време итаа кон Господа. Еден од нив беше стар и беше прв во подвизите, а другиот беше ученик. Но сепак, ученикот ја претрча патеката побрзо од старецот и стаса прв до гробницата на смирението (Јн. 20, 4).
Сите, а собено паднатите во грев, треба да внимаваме во срцето да не ни се навлече болеста на безбожниот Ориген. (3) Неговото валкано учење за Божјето човекољубие многу е прифатливо за луѓето кои сакаат да уживаат. „Во мојата поука, а најмногу во моето покајание, се разгорува огнот на молитвата, која ја гори шумата на гревовите (Пс. 38, 4). Нека обележјето, образецот, модел и пример ти бидат претходно спомнатите свети осуденици и цел живот нема да ти биде потребна никаква книга додека не те осветли Христос, Синот Божји и Бог, во воскресението на вистинското покајание. Амин.
На петтото скалило се качи, покајнику, зошто со покајанието си очистил пет сетила. Со превземањето врз себе на доброволните маки, си ги избегнал вечните маки.

НАПОМЕНИ:
1.Зандана: за идентитетот на тој манастир види во четвртата поука, забелешка 2. Со своето површно и бледо чувствување на гревовите, современиот човек не е во состојба да ги сфати надчовечките подвизи на чудните покајници на Занданата. Меѓутоа, објаснувањето лежи токму во тоа што за потполно богокопнежливата совест секој грев станува ужасна реалност на богооставеност. И никаков подвиг веќе не е тежок ако со него се воспоставува единство со Бога, нарушено со грев. Во тоа свое бескрајно силно чувство на грешност, во таа своја незгасната жед по свет и божествено убав живот со дух, тивијадскиот покајник е голема опомена на лаодикискиот млак Христијанин, а особено на монахот од XX-от век. Треба сериозно да се замислиме.
2.За да не ги казни, но ниту со Царството да не ги удостои, канопскиот покајник како да предвидува една духовна вистина: кој е надвор од Царството, се наоѓа во маки, зошто нема средина меѓу доблеста и злото.
3.Ориген (185-254) бил голем писател роден во Египет. Бил ученик на Пантена и Климент Александриски. Бил надарен во детството и уште во раната младост Ориген држи предавања во александриската катихетиска школа, а потоа во Кесарија Палестинска. Бил под големо влијание на неоплатонизмот и класичната филозофија воопшто и затоа застапувал одредени ставови кои Црквата подоцна ги прогкасила за ерес и ги осудила (конечно на петтиот Вселенски Собор во 553 година, а истото го потврдуваат и следните Вселенски Собори). Особено е познато неговото учење за апокатастазијата, т.е. за воспоставувањето на првобитната состојба според која светот потребно поминува низ зло како привремена фаза на своето вечно кружно движење. Сега лош, светот повторно ќе стане добар, дури и лошите духови, а да не зборуваме за лошите луѓе, ќе бидат вратени во единство со Бога и така ќе бидат спасени, по потребата на самото кружно движење на космосот. Ова учење можело да послужи како изговор за живот во гревови и непокајание и затоа најголемите противници му биле монасите. Во Египет и на Синај, борбата за идеите на Ориген меѓу неговите приврзаници и противници била многу жестока, достигнувајќи свој врв со протерувањето на оригенистичките монаси од Египет во 401 година.

__________________________________________________________
ПОУКА 6
ЗА СЕЌАВАЊЕТО НА СМРТТА

На секој збор му претходи мисла. А сеќавањето на смртта им претходи на плачот и ридањето. Затоа сеќавањето на смртта, според, логичниот редослед, го ставаме на ова место.
Сеќавањето на смртта е секојдневна смрт; сеќавање на крајот на животот – непрестајно воздивнување.
Стравот од смртта е својство на природата, кое произлегува од непослушност, а треперењето пред смртта е знак за непокајани гревови. Христос се плаши од смртта, но не се тресе, за јасно да ги покаже своите две природи (1).
Како што лебот е повеќе потребен од секоја друга храна, така и сеќавањето на смртта повеќе потребно од секој друг подвиг. Сеќавањето на смртта ги поттикнува монасите, кои живеат во заедници, на труд и длабоко размислување, па дури и на радосно поднесување на навредите. А кај оние кои живеат во безмолвие, тоа доведува до престанување со грижата за било што земско, до непрестајна молитва и чување на умот. Тие доблести се и мајка и ќерка на сеќавањето на смртта.
Како што калајот се раликува од среброто, иако наликува на него по изглед (2), така и разликата меѓу природниот и противприродниот страв од смртта е јасна и очигледна за оние кои умеат да расудуваат.
Првиот знак дека човекот во длабочината на душата се сеќава на смртта е самоволна непристрасност кон се што е создадено и целосно одрекување од својата волја. Искусен е оној кој секој ден со сигурност ја очекува смртта, а свет е оној кој во секој момент ја посакува.
Но секоја желба за смртта не е добра. Има луѓе кои моќта на навиката постојано ги наведува на грев, па се молат за смрт по смирение. А има и такви кои повеќе не сакаат да се покајат (зошто мислат дека тоа е невозможно за нив), и ја повикуваат смртта од очајување. Некои од смртта не се плашат затоа што во својата ароганција мислат дека станале безтрасни. А има и такви луѓе (ако воопшто дене може да се најдат) кои по дејството на Светиот Дух копнеат по својата смрт.
Некои истражуваат и поставуваат прашање: зошто Бог од нас го сокрил моментот на смртта – кога помислата на смрт е толку благотворна за нас? Тие, меѓутоа, не знаат дека Бог токму преку тоа на чудесен начин го из врши нашето спасение. Зошто ниту еден човек на кого часот на смртта однапред би бил познат, не би брзал да прими крштевање или да се посвети на монашкиот живот; целиот свој живот би го поминувал во безаконија, а на крштевањето и покајанието би пристапил дури на смрттната посета.
Кога плачеш никогаш не верувај на оној пес кој ти шепоти дека Бог е човекољубив (зошто неговата цел е да го истргне од тебе плачот и стравот), освен кога гледаш дека се уриваш во длабочината на очајанието.
Оној кој сака постојано во себе да ја држи помислата на смртта и на Судот Божји, а се предава на грижите и земските работи, наликува на човек кој би сакал да плива, а да не ги движи рацете.
Практичното сеќавање на смртта го пресекува невоздржувањето во храната. Доколку тоа е пресечено со смирение, заедно со него се отсекуваат и други страсти. Нечувствителноста на срцето го ослепува умот, а големата количина на храна го пресушува изворот на солзи. Жедта и бдеењето го притискаат срцето. Кога срцето е потиштено, цели реки солзи извираат од нас. Тоа што го кажувам е непријатно за оние со голем апетит, а неверојатно за мрзливците. Но, човекот од дела усрдно тоа ќе го испита. Оној кој тоа го открил на своето лично искуство, ќе почувствува радост. А оној кој се уште бара, ќе биде уште понесреќен.
Како што отците тврдат дека совршената љубов не може да падне, така и јас мислам дека совршеното чувствување на смртта е слободно од стравот.
Плодниот ум има многу дејства: мисла за љубовта кон Бога, сеќавање на смртта, сеќавање на Бога, сеќавање на Царството небесно, на ревноста на светите маченици, сеќавање на сеприсутноста на Бога (според: Го видов Господа пред себе – Пс. 15, 8), сеќавање на заминувањето од телото, на судењето, на маките, на пресудата. (Почнавме од големи нешта, а завршивме со она кое не спречува да паднеме во грав).
Еден египетски монах во една прилика ми го раскажа следново: „Кога сеќавањето на смртта се зацврсти во чуваствување на моето срце, сакав еднаш, почувствувајќи потреба, да дадам одредена утеха на оваа кал. Но, сеќавањето на смртта, како некој судија, ми забрани да го направам тоа. И, што е уште почудно, иако сакав, не можев да го истерам од себе!“
Еден друг монах, кој живееше блиску до нас во место наречено Толо, често од таа помисла доспеваше во состојба на екстаза и бараќата кои случајно се наоѓале до него, го однесувале од местото речиси сосема одземен или оборен од епилепсија.
Нема да пропуштам да ти ја соопштам и приказната за еден безмолвник од планината Хорив (3). Тој претходно постојано живеел во постојана небрежност, негрижејќи се воопшто за својата душа. На крај се разболе и беше како мртов во време од еден час. Кога дојде при семе, не замоли сите нас веднаш да се оддалечиме од него. И откако ја затвори со ѕид вратата на неговата ќелија, помина внатре дванаесет години непрогорувајќи ниту еден збор со никого и невкусувајќи ништо друго освен леб и вода. Само седел и со ужас размислувал за она што виде во својата екстаза, неменувајќи го својот начин на живот пред Господа. Постојано бил како надвор од себеси непрестанувајќи тивко да лие врели солзи. И кога требаше да се упокои, ние го урнавме ѕидот на вратата и влеговме во неговата ќелија. На нашите многубројни молби од него само слушнавме едно и ништо повеќе: „Простете! Ниту еден човек кој стекнал сеќавање на смртта, нема да биде во состојба да згреши“. А ние се воодушевивме знаејќи колку претходно беше небрежен кон своето спасение и каков неочекувано и блажено преобразување тој доживеа. Откако со сите почести го погребавме на гробиштата кои се наоѓаат во близина на Кастра, ги побаравме неговите свети мошти, но не ги најдовме зошто Господ со тоа сакаше да го посведочи неговото усрдно и пофално покајание и да не поучи дека Он ги прима и сите оние кои и после долготрајна небрежност, сакаат да се поправат.
Како што некои ја замислуваат бездната бесконечна (врз основа на самиот назив), така и помислата на смртта прави нашата чистота и подвиг да станат бесмртни. Тоа го потврдува и преподобниот за кого сега зборувавме. Таквите луѓе непрестајно додаваат страв врз страв и не престануваа со тоа се додека и во самите коски снема сила.
Треба да знаеме дека и сеќавањето на смртта, како и секое друго добро, е дар од Бога. Ние често остануваме без солзи дури и кога се наоѓаме покрај самите гробови, а многу често се разнежуваме тогаш кога пред себе немаме таков пример.
На смртта се сеќава оној кој умрел за се што е земско. А оној кој се уште за нешто се грижи, не може ниту да се навикне на мислата дека му претстои смрт, зошто со своите желби самиот себе се попречува.
Не посакувај секој човек со зборови да го увериш во својата љубов кон него, туку подобро барај од Бога Он да му ја открие твојата љубов без зборови. Инаку нема да имаш доволно време и за изјавување на љубов и за покајание.
Не се прелажувај, неразумен подвижнику, мислејќи дека лесно ќе го надоместиш изгубеното време: ниту еден цел ден не ти е доволно да го отплатиш пред Господ она што само тој ден си Му згрешил.
На човека му е невозможно, рече некој, побожно да го помине денешниот ден ако не мисли дека тоа е последниот ден на неговиот живот. Навистина е чудно што и Елените изрекле нешто слично, бидејќи филозофијата ја одредиле како размислување за смртта. (4).
ШЕСТОТО СКАЛИЛО: ОНОЈ КОЈ СЕ КАЧИЛ, НИКОГАШ ПОВЕЌЕ НЕМА ДА ЗГРЕШИ. „Во сите твои работи спомнувај си за твојот крај, и никогаш нема да згрешиш“ (Книга Мудрост Сирахова, 7, 39).

НАПОМЕНИ:
1.Јасно да ги покаже својствата на двете природи: Божествената природа и човечката природа; како вистински човек, Христос чувствува страв од смртта, но како Бог и како Богочовек (според ипостасното единство на двете природи), Он не се тресе, т.е не подлегнува на чувството на страв и ужес, бидејќи Он е над сето тоа.
2.Калај и сребро: Калај е хемисли елемент под реден број 50 во Менделеевиот систем. Една од неговите карактеристични особини е тоа што на обична температура тој е сребрено бел.
3.Хорив: Планина која е во геоморфолошка врска со планината Синахм на Синајскиот полуостров, иако со Хорив, во поширока смисла на зборот се нарекува и целиот планински масив на кој Синај е највисокиот врв (2602 метри).
4.Елените и дефиницијата на филозофијата: Таа дефиниција се наоѓа кај Платон, во дијалогот Федон IX, каде се вели: „сите оние кои на вистински начин ја негуваат филозофијата, за ништо друго не копнеат, туку да умрат и да бидат мртви“.

___________________________________________________________
ПОУКА 7
ЗА ПЛАЧЕЊЕТО КОЕ ДОНЕСУВА РАДОСТ

Плачењето по Бога е тагување на душата и расположение во кое болното срце диво го бара она за кое копнее. Ненаоѓајќи го она што бара, тоа со страдање скита и поради тоа горко плаче. Со други зборови, плачењето за душата е златно осило кое постојано ја опоменува и ја ослободува од секоја приврзаност и страст, забодено во срцето со света тага.
Грижата на совеста е непрестајното мачење на совеста која со внатрешно исповедување го разладува огнот на срцето. Исповедта е самозаборав на природата, како што некој заборава да го јаде својот леб (Пс. 101, 5). Покајанието е лесно одрекување од секое телесно задоволство.
Својството на оние кои во блаженото плачење уште напредуваат е воздржувањето и молчењето на устата; на оние кои веќе напредувале – негневење и непаметење на зло; а на совршените – смиреноумие, жед за понижување, доброволно гладување по неволни маки, неосудување на оние кои грешат, натприродна сомилост. Додека на првите мора да им се даде одобрение, другите се за секоја пофалба. Оние, пак, кои се гладни за маки и жедни за понижување, се блажени зошто ќе се наситат со храна од која никогаш не е доволно.
Ако си го достигнал плачењето, потруди се со сета сила да го сочуваш. Тоа многу лесно се губи пред целосно да се усвои. Како што восокот се топи од огнот, така и плачењето лесно го уништуваат немирот, телесните грижи, а особено многузборливоста и смеењето.
Изворот на солзите по крштевањето е поголем и од крштевањето, без разлика колку овие зборови до некаде се чинат дрски. Кршетавњето не чисти од оние гревови кои се случиле пред крштевањето, а солзите не чистат од она што сме го направиле по крштевањето. Тоа го примивме како деца и сите го осквернивме. А со солзите и самото крштевање повторно го чистиме. И ако Божјето човекољубие не им даруваше на луѓето солзи, навистина ќе беше ретко и тешко ќе можеше да се најдат оние кои ќе се спасуваа.
Воздишките и тагата испуштаат крик пред Бога. Солзите кои произлегуваат од стравот се завземаат за нас. А оние солзи кои произлегуваат од пресветата љубов, ни јавуваат дека нашата молитва е примена.
Ако на смиреноумието ништо не му одговара толку колку што му одговара пачењето, тогаш без сомнение ништо друго не му е толку спротивно како смеењето.
Чувај, внимателно члувај ја блажената радосна тага на светото умиление. И не престанувај да ја негуваш во себе, се додека не те крене одовде и чист не те приведе пред Христа.
Не престанувај да ја замислуваш и да ја истражуваш бездната на темниот оган и немилостивите слуги, нечувствителниот и неуморед Судија, бескрајниот хаос на подземиот оган и страшното место под земјата и симнувањето во темните бездни и воопшто на сето слично за похотливоста, која се наоѓа во нашата душа, да биде потисната со голем страв и душата да се соедини со неминливата чистота и да го прими во себе сјајот на невештаствената светлина која блеска посилно од било кој пламен.
На молитва стој со трепет, како обвинет пред судија, за и со надворешниот изглед и внатрешното настројување да го згаснеш гневот на праведниот Судија. Он нема да ја презре душата на вдовицата која стои пред Него во длабока тага и со своите молби го заморува Оној Кој не може да се замори.
За оној кој се здобил со душевни солзи, секое место е добро за плачење. А кој плаче само со телесни солзи, никогаш нема да престане да прави разлика меѓу едно и друго место. Скриената ризница е помалку изложена на опасност да биде ограбена отколку онаа која се наоѓа среде плоштад. Слично треба да се разбере и ова што претходно е кажано.
Немој да бидеш како оние кои ги погребуваат мртвите – кои еднаш плачат за нив, а потоа се опиваат заради нив. Биди како оние кои се осудени да работат во рудници, кои нивните чувари постојано ги тепаат. Оној кој понекогаш плаче, а понекогаш кажува шеги и живее развратно, наликува на човек кој песот на сластољубието го гаѓа со леб наместо со камен, бидејќи само привидно го гони, а всушност го привлекува кон себе. Биди длабоко загрижен во своето срце, но својата загриженост не ја покажувај. Демоните се плашат од таквата загриженост како крадците од пес.
Мили мои, ние не сме повикани тука на свадба. Оној Кој тука не повика, не повика навистина да плачеме по самите себе.
Некои кога плачат, без потреба себе се присилуваат во тие блажени моменти на ништо да не мислат несфаќајќи дека пролевањето на солзите без никакви мисли е својствено на бесловесните, а не на словесните битија. Сузата е поттикната од мислите. А таткото на мислите е словесниот ум.
Нека твоето лежење во постела те потсетува на полагањето во гроб, така помалку ќе спиеш. Нека седењето на маса те потсетува на грозната трпеза на вечните црви, така помалку ќе уживаш во јадењето. И не заборавај на жедта во оној вечен оган додека пиеш вода, така сигурно ќе ја победиш својата природа.
Кога сме изложени на бесценетото понижување, малтретирање и казни, да ја замислиме страшната пресуда на вечниот Судија, така со кроткост и трпение, како меч со две сечила ќе ја отсечеме бесмислената тага и огорченост кои се посеани во нас.
Со време пресушува и морето, вели Јов (Јов 14, 11). Со текот на времето и со помош на трпението, малку по малку, се симнуваат во нас и се усовршуваат во нас сите спомнати доблести.
Помислата на вечниот оган нека секоја ноќ те следи во сонот и заедно со тебе нека се буди, така мрзливоста никогаш нема да завладее со тебе за време на опшатата молитва.
Нека на подвигот на плачењето те поттикнува и твојата облека: сите кои ги оплакуваат мртвите се облекуваат во црно.
Ако не плачеш, тогаш плачи поради тоа што не можеш да плачеш. А ако плачеш, плачи уште повеќе поради тоа што самиот себе, поради гревовите свои, си се соборил од толку висока положба во таква беда.
Дпбриот и праведен наш Судија, како и кај сите останати нешта, води и кај солзите сметка за нашите природни можности. Видов како еден со мака истерува мали капки, како капки од крв. Видов и другги кои без мака пролеваат цели потоци солзи. Дури и јас повеќе ги ценев овие трудбеници според трудот, отколку според солзите, та мислам дека особено Бог истото тоа го прави.
На оние кои плачат не им доликува занимавање со теологија, зошто со тоа се уништува нивното плачење. Оној кој се занимава со теологија наликува на човек кој седи на учителска катедра, а оној кој плаче – на некој кој живее на ѓубриште, облечен во вреќа (Јов 2, 8). Мислам дека тоа е причината поради која и Давид (1), иако учен и мудар човек, одговорил на оние кои го прашувале кога еднаш плачел: Како да запеам песна Господова во земја туѓа (Пс. 136, 4), т.е. обземен со страсти.
Како во реалната природа, така и при грижата на совеста, постои нешто што се придвижува од некоја друга, надворешна причина. Кога душата, и без наша грижа и настојување, има тенденција кон солзи и е нежна – тогаш да побрзаме! Тоа значи, имено, дека Господ, и без наш повик, дошол и ни дал сунгер на богољубива тага и свежа вода на благочестиви солзи за бришење на нашите гревови. Чувај го тоа плачење како зеницата во окото, додека тоа незабележливо не те напушти зошто неговата моќ е голема, поголема од моќта на она плачење кое е плод на нашата сопствена грижа и желба.
Совршенството на плачењето не го достигнал оној кој плаче кога сака, туку оној кој плаче по она што сака. Дури ниту тој кој плаче по она што сака, туку оној кој плаче по она што Бог сака.
Со плачењето по Бога често се меша и најгнасната солза, солзата на суетата. А тоа побожно ќе го почувствуваме кога ќе видиме дека плачеме, а во исто време правиме зло.
Вистинската грижа на совеста е душевен јад без никаква гордост, билка на душата која воопшто не си угодува на себеси, туку во секој момент ја замислува својата смрт, и од Бога, Кој ги теши смирените монаси, очекува утеха како што жеден очекува студена вода.
Оние кои плачат од длабочината на душата, го замразиле својот живот, а од своето тело се завртуваат како од непријател.
Кога кај оние кои мислат дека плачат по Бога, видиме гнев и гордост, нивните солзи треба да ги сфатиме за неправилни. Зошто какво заедништво имаат светлината со темнината (2. Кор. 6, 14)? Плодот на лажната грижа на совест е вообразеноста, а плодот на вистинската е утехата.
Како што огнот ја гори сламата, така и чистите солзи ја согорува секоја нечистотија, видлива или невидлива.
Многу отци сметаат дека потеклото на солзите е нејасно и неразбирливо, особено кај почетниците, зошто солзите може да бидат последица на многу и разни причини: природа, Бог, неправилна тага и пофална тага, суета, блуд, љубов, сеќавање на смртта и многу други.
Испитувајќи ги со помош на стравот Божји сите овие причини за плачење, да се погрижиме да добиеме чисти и нелажни солзи кои се раѓаат во размислувањето за нашето одвојување од телото, зошто во нив нема ниту кражба, ниту гордост. Напротив, тие доведуваат до очистување и напредок во љубовта кон Бога, до каење за гревовите и ослободување од страстите. Не е необично да се почне со добри, а да се заврши со лоши солзи, но е за пофалба кога ќе се дојде неправилни или природни во духовни солзи. Тоа прашање го разбираат само оние кои се склони на славољубие.
Не им верувај на солзите пред сосема да се очистиш, зошто не треба да се има доверба во виното кое се истура во чашата непосредно од бурето во кое се правело.
Никој не порекнува дека сите наши солзи по Бога се полезни. Но во што всушност се состои таа полза, ќе видиме во часот на нашата смрт.
Кој постојано плаче по Бога, секој ден има духовен празник, а оној кој не престанува телесно да празнува, го очекува вечно плачење.
Нема радост за осудените во занданата. Нема празник на земјата ниту за вистинските монаси. Поради тоа можеби и рече со воздишка оној кој толку сакал да плаче: Изведи ја од темнина душата моја (Пс. 141, 8), за да се израдува на неискажливата Твоја светлина.
Биди како цар во своето срце, поставен на возвишениот престол на смирението кое му заповеда на смеењето: „Оди“, и си оди, а на слаткото плачење: „Дојди“ и доаѓа; и на телото, робот и тиранинот наш: „Направи го тоа“ и го направи (Мт. 8, 9).
Човекот кој се облече во блаженото и благодатно плачење како во свадбена облека, стекнува познавање на духовно смеење на душата.
Дали постои монах кој целото свое време во монаштвото би го поминал толку побожно што ниту ден, ниту час, ниту еден единствен момент не би изгубил, туку целото свое време би го посветил на Господ, имајќи на ум дека во овој живот не може да се доживее двапати еден ист ден?
Блажен е оној монах кој е во состојба со очите на својата душа јасно да ги гледа умните сили (т.е. ангелите). Но, од падот навистина е сочуван само оној монах кој, размислувајќи за смертта и гревовите, постојано ги наросува своите образи со живи солзи од своите телесни очи.
Тешко би можел да поверувам дека првиот степен може да настапи без вториот. Сум видел молители и дрски просјаци како со неколку духовити зборови веднаш ги освојуваат срцата дури и на царевите, предизвикувајќи го нивното милосрдие. А сум видел и луѓе сиромашни во своите доблести, како со некоим не духовити, туку напротив со смирени, нејасни и расеани зборови од длабочината на своето очајно срце без срам упорно Го молат небесниот Цар и со тоа како да го присилуваат на милост Оној чија природа не може да се присили.
Кој во својата душа се гордее со своите солзи и во себе ги осудува оние кои не плачат, наликува на човек кој од царот измолува оружје за борба својот непријател, а оружјето го употребува против самиот себе.
На Бога не Му е потребно, ниту Он сака, браќа, човекот да плаче од болката на своето срце. Напротив, Он сака од љубов кон Него да се радуваме со душевна веселба. Одземи го гревот и на твоите очи ќе бидат излишни солзите на болката: кога нема рана, не е потребен ниту завој. Кај Адам, пред падот, немало солзи, како што и веќе нема да бидат ниту после воскресението, кога гревот ќе го снема. Зошто тогаш ќе побегнат и болката и тагата и воздишката.
Видов кај некои луѓе плачење, а кај други луѓе како плачат бидејќи не можат да плачат: иако всушност можат, но мислат дека не можат, и во доброто незнаење остануваат безбедни од измама. Тоа се всушност оние за кои е кажано: Господ ги води слепите (Пс. 145, 8).
Често се случува површните луѓе дури и солзите нивни ги понесуваат. Затоа на некои и не им се даваат. Таквите луѓе, трудејќи се да ги заслужат, самите на себе си задаваат болка, самите себе се осудуваат и се мачат со воздишки, страдања душевни, со длабока тага и жалост. И тоа на еден безопасен начин им ги заменува солзите, иако тие сметаат дека од тоа немаат некоја полза.
Ако добро погеднеме, ќе видиме дека демоните често со нас се потсмеваат: кога ќе се најадеме, во нас предизвикуваат чувство на умиление; кога постиме, не прават да се чувствуваме закоравено. Тие тоа го прават со цел измамени со лажни солзи, да се предадеме на мајката на сите страсти – обилната храна. Затоа на нив не треба да им се покоруваме, туку треба да правиме она што е спротивно на тоа.
Размислувајќи за самото својство на умилението, јас се чудам на тоа што плачењето и таканаречената тага во себе, како и саќе мед – содржат радост и веселба. На што тоа не учи? На тоа дека таквото умиление е навистина дар од Господа. Тогаш во душата нема лажни сласти бидејќи Бог на таинствен начин ги теши смирените во срцето (со вистинска, а не со привидна утеха).
За да покажеме што е вистинско плачење и каква е ползата од таквото страдање, да слушнеме една, за душата, многу полезна и трогателна приказна.
Беше еден Стефан кој го сакал пустинскиот и безмолвниот живот и поминал многу години во монаштки подвизи, богато украсен со многу добри одлики, а особено со пост и солзи. Тој претходно имал ќелија на една падина на онаа света планина на која некогаш бил и светиот боговидец Илија (2). Во намера да се посвети на најдеталниот, најсуровиот и најстрогиот подвиг на покајание, овој славен човек се пресели на едно место каде обично се населувале отшелници, наречено Сидон, и таму во најстрог и најсуров подвиг помина неколку години (бидејќи тоа место беше без никаква удобност, сосема непристапно, оддалечено околу 110 киометри Кастра). Пред крајот на својот живот, старецот се вратил во својата ќелија на светиот врв. Таму имаше и два ученика Палестинци, многу побожни, кои ја чувале ќелијата на старецот за време на неговото отсуство. Само неколку дена подоцна, старецот се разболел и од таа болест се упокоил. Денот пред својата смрт тој падна во екстаза и со отворени очи се вртеше де лево, де десно во својата постела. И како неој да го мачи, тој зборуваше од време на време, пред сите кои тука беа собрани: „Да, навистина, вистина! Но за тоа толку години постев!“ Потоа повторно: „Не, навистина лажете! Тоа не го направив!“ И повторно: „Да, навистина е така, да! Но плачев поради тоа и им служев на браќата“. И повторно: „Не, сето тоа е клевета!“ А понекогаш орговараше: „Да, навистина, да! Не знам што да речам за тоа!…Но, во Бога е милосрдието!“
Тоа беше навистина грозен и страшен настан: тоа невидливо судење на кое нема милост. Што е уште пострашно, го обвинуваа и за она што не направил. Еден таков безмолвник и отшелник зборуваше за некои од своите гревови: „Не знам што на тоа да речам!“ А помина во монаштвото околу 40 години и имаше дарба за солзи! Тешко мене! Тешко мене! Каде беше тогаш гласот на Езекија за да каже: Ќе ти судам за она што ќе најдам во тебе, рече Бог (Ез. 33, 13)? Ништо слично на тоа тој не можеше да каже. Зошто? Слава на Единствениот Кој знае! А некои како пред Господа ми раскажуваа дека Стефан и леопард хранел од своите раце во пустината. И умре во текот на ова судење и остана непознато каква беше одлуката, каков беше крајот, каква беше пресудата и каков беше крајот на судот…
Вдовицата која го загубила мажот, а има син единец, единствената утеха, после Господа, ја има и во својот единец. Така и душата која згрешила, нема друга утеха во часот на излегувањето од телото, освен суровиот пост и солзите.
Така покајниците никогаш нема да прибегнат кон тажни песни или жалост за себе бидејќи тие го стопираат плачењето. Ако со тие сретства се обидуваш да го повикаш плачењето, тоа значи дека тоа е уште далеку од тебе. Плачењето е со навика вкоренета болка на една пламена душа.
Кај многумина плачењето е предвесник на блаженото бестрастие кој ја мете и украсува однапред душата и од неа го отстранува сметот од гревовите.
Еден искусен трудбеник на оваа доблест вели: „Често кога ќе почувствувам дека нешто ме влече во гордост или во гнев или во преоптоварување на стомакот, помислата на плачењето одвнатре ме опоменува и ми вели: ‘Не биди суетен, инаку ќе те напуштам!’ Правеше слично и во врска со другите страсти. А јас и велам: ‘Никогаш нема да ти бидам непослушен, се додека не ме донесеш пред Христа!’“
Во длабочината на плачењето се наоѓа утехата и чистото срце прима просветлување. А просветлувањето е неискажано дејство Божје кое се сознава несознајно и се гледа невидливо. Утехата е освежување на болната душа која, како некое мало дете, во исто време плаче и почнува ведро да се смешка. Поддршката е обновување на душата која потонала во тага, која на чудесен начин ги претвора солзите на болката во солзи на радоста.
Солзите кои се појавуваат при помисла на смртта, раѓаат страв. Кога тој страв роди доверба (во Бога), заблескува радоста. А кога радоста, која не престанува, дојде до врвот, никнува цвет на вечната љубов.
Со раката на смирението одбивај ја од себе радоста, како да си недостоен за неа, за да не бидеш измамен и да не примиш болк наместо пастир (3).
Не се стреми кон согледување во време кое не е за согледување. Подобро тоа нека помине, привлечено од убавината на твојата смиреност и нека таа те прегрне и се соедини со тебе во пречист брак за навек.
Од самиот почеток, кога ќе го запознае својот татко, малото дете целото се исполнува со радост. А кога тој на одредено време некаде замине и повторно се врати, детето се исполнува со радост и тага: со радост бидејќи го гледа својот татко по кого копнеел, а со тага бидејќи толку време не можел да го гледа милиот татковски лик. Мајката понекогаш и таа се крие од детето и весела е кога ќе види како тоа тажно ја бара: така го навикнува да биде постојано покрај неа и ја развива неговата љубов кон мајката. „Кој има уши, нека чуе“, вели Господ (Лк. 14, 35; Мт. 13, 9).
Човек кој е осуден на смрт повеќе не мисли на уредување на театарот. Така и оној кој навистона плаче, повеќе не обрнува внимание ниту на сетилните уживања, ниту на славата, ниту на гневот и лутината.
Плачењето е болка вкоренета во душата која се кае, во душата која секој ден додава болка врз болка како жена која во маки раѓа.
Праведен е свет е Господ: на оние кои разумно живеат во безмолвие, Он им дарува умиление; на оние кои разумно служат во заедницата, секој ден им дарува радост. А оној кој ниту по едниот, ниту по другиот пат не одат како што треба, тој се простил од плачењето.
Истерај го песот кој доаѓа во моменти на најдлабокото плачење и кој ти вели дека Бог е немилосрден и бесчувствителен. Зошто, ако добро погледнеш, ќе видиш дека истиот тој пес пред нашиот грев вели дека Бог е човекољубив, сожалив и милосрден.
Вежбата ја раѓа навикатам а навиката се претвора во чувство. Она, пак, што се прави по чувствување, тешко може да се изгуби. Ако во својот живот немаме болежливо срце, сите наши подвизи ќе бидат лажни и безвкусни, без разлика колку тие се големи. Зошто оние кои, така да кажам, после миењето повторно се извалкале, навистина треба да ги исчистат своите раце со силниот пламен на срцето и маслото Божје. Кај некои луѓе видов крајна граница на плачење, зошто на устата исфрлаа крв од болното и рането срце. Тоа ме потсети на оној кој рече: Бев покосен како трева и се исуши срцето мое (Пс. 101, 5).
Солзите на стравот смите во себе содржат треперење и внимание, додека солзите на љубовта пред совршената љубов кај некои, се чини, лесно исчезнуваат доколку оној голем оган на кој треба секогаш да се сеќаваме, не го запали срцето во часот кога треба да се делува. И чудно е тоа што она кое помалку вреди излегува поцврсто во свое време!
Има вештаства кои ги пресушуваат изворите на нашите солзи, а има и други вештаства кои во нив произведуваат талог и ѓубре. Благодарение на првите, Лот противзаконски општел со ќерките; а благодарение на вторите, ѓаволот падна од небото (4).
Голема е злобата на нашите непријатели кои од мајки на доблест прават мајки на злото и сретствата за достигнување на смиреност ги претвораат во извор на гордост. Често и самото место во кое живееме и неговиот надворешен изглед , го повикува нашиот ум на умиление. Можеби како доказ ќе ни послужи примерот на Исус (5), Илија и Јован, кои се молеле на само (6). Но видов и дека на оние кои живеат по градовите, во нивниот метеж често им навираат солзи на очите, за да помислиме дека градската врева не може да ни наштети, за да се приближиме на светот. А тоа е и целта на лукавите демони.
Често пати и еден збор бил доволен за да запре плачење. Но, би било чудо кога еден збор, исто така, би ни го враќал плачењето.
Нема да бидеме обвинети, браќа, нема во часот на смртта да бидеме обвинети заради тоа што не сме правеле чуда, што не сме се бавеле со теологија, што не сме станале согледувачи – но секако ќе мора да одговараме пред Бога што не сме плачеле непрестајно.
СЕДМИ СТЕПЕН: ОНОЈ КОЈ СЕ УДОСТОИЛ ДА ГО ДОСТИГНЕ, НЕКА МИ ПОМОГНЕ И МЕНЕ. ЗОШТО НЕМУ МУ Е ВЕЌЕ ДАДЕНА ПОМОШТА. НА СЕДМИОТ СТЕПЕН, ОД НЕГО СЕ ИСПЕРЕНИ СИТЕ НЕЧИСТОТИИ ОД ОВОЈ СВЕТ.

НАПОМЕНИ:
1.Давид: име кое старите писатели најќесто го употребувале за псалмопеец воопшто. Всушност, писателот на овој Псалм не е воопшто цар Давид (живеел во десетиот век пред Христа), туку непознат поет од подоцнежно време (Вавилонското ропство, 587-457 година пред Христа).
2.Тоа всушност е планината Хорив. (4. Цар. 2).
3.Волк наместо пастир: Илија Критски предупредува на тоа дека неразумното согледување носи во себе многу опасности зошто ѓаволот се преобразува во светол ангел и често ги мами оние кои не ги познаваат своите мерки. Поради тоа и апостол Павле вели: Во овој живот јас не сакам да Го видам Христа.
4.Лот извршил родосквернавење со своите ќерки во пијанство, значи под влијание на алкохол (Бит. 19, 29-36). Неумереноста во јадењето и пиењето е првото вештаство (материјално). Воображеноста заради своето плачење, како заради некој голем подвижнички успех, претставува друго вештаство: гордоста, која од тоа се развива, е главна причина на падот на Луцифер од оние „небесни“ висини на битие на кои се наоѓал во хиерархијата на духовниот свет.
5. Примерот на Исус: По својата прилика, тука името на Господ Исус тука е интерполирано зошто тоа би бил единствфен случај во светоотечката литература Господ да се става на исто ниво и во ист ред со светителите.
6.Кои се молеле на само: Свети Јован Крстител (Мт. 3, 1; 4, 12; 11, 2), (Мк. 1, 4-14; 6, 14-18 и др. За светиот пророк Илија (4. Цар. 19), и други места.

___________________________________________________________
ПОУКА 8
ЗА НЕГНЕВЕЊЕТО И КРОТОСТА

Како што водата, кога малку по малку се истура врз оган и целосно го гасне пламенот, така и солзите на вистинското плачење го гаси секој пламен на гневот и стремителноста. Затоа сега и преоѓаме на негневењето, според логичниот ред.
Негневењето е желба за понижување, исто онака ненаситна како што е ненаситна желбата за пофалби кај суетните луѓе. Негневењето е пораз на природата, кое се покажува во нечувствителноста за навреда, нечувствителност која произлегува од голем подвиг и обилна пот.
Кротоста е неподвижна состојба на душата која не се менува без разлика дали трпи разновидни понижувања или слуша пофалби.
Почетокот на негневењето е молчење на устата кога срцето е возбудено. Средина е премолчување на мислите при мало вознемирување на душата. А врв е непоколеблив мир и покрај тоа што дуваат нечисти ветришта.
Гневот е израз на тајна омраза, т.е. злопамтење. Гневот е желба да му се случи зло на оној кој не налутил. Стремителност е запалување на срцето во невреме. Огорчувањето е непријатно чувство кое се вгнездува во душата. Гневот е променлива состојба на карактерот и ја грди душата.
Како што темнината исчезнува кога ќе заблеска светлината, така и миризбата на смирението ги потиснува горчината и гневот. Постојат луѓе кои се склони кон гневот, кои не се грижат за лечење и искоренување на оваа страст. Тие, сиротите, не мислат на она што е кажано: Тежината на неговиот гнев го соборува (Сир. 1, 22).
Брзото движење на воденичкиот камен може во еден момент да го сотре и уништи житото на душата и плодот на дотогашниот подвиг во поголема мерка отколку бавното движење на другиот за цел ден. Затоа и треба добро да внимаваме. Понекогаш пламенот, одеднаш разгорен од силен ветер, ја гори и уништува нивата на срцето повеќе од огнот кој долго гори.
Пријатели, не би смееле ни ова да го заборавиме: Лукавите демони понекогаш, во моментите на гнев, брзо си заминуваат од нас, за да престанеме да водиме сметка и големите страсти да ги сметаме за мали и нашата болест на крај да не може да се излечи.
Како што тврдиот и нерамен камен, кога се трие и удира од друг камен, ги губи сите свои нерамнини, сите неправилни и груби облици, и станува мазен и тркалезен, така и душата избувлива и груба, општејќи и живеејќи со други, исто така, груби луѓе, постигнува едно од овие две нешта: или преку трпение ќе ја излечи својата болест или ќе се повлече и така на сигурен начин ќе ја дознае својата немоќ која како во огледало, ќе и се покаже во нејзиното малодушно бегство.
Лутиот човек е доброволен епилептичар на кого епилепсијата му преоѓа во навика. А навиката, и против неговата волја, го растргнува и злоупотребува.
Ништо толку не е недолично на оние кои се каат, како што е возбудувањето на гневот. Зошто обраќањето кон Бога со покајание бара големо смирение, а лутината е знак на голема гордост.
Ако знакот на најдлабоката кротост е во тоа да во присуство на оној кој не предизвикува, ние го сочуваме спокојството во срцето и љубовта кон него, тогаш секако е знак на крајно гневење тоа кога самите со себе, со зборови и движења, се расправаме и сме бесни на оној кој не навредил. Ако Светиот Дук се нарекува, и е, мир на душата, а гневот се нарекува, и е, вознемирување на срцето, тогаш ништо толку не го попречува доаѓањето на Светиот Дух во нас , како што е гневот.
Познати ни се многубројни и лоши последици од гневот. Меѓутоа, само една ненамерна негова последица, иако посредна, може да ни биде од полза.
Познавав луѓе кои во настап на преголем гнев се ослободија од дамнешното злопамтење, кој во нив се криел, и така со помош на страстa се избавија од страст и од оној кој ги навредил добија извинување и објаснување во врска со она што долго ги мачело. Видов и такви луѓе кои навидум трпеа, но неразумно, под наметката на молчењето, во себе криеле злопамтење. И дојдов до заклучок дека таквите луѓе се победни од лудак, зошто белината на гулабот ја прекривале како со некаква црнина.
Треба да обрнеме големо внимание на оваа змија бидејќи и на неа, како и на змијата на телесните желби, и помага самата природа. Гледав луѓе кои се разгневуваа и во таа своја огорченост одбиваа да јадат и со таквото бесмислено воздржување само си додаваа отров врз отровот. А видов и други луѓе кои својот гнев го користеа како добар повод да се предадат на прејадување и така од јама упаѓаа во амбис. Но видов и паметни луѓе кои како добри лекари ги здружуваа двете крајности и од умереното негување на телото имаа најмногу полза.
Кога е умерено, пеењето понекогаш многу добро го смирува гневот, а понекогаш, кога е неумерено и ненавремено, го погодува сластољубието. Ова сретство ќе ни користи само ако водиме сметка за моментот.
Наоѓајќи се поради некоја работа близу до ќелијата, луѓето кои се посветиле на безмолвието, слушнав како од огорченост и бес самите во својата ќелија се расправаат како еребици во кафез, и како на своите навдредувачи им викаат како да се присутни. Јас благо им советував да не живеат осамено, за од луѓе да не се направат демони. Видов и луѓе, со сладострасно срце и кои сакаа многу да јадат, но беа кротки и љубезни, братољубиви и љубители на убавината. Нив ги наговарав да се предадат на тивок живот, како лек против сладострастието и големиот апетит, за да не станат на најжален начин од словесни битија во бесловесни животни. А бидејќи некои тажно ми говореа дека се многу подложни и на едното и на другото, јас потполно им забранив да живеат по својата волја, а нивните духовници пријателски ги советував од време на време да им дозволат таков или онаков начин на живот, покорувајќи се сепак на главниот настојател во се.
Сластољубивиот си штети единствено на самиот себе, и можеби на уште еден, својот другар во телесните задоволства. А оние што се гневат, како волкот, често го вознемирува целото стадо и многу смирени души ги унижува и навредува. Опасно е да се вознемири окото на нашето срце со гнев, како што е кажано: „Се вознемири од гнев окото мое (Пс. 6, 8). Уште потешко е да се изрази со зборови вознемиреноста на душата. А ако таа се изразува и со раце, тогаш веќе прави нешто што е сосема спротивно и туѓо на монашкиот, т.е. ангелскиот и божествениот живот.
Ако сакаш, па дури и си решил да го извадиш трнот од окото на другиот човек, немој наместо лекарски инструмент да употребиш греда. Греда – тоа значи тежок збор и недолично однесување, а лекарски инструмент – блага поука и пријателско прекорување. „Искарај“, вели апостолот, „закани се, утеши“ (2. Тим. 4, 2), но немој да тепаш. Но ако и тоа биде потребно, тогаш ретко, но не со твојата рака!
Да обрнеме внимание, па ќе видиме дека многу луѓе што се гневат вежбаат во бдение, пост и безмолвие. Целта на демонот е под велот на плачењето и покајанието им подметне нешта кои ја потхрануваат нивната страст.
Ако еден волк, како што рековме, е во состојба да го вознемири цело стадо (со помош на демоните), тогаш без сомнение и еден многу мудар брат (со помош на ангелите) може да ги стивне брановите и да го смири коработ. И колку тешка осуда заслужува првиот, толку голема награда заслужува вториот од Бога, служејќи како пример пред другите.
Првиот степен на блажената трпеливост е во тоа што понижувањето се поднесува, макар и со грчина и болка во душата. Средината е во таквите околности да се биде без тага. И на крај, (ако има крај), навредата да се смета за пофалба. Нека се радува првиот, вториот нека биде среќен, а третиот нека се весели, блажен во Господа!
Запазив кај гневливите луѓе една тажна појава која во нив се појавува како последица на притаена гордост: откако еднаш се разлутуваат, тие повторно пагаат во гнев заради својот пораз. Се запрепастив гледајќи како еден пад се надоврзува на друг. И не можев да гледам без сожалување како тие самите со грев на себе се светат за грев. Ужаснувајќи се поради огромното лукавтство на демоните, за малку не почнав да очајувам за својата вечна судбина.
Ако некој почувствува дека гордоста, злобата и лицемерството лесно го победуваат и реши врз нив да го извади мечот на кроткоста и трпението, нека пристапи во еден општожителски манастир како во работилница на спасение. Ако воопшто сака целосно да се избави од овие страсти, нека таму, потчинет на понижување и додевање од страна на браќата, та духовно и понекогаш телесно тепан и угнетуван, газен и мачен, ја очисти облеката на својата душа од нечистотијата. А тоа дека овие злоупотреби се всушност миење на душевните страсти, нека те увери и една народна изрека. Некои луѓе во светот, кога на некого во лице го навредат, обично велат, фалејќи се пред другите: „Добро го изрибав!“ А всушност тоа е токму така.
Едно е негневењето кај почетникот кој произлегува од плачењето, а друго е потполно спокојство кај совршените. Кај првите гневот е врзан со солзите како со некаква узда; а кај вторите тој е умртвен со бестрасност како змијата со меч.
Видов тројца монаси кои во исто време претрпеа иста навреда. Првиот се навреди, но замолкна. Вториот се израдува заради себе, а се натажои заради оној кој му ја нанесе навредата. Третиот, замислувајќи ја штетата која со тоа ближниот самиот на себе си ја нанесе, заплака со врели солзи. Така заедно можеа да се видат подвижникот на стравот, наградата и љубовта.
Како што телесната треска, сама по себе секогаш иста, има многу, а не само еден извор на својот постанок, така и горењето и појавата на гневот и останатите наши страсти имаат многу и различни причинители. Затоа не е ни можно да се одреди против овие страсти еден ист лек. Таков совет давам најмногу заради тоа да секоја болен со грижливо испитување пронајде сретство кое одговара за своето лечење. Првиот услов за лечењето е да се дознае причината на своето заболување, за кога ќе биде пронајден, да може да прими соодветен лек од промислата Божја и духовните лекари.
Влезете како во слика вие кои во Господа сакате заедно со нас да учествувате во ова духовно судење, па на одреден, недоволно јасен начин, ќе ги испитаме спомнатите страсти и нивните причинители.
И така, нека гневот, како некој тиранин, биде врзан со кроткоста. Потоа тепан со трпението и влечен од светата љубов на овој суд на разумот, нека биде поттчинет на сослушување.
„Кажи ни го, ти луда и нечесна страст, името на оној кој те создаде и името на онаа која те роди, како и името на твоите валкани синови и ќерки. Не само тоа, туку покажи ни ги и оние кои се борат против тебе и кои те убиваат“.
А гневот, одговорајќи, ни рече: „Имам многу мајки и мојот татко не е еден. Мајките ми се: суетата, среброљубието, стомакоугодувањето, а понекогаш и блудот. Таткото ми се вика: гордост. А моите ќерки: злопамтење, омраза, непријателство, самооправдување. Моите противници, кои сега ме држат врзан, се доблестите спротивни на овие страсти: негневењето и кротоста. Мојот таен непријател се вика: смиреноумие. А на кого припаѓа она дете, прашајте го него самиот во погоден момент.“
НА ОСМИОТ СТЕПЕН ЛЕЖИ ВЕНЕЦОТ НА НЕГНЕВЕЊЕТО. НО, ОНОЈ КОЈ ГО НОСИ СПОРЕД САМАТА ПРИРОДА, МОЖЕБИ И НЕМА НИКАКОВ ДРУГ. А ОНОЈ КОЈ СО СОПСТВЕНА ПОТ ГО ДОБИ, БЕЗ СОМНЕВАЊЕ ГИ ПОБЕДИ ОДЕДНАШ СИТЕ ОСУМ СТРАСТИ.
__________________________________________________________
ПОУКА 9
ЗА ЗЛОПАМЕТЕЊЕТО

Светите доблести личат на Јакововата лествица, а грешните страсти на оковите кои паднаа од Петар, врховниот апостол. Зошто светите доблести, поврзани една со друга, го вознесуваат до небото оној кој сака да стаса до небото, а страстите, потиснувајќи се една со друга, сите заедно влечат кон пропаст. Затоа и кажува неразумниот гнев дека злопамтењето е едно од неговите родени деца. Бидејќи тоа е сега на ред ние ќе говориме за него.
Злопамтењето е последица на гневот. Тоа е чуварот на гревовите, омраза кон праведноста, пропаст на доблестите, отров за душата, црв во умот, засрамување на молитвата (1) пресекување на молењето, отуѓување од љубовта, трн забоден во душата, непријатно чувство во кое со горчлива наслада се ужива, грев кој не престанува, вечен престап на законот Божји, трајна злоба. Оваа мрачна страст, страст на злопамтење, е една од оние кои се последица на други страсти а тие самите, од своја страна, не предизвикуваат (а можеби и предизвикуваат?) ниту една друга страст. Затоа и немаме намера многу да зборуваме за неа.
Оној кој го совладал гневот, го уништил и злопамтењето: се додека е жив отецот, се до тогаш и деца се раѓаат.
На оној кој стекнал љубов му станало туѓо да се гневи, а оној кој во себе гаи непријателски чувства самиот на себе си задава непотребни маки.
Трпезата на љубовта ја разорува омразата, а искрениот поклон ја омекнува душата. Трпеза без воздржување е мајка на дрскоста и низ вратата на љубовта влегува стомакоугодувањето.
Сум видел како омразата ја раскинува долготрајната врска на блудот и злопамтењето кое на необичен начин не им дозволува повторно да се здружат. Чудна работа: демон изгонува демон! (А можеби и тоа не е дело на демонот, туку промисла Божја?)
Многу далеку од црвстата и вистинска љубов, злопамтењето лесно се приближува на блудот, и тоа толку незабележливо како што понекогаш ги откриваме вошките во голабите. (2)
Ако сакаш да бидеш злопамтлив, тогаш биди тоа кон демоните. И ако сакаш да бидеш кон некого непријател, биди непријател на телото и тоа во секој поглед. Телото е неблагодарен и неискрен пријател: што повеќе му се угодува, толку повеќе ни нанесува зло.
Злопамтењето се претставува како учител на Светото Писмо: зборовите на Светиот Дух ги толкува на свој начин. Нека го засрами Исусовата молитва која не можеме да ја изгивараме ако сме злопамтиви.
Кога ни после големи подвизи не си во состојба до крај да го искорнеш овој колец од своето срце, извини се на непријателот, макар само и на зборови за, засрамувајќи се од своето долготрајно лицемерство пред него и мачен од совеста како од оган, да можеш совршено да го засакаш.
Ќе дознаеш дека потполно си се избавил од ова гниење не кога ќе се помолиш за оној кој те навредил, ниту кога за злото му вратиш со добро или го повикаш кај себе на трпеза, туку кога при вест дека претрпел некоја душевна или телесна незгода, се растажиш и заплачеш заради него како за себе.
Зломатив безмолвник е аспида што лежи во својата дупка, полна со смртоносен отров.
Споменот на Исусовите страдања го лечи злопамтењето кое се изложува на силна срамота пред Неговата трпеливост.
Во дрвото, кое одвнатре е гнило, се создаваат црви. А во оние кои само привидно се кротки и безмолвни, се крие траен гнев.
Кој го исфрла гневот од себе, наоѓа простување. А оној кој се прилепува кон него, се лишува од Божјото милосрдие. За да би заслужиле простување на гревовите, некои се посветиле на напорни подвизи. Но, човек кој не памти зла стасува пред нив до целта: Простувајте она малку што луѓето ви се должни и ќе ви се прости огромниот ваш долг пред Бога (Лк. 6, 37).
Непомнењето на злото е знак на вистинско покајание. А кој во срцето свое е злопамтив и мисли дека се кае, личи на човек на кого во сон му се причинува дека трча.
Сум видел злопамтиви кои им советуваа на другите да не го памтат злото и кои, засрамувајќи се од сопствените зборови, се ослободија и од својата страст.
Нека никој не мисли дека оваа мрачна страст е безначајна. Таа често се вовлекува во срцето на духовните луѓе.
ДЕВЕТИ СТЕПЕН: ОНОЈ КОЈ ГО ДОСТИГНАЛ, НЕКА СМЕЛО БАРА ОД СПАСИТЕЛОТ ИСУС РАЗРЕШУВАЊЕ ОД ГРЕВОВИТЕ.
НАПОМЕНИ:
1.Посрамени молитви: се мисли на молитвата Господова, т.е. Оче наш. Зошто кога велиме: „И прости ни ги долговите наши како што и ние им ги простуваме на должниците свои…“ совеста мора да не укори доколку не простуваме и ако памтиме зло.
2.Како што вошката му ја одзема силата на гулабот и постепено го упропастува, така и блудот и наштетува на љубовта и ја прави се послаба и послаба.
ПОУКА 10
ЗА ОЗБОРУВАЊЕТО

Никој паметен, мислам, нема да оспори дека омразата и злопамтењето го раѓаат озборувањето. Затоа во своето излагање и го ставам на ова место, веднаш по неговите родители.
Озборувањето е пород на омразата. Тоа е крупна болест, скриена и подмолна пијавица која ја цица и ослабнува крвта на љубовта. Озборувањето е лицемерство на љубовта, причинител за осквернување и оптоварување на совеста, уништување на чистотата.
Некои девојки грешат јавно и без срам, а други тајно и со повеќе срам прават уште полоши работи отколку првите. Така нешто може да се види и кај срамните страсти. Има многу тајно, од внатре расипани девојки (т.р. страсти): лицемерство, лукавство, грешна тага, злопамтење, озборување во срцето. Видливо, тие претставуваат едно, но внатре гледаат на друго.
Кога во една прилика слушнав едни луѓе како озборуваат, јас им се заканив. Чинителите на ова зло во своја одбрана наведоа дека така прават од љубов и грижа за оној кој беше предмет на озборувањето. А јас им реков: „Оној што тајно го клевети ближниот свој, го изгонувам“ (Пс. 100, 5). Ако навистина го сакаш ближниот како што велиш, помоли се тајно, а не да го исмеваш човекот. Тоа е начинот кој е угоден за Господа. А и ова нека не ти остане непознато, па ќе се чуваш да не осудуваш луѓе кои се сопнуваат: додека Јуда беше Христов ученик , разбојникот припаѓаше на убијците; и чудо, како во еден момент да се случи со една толку голема промена!…
Кој сака да го победи духот на озборувањето нека вината не ја припишува на оној кој паднал, туку на демонот кој го соборил. Зошто никој особено не сака да греши против Бога иако никој од нас не греши принудно.
Познавав еден човек кој јавно згреши, а тајно се покаја. И оној кого го осудив како блудник, веќе беше пред Бога невин, умилостивувајќи Го со искрено обраќање.
Никогаш немој да се двоумиш пред оној кој во твое присуство го озборува ближниот, туку речи: „Застани, брате! Јас секој ден паѓам во потешки гревови. Тогаш, како можам да го осудувам?“ Така со еден замав ќе направиш две добра: со еден лек ќе се излечиш себе и ближниот.
Еден од најкусите патишта да се добие простување на гревовите е да не се осудува. „не судете и нема да ви се суди“ (Лк. 6, 37). Како што огнот се противи на водата, така и осудувањето е туѓо за оној кој сака да се покае.
Не осудувај дури ни кога ќе видиш дека некој греши и во моментот на смртта: Судот Божји на луѓето не е познат. Некои јавно правеле големи гревови, но уште поголеми доблести правеле тајно. И оние кои толку со радост им се подбивале, се прелажале, зошто од чадот не го виделе сонцето.
Слушнете ме сите вие кои строго им судите на туѓите дела: ако е точно ( а е точно) дека ќе ни се суди со суд со кој ние судиме (спореди Мт. 7, 2), тогаш секако дека ќе паднеме во оние телесне и душевни гревови за кои го обвинуваме ближниот.
Строгите и грижливите судии на гревовите на својот ближен боледуваат од наведената страст затоа што немаат совршено и трајно сеќавање и грижа за своите сопствени гревови. Зошто оној кој точно, без прекривката на самољубието, ги види своите зли дела, за ништо друго од овоземните работи повеќе нема да се грижи, мислејќи на тоа дека ниту за сопствениот плач нема да има доволно време, макар и сто години да живее, и макар да видел дека од неговите очи истекла цела река од солзи, голема како Јордан.
Го испитував плачот и во него најдов ниту трага од озборување и осудување.
Демоните не наговараат или да грешиме или, ако не грешиме, да ги осудуваме оние кои грешат, за убијците, со помош на второто да го извалкаат првото.
Знај дека злопамтивите и злобните луѓе се препознаваат и по тоа што, обземени со духот на омразата, лесно и со уживање ја намалуваат вредноста на учењето, делотворноста и доблестите на својот ближен. Познавав некои луѓе кои тајно и скриено од светот правеле најтешки гревови. Меѓутоа, сметајќи се за чисти, тие тештко ги напаѓаа оние кои јавно паѓаа во лесни гревови.
Да се суди значи бесрамно да се присвојува Божјото право, а осудувањето значи уништување на својата душа. Како што презирот може и без другите страсти да го уништат човекот, така и судењето само по себе може совршено да не погуби. Оној фарисеј токму поради тоа и бил осуден (спореди Лк. 18, 10).
Добриот градинар бере само зрели јагоди, а не незрели. Паметниот и разумен ум, исто така, ги забележува само доблестите и само за нив говори. А безумниот човек пронаоѓа само вина и недостатоци. За него е и речено: „Истражуваа безаконија, исчезнаа оние кои ја истражуваа истрагата (Пс. 63, 7).
Не осудувај ни тогаш кога со свои очи гледаш дека некој греши: често и очите се прелажуваат.
СКАЛИЛО ДЕСЕТО. КОЈ ГО СОВЛАДАЛ, СТАНАЛ ЧИНИТЕЛ НА ЉУБОВ ИЛИ ПЛАЧ.
ПОУКА 11
ЗА МНОГУГОВОРЛИВОСТА И МОЛЧЕЊЕТО

Во претходните редови укажавме накусо на тоа колку е опасно и штетно да се суди, подобро кажано – да се биде суден и осуден од страна на сопствениот јазик. А тоа се случува и со луѓе кои навидум се духовни. Заради тоа сега, по ред, треба да се прејде на изстражување на причината и вратата низ која овој порок влегува во нас или поточно – низ која излегува од нас.
Многуговорливоста е престол на суетата на кој таа често се појавува во целиот свој блесок. Многуговорливоста е знак на незнаењето, капија на озбнорувањето, раководител на шегите, слуга на лагите, разрешување на смирението, довикувач на унинието, предвесник на сонот, расеаните мисли, губењето на внимателноста, оладување на топлината, замрачување на молитвата.
Претпазливото молчење е мајка на молитвите, ослободување од ропството, чување на огнот, стражар на помислите, живеалиште на плачот, пријател на солзите, делувач на сеќавањето за смртта, живописец на маките, обземеноста со претставата за Последниот суд, помошник на спасоносната потиштеност, непријател на дрскоста, сопатник на безмолвието, противник на тежнеењето другите да ги учиш, умножување на знаењето, творец на виденијата, неосетно напредување, скриено качување.
Оној кој ги запознал своите гревови загосподарил и со својот јазик. А оној кој многу зборува, уште не се познава себеси онака како што би требало да се познава.
Пријателот на молчењето се приближува кон Бога и разговарајќи со Него тајно, со Него станува просветен.
Исусовото молчење го посрами Пилата (Мт. 27, 14), а молчењето на побожниот човек ја уништува суетата. Изговарајќи го зборот, Петар заплакал горко (Мт. 26, 75) зошто заборави на оној кој рече: „Реков – ќе внимавам на патиштата свои, за да не згрешам со јазикот свој“ (Пс. 38, 1) и на оној другиот кој кажа: „Подобро е на земја да се падне од висина, отколку од јазикот.“
Но, јас не сакам да пишувам многу за тоа, иако луквствата на страстите ме поттикнуваат.
Всушност во една прилика слушнав занимливи работи од еден човек кој разговараше со мене за молчаливоста. Тој ми рече дека многуговорливоста, општо земено, се раѓа од било кој меѓу следните причинители: или од еден лош и необуздан живо и навика (зошто јазикот, како природен орган на телото, по навика го бара она што го научил); или пак најмногу кај подвижници, од суета, а понекогаш и од прејадување. Затоа често многумина кои го зауздуваат стомакот со некоја сила и слабост, воедно го зауздуваат и јазикот и многузборливоста.
Кој мисли на смртта, го пресекол зборувањето. И оној кој стекнал душевен плач бега од многуговорливоста како од оган.
Оној кој го засакал безмолвието, ја затворил устата. А од оној кој сака да скита, од келијата ја истерал страста.
Кој ја почувствувал миризбата на вишниот оган, избегнува собирање на луѓе како што пчелите бегаат од димот. Зошто, како што димот ги истерува пчелите, така тој не трпи голем собир на луѓе.
Малкумина се оние кои можат да ја сопрат водата без брана. Уште помалку се оние кои можат да ја скротат невозрджлива уста.
ОНОЈ КОЈ СТАСАЛ ДО ЕДИНАЕСЕТИОТ СТЕПЕН, СО ЕДЕН ЗАМАВ ОТСЕКОЛ МНОГУ ЗЛА.
ПОУКА 12
ЗА ЛАГАТА

Производ на железото и каменот е огнот. Производ на многуговорливоста и шегата е лагата.
Лагата е исчезнување на љубовта. Кривоклетството е негирање на Бога.
Ниеден паметен човек не би требало да мисли дека лагата е мал грев, зошто нема грев против кој Пресветиот Дух би изрекол толку страшна пресуда како против лагата. Ако „Бог ги погуби сите кои говорат лага,“ како што вели Давид (пс. 5, 7), што заслужуваат оние кои лагата ја спојуваат со заклетва.
Сум видел луѓе кои се фалат со својата лага и кои со духовитост и шупливи фрази предизвикуваат смеа и кај слушателите жално го искоренуваат плачот.
Кога ќе не видат како во самиот почеток се обидуваме слушањето на непристојните приказни на опасниот предавач го избегнуваме како некоја болест, демоните се обидуваат да не измамат со помош на две помисли: „Не го навредувај раскажувачот“ или: „Не се прикажувај побожен од останатите“. Отскокни, се не двоуми! Инаку смешни мисли ќе те вознемируваат за време на молитва. И немој само да избегнуваш туку и побожно растурај такво лошо друштво, укажувајќи им на сите на помислата за смртта и Последниот суд. Подобро е тогаш малку да се испрскаш со славољубие, само со цел да бидеш причинител на општа корист.
Лицемерството е мајка на лагата, а често и нејзин непосреден производ. Некои тврдат дека лицемерството не е ништо друго освен вежбање на лагата и творец на лагата со кое е помешано кривоклетството, достојно за најтешка казна.
За оној кој стекнал страв Господов, лагата станува туѓа, зошто за неподмитливиот судија има своја совест.
Како во сите страсти, така и во лагата гледаме различна штета: различен е судот за оној кој лаже во страв од маки, различен за оној кој лаже без никакви вистински опасности. Еден лаже заради развеселување, друг – заради сластољубие; еден на присутните да им приреди веселба, а друг на ближниот да му сплете мрежа и да му нанесе зло.
Властите ја прогонуваат лагата под закана со тешка казна, но многуте слози потполно ја уништуваат.
Кој лаже, често наоѓа изговор кај околностите и она што е пропаст за душата го смета за добро дело. Лажливиот човек се издава за подражавател на Раава (Ис. Нав. 2, ) и говори дека со сопствената пропаст, другите ги спасува.
Лагата ќе може да ја употребиме дури тогаш кога потполно ќе се очистиме од неа, иако ниту тогаш не без стравот Божји и не без голема причина.
Малото дете не знае за лага. Не знае за неа ниту душата која во себе повеќе нема лукавства.
Оној кој се развеселил со вино и против својата волја во се ја говори вистината. И оној кој се опијанил со умиление, не е во состојба да излаже.
ДВАНАЕСТИ СТЕПЕН: ОНОЈ КОЈ СЕ КАЧИЛ, СТЕКНАЛ КОРЕН НА ДОБЛЕСТИ.
ПОУКА 13
ЗА УНИНИЕТО

Еден од честите изданоци на многуговорливоста (како што претходно веќе рековме) и тоа еден од првите, е изданокот на унинието. Затоа и му даваме соодветно место во ланецот на страстите.
Унинието е раслабување душа и немоќ на умот, занемарување на подвигот, омраза кон монашкиот завет, оној кој ги фали луѓето од светот, клеветник на Бога – дека е немилостив и нечовекољубив. Тоа е умор од богослужењето, немоќ во молитвата, во телесната работа вредно, во послушноста неискусно.
Послушниот човек не знае за униние, вршејќи ја, преку својата видлива работа, духовната задача.
Оптежителството е противник на унинието. На човекот, пак, безмолвник тоа е вечен следбеник: до самата смрт не се повлекува и се до последниот момент не престанува да се бори против него. Кога ја гледа ќелијата на отшелникот, тоа се смее, му се приближува и се вселува покрај него.
Лекарот на болниот го посетува наутро, а унинието ги посетува подвижниците сред ден.
Гостопримството е подлога за унинието и поттикнува со работата на сопствените раце да се прави милосрдие. Усрдно побудува на посетување на болниот, потсетувајќи на оној кој кажува: „Бев болен и ме посетивте (Мт. 25, 36). Советува да се оди кај ожалостените и изморените луѓе и, бидејќи тоа е малодушно – предлага да ги тешиме малодушните.
Оние кои застанале на молитва, овој безумен дух ги потсетува на нужните работи и го употребува секое средство за со некој погоден изговор не оттргне од молитвата. За време на служење првиот, третиот и шестиот час, демонот на унинието во нас предизвикува непријатно чувство, главоболка, а пред се грчеви во стомакот. Кога доаѓа деветиот час, малку ја крева главата. А кога веќе и трпезата е поставена, скокнува од постелата. И кога потоа повторно ќе дојде време за молитва, тоа повторно телото го прави тешко. Оној кој стоел на молитва, му предизвикува потреба за спиење и со неприличното зевање од устата ги попречува стиховите.
Секоја останата страст потиснува по една спротивна доблест. Но, унинието за монахот е сеопфатна смрт. Храбрата душа го воскреснува умрениот ум, а унинието и тромоста на душата го растураат целокупното богатство на нашиот дух.
Бидејќи овој дух е еден од осумте предзнаци на злото (1) и тоа најлош од сите, ќе постапиме со него исто како што постапивме и со другите. Меѓутоа, ќе го додадеме следново: кога нема богослужење, нема ни униние и штом канонот заврши – очите се отвораат.
Вистинските подвижници се познаваат за време на унинието. На монахот ништо толку не му донесува венец како што е борбата со унинието. Размисли и ќе најдеш дека унинието се бори со оние кои се на нога, на оние кои седат им советува да легнат или пак да погледнат низ прозорот од ќелијата или пак да тропаат со нозете.
Оној кој плаче над себе не знае за униние.
Нека и овој тиранин биде поврзан со сеќавањето на нашите гревови и удиран со телесна работа. Нека го влече по земја помислата на идните добра. Кога застанува пред нас, ние го прашуваме: „Значи, кажи ти, распуштен и одврзан, кој е тој кој те родил толку грд? Кои ти се потомците? Кои се тие кои војуваат со тебе? Кој е твојот убиец?“ А тој тиранин одговара: „Кај оние кои се вистински послушници јас немам каде ниту главата да ја потпрам, но имам кај оние кои се наоѓаат во безмолвие и живеам со нив. Моите родителки се многубројни: понекогаш нечувствителност на душата, понекогаш заборав на она што е горе на небото, а може да биде и прекумерната работа. Моите потомци се: мојата вродена манија на селење од едно на друго место, непослушност пред духовниот отец, заборавањето на Страшниот суд, а понекогаш напуштање на заветот. Мои противници (кои сега ме држат врзан- се: богослужењето со телесната работа. Мојот непријател е послата на смртта. А она што ме убива е молитвата со цврста надеж дека ќе се добијат блаженства. Кој ја родил молитавата – прашајте ја неа самата!“
ТРИНАЕСТА ПОБЕДА. ОНОЈ КОЈ НАВИСТИНА ВО СЕ ЈА ПОНЕЛ, ИСПРОБАН Е ЗА СЕ.
НАПОМЕНИ:
1. Еден од осумте предзнаци на злото: секоја грешна мисла, тврди Илија Критски, се сведува на осумте главни страсти (или „помисли“) и тоа: стомакоугодување, и со тоа блуд, среброљубие, тага, гнев, униние, славољубие, гордост. Од нас самите не зависи дали нашата душа ќе ја нападнат овие страсти или не.

___________________________________________________________

ПОУКА 14
ЗА СТОМАКОТ, ЛОШИОТ ГОСПОДАР КОГО СЕПАК СИТЕ ГО САКААТ

Повеќе од било кое друго место, зборувајќи тука за стомакот – говорам всушност против самиот себе. Би ме чудело кога некој би се ослободил од оваа страст пред да легне во гроб.
Угодувањето на желудникот е лицемерије на стомакот: иако е сит, вели дека му е малку и иако е полн и преоптоварен, вика дека е гладен. Угодувањето на стомакот е откривачот на слатките јадења, непресушен извор на сласти: ако му откинеш една жил, тоа ќе пушти друга, а ако и таа ја пресечеш, со никнувањето на новата ќе доживееш пораз. Угодувањето на стомакот е измама на очите: тоа не поттикнува оддеднаш да проголтаме се она што би требало да се јаде во одредени залаци.
Прејадувањето е мајка на блудот, а измачување на желудникот – виновникот на чистотата. Оној кој го гали лавот, често успева и да го припитоми. А кој му угодува на телото, прави тоа само уште повеќе да подиви.
Евреинот се радува на саботата и празникот, а монахот кој му угодува на стомакот – на саботата и неделата. Тој пресметува уште колку денови останува до Велигден (Пасха), и денови пред празникот подготвува јадења. Слугата на желудникот размислува со какви јадења ќе го пречека празникот (1), а слугата Божји – со какви благодатни дарови ќе се збогати.
Кога ќе дојде гостин, слугата на стомакот целиот е облеан со љубов. Тој мисли дека со гостопримството кое треба да му го укаже на братот, се рашрешува и самиот тој. Доаѓањето на одредени луѓе тој го смета за можност која нему му дозволува да пие вино. И мислејќи дека ја прикрива доблеста, тој станува роб на страста.
Славољубието често се однесува непријателски кон стомакоугодувањето. Овие две страсти се борат околу несреќниот монах како околу некој скап роб. Стомакоугодувањето наведув на разрешување од постот, а славољубието наговара да се покаже сопственат доблест. Мудриот монах успева да ја избегне и едната и другата опасност, одбивајќи ја едната со другата во соодветно време.
Кога телото се распалува, во секое време и во секое место треба да го мачиме. А кога тоа ќе се измори (што, всушност, и не очекувам пред смртта) веќе ќе можеме да ја криеме својата доблест пред другите.
Знаев стари свештеници кои на демоните им станаа предмет на исмевање поради тоа што на младите монаси, кои не се наоѓаа под нивно раководство, со благослов им одобруваа на гозби да пијат вино и се останато. Ако имаат добро сведоштво пред Господа, тогаш тоа во одредена мерка и можеме себе да си дозволиме; но ако се работи за негрижа, не треба воопшто да обрнуваме внимание на нивниот благослов, особено кога се наоѓаме во борба со оган на телесна страст.
Богопротивниот Евагриј (2) вообразил дека е попаметен од сите мудри луѓе, како по елоквентност, тата и по мисловност. Меѓутоа, сиротиот се прелажал, покажувајќи се полуд од луд човек, како во своите мислења, така и во следното. Тој вели: „Кога душата сака различни јадења, треба да ја мачиш со леб и вода“. Таквото правило изгледа како кога на едно дете би му се рекло во еден скок да достигне до врвот на скалата. Затоа, побивајќи го ова негово правило, би рекле: „Посакувајќи различни јадења, душата бара она што е својтвено на природата. Затоа треба да бидеме поитри против селукавиот, инаку ќе се појави најтешката војна или се подготвува пад“.
Пред се треба да се откажеме од храна која дебелее, потоа од храна која го распалува телото и на крај со слатките јадења. Ако е можно, дај му на својот стомак храна која заситува и која лесно се вари, така што со ситоста од себе ќе ја одвратиме ненаситната желба, а со брзото варење ќе се избавиме од разбуктување на страста како од камшик. Да погледнеме добро и ќе најдеме дека многу јадења кои не се варат брзо во исто време предизвикуваат похотливи чувства.
Насмеј се на демонот кој после вечерата те наговара во иднина да вечераш подоцна, зошто кога утредента настапи деветиот час, правилото на претхосниот ден ќе биде нарушено. (3)
Еден вид на воздржување одговара на оние кои се самостојни, а друг вид на оние кои се наоѓаат под нечие раководство. На првите похотливите чувства им служат како знак, а другите остануваат со нив се до смртта, до крајот на својот живот, без утеха и одмор. Првите постојано сакаат да ја оддржуваат рамнотежата на духот, а другите Му умилостивуваат на Бога со тоа што душевно тагуваат и венеат.
Часовите на веселба и утеха за совршениот човек значат безгрижност во се. За подвижникот, тоа е време на борба. За обземениот со страсти, тоа е празник над празниците и прослава над сите прослави.
Лакомиот сонува за јадења и пиења, а оној кој плаче – за маките и Судот.
Биди господар на стомакот пред тој да загосподари со тебе. Тогаш ќе бидеш присилен со срам да се воздржуваш. Тоа што го кажувам одлично го разбираат оние кои на необјаснив начин паднале во јама. Луѓето кои станале евнуси на Царството поради небесното, тоа не го искусиле.
Да го укротиме стомакот со претставата за вечниот оган. Некои луѓе, покорувајќи се на стомакот, на крај го пресекле својот полен орган и умереле со двојна смрт.
Да испитаме и сигурно ќе најдеме дека угодувањето на стомакот е единствениот причинител на сите наши бродоломи.
Умот на испосникот се моли бодро, а умот на оној кој не се воздржува е исполнет со нечисти фантазии.
Ситоста на стомакот значи пресушување на изворот на нашиот плач. А кога стомакот ќе се исуши, цели потоци од солзи се излеваат од нас.
Кој му служи на сопствениот стомак, а сака да го победи духот на блудот, наликува на човек кој со масло сака да го згасне пожарот.
Кога стомакот гладува, срцето станува смирено. А кога на стомакот му се угодува, мислата станува лоша.
Испитувај се околу пладне и околу последниот час пред јадењето и ќе ја разбереш ползата од постот. Мислата наутро скита, допирајќи се по малку; кога ќе помине шестиот час, таа до некаде се стивнува; а кога ќе зајде сонцето, таа конечно се смирува.
Стеснувај го стомакот и така ќе ја затвориш устата, зошто јазикот добива слобода од големата количина на храна. Бори се против стомакот и биди многу внимателен. Зошто, штом ти малку се потрудиш, веднаш и Господ ќе дојде да ти помогне.
Омекнатите мевови се шират и примаат во себе повеќе течност, а запуштените и сувите не примаат ни онолку колку што претходно примале. Оној кој го оптоварува својот стомак, ги шири и цревата, а кој се бори против стомакот, ги стеснува цревата. А кога тие ќе се стеснат, нема повеќе да примаат многу храна. Тогаш веќе ќе станеме испосници по природа.
Жедта често се гасне со помош на жед. Но да се згасне гладта со глад, тоа е тешко и невозможно. Кога ќе те победи, скроти ја со работа. Ако тоа ти е невозможно поради телесна слабост, бори се со бдение. Кога очните капаци ти отежнат, почни со некоја телесна работа. Но, кога сонот не те напаѓа, не започнувај телесна работа, зошто не е можно да го посветуваш духот и на Бога и на мамона, т.е. и на Бога и на телесната работа.
Знај дека демонот често седи покрај желудникот и не му дава на човекот да почувствува ситост, па дури и цел Египет да ги изедете и цел Нил да го испиете.
Откако сме се заситиле, тој нечист дух си заминува и ни го испраќа духот на блудот известувајќи го за тоа што се случило со нас. „Ајде-му вели-вознемири го! Бидејќи стомакот му е преполн, ќе го совладаш лесно.“ А овој доаѓа, се смешка и врзувајќи ни ги, со помош на сонот, рацете и нозете, прави со нас што сака, валкајќи ни ја душата со нечисти фантазии и телото со истекување.
Чудна работа: бестелесниот ум се валка и темнее со дејство на телото. А од друга страна, невешстаственото битие се очистува и усовршува со дејство на калта!
Ако си му ветил на Христа дека ќе одиш по тесна патека, стеснувај го стомакот. Зошто ако го храниш и шириш, не ќе можеш да го исполниш ветувањето. Обрни внимание и ќе ги слушнеш зборовите: „Широка е вратата и широк е патот на стомакот кој води во пропаста на блудот и има многумина кои одат по него. Меѓутоа, тесна е вратата и тесен е патот на постот кој води во живот на чистота и има малкумина кои го наоѓаат“ (спореди со Мт. 7, 13-14)!
Кнезот на демоните е паднатиот светлоносец (Луцифер). Кнезот на страста е ненаситноста.
Кога седиш на маса на која е поставен ручек, духовно стави го во средина сеќавањето на смртта и Судот, така барем малку ќе ја скротиш оваа страст. Кога пиеш пијалок, не престанувај да мислиш на оцетот и жолчката на твојот Господ и ти секако ќе се воздржиш или ќе воздивнеш, или мислата ќе ја направиш посмирена.
Не се лажи: ти нема да се ослободиш од фараонот, ниту ќе ја видиш небесната Пасха, ако постојано не јадеш горчливо зеље и бесквасен леб. Горчливото зеље значи: напорот и трудот во постот. А бесквасниот леб значи: мисла без презир.
Нека со твоето дишење се соедини зборот на оној кој вели: „А јас, кога демоните ме вознемируваат, се облеков во вреќа и ја смирив со пост душата своја; и молитвата на мојата душа имаше одек“ (Пс. 34, 13).
Постот е насилство врз природата и лишување на грлото од наслади на кое навикнало, гасење на пламенот на телесната похотливост, отстранување на лошите мисли, ослободување од сонот, очистување на молитвата, светилник на душата, стражар на умот, спас од огрубеност, двери на умилението, смирено воздивнување, ведра скрушеност, одмарање на многуговорливоста, основа на безмолвието, чувар на послушноста, олеснување на сонот, здравје за телото, виновник за бестрастието, отпуштање на гревовите, врата и блаженство на рајот.
Да го прашаме и овој наш непријател, главниот меѓу сите наши страшни непријатели (зошто тој е капија на страстите, тој е Адамовиот пад, Пропаста на Исав, погибел за Израелците, разголувањето на Ное, предавството на Гомор, родосквернавење на Лот, погубувањето на синовите на свештеникот Илија, раговодител на секоја поганост): од каде се раѓа и кои му се потомци, кој е тој што го скротува, кој е тој што конечно го уништува? „Кажи ни, о тиранину на сите смртници, кој сите ги купи со златото на ненаситната глад, како влегуваш во нас? Што предизвикуваш во нас? Како излегуваш од нас?“
А тој, раздразнет од нашите упорни прашања, одговори тирански разбеснет: „Што ме опсипувате со навреди, кога сте ми потчинети? И како можете да се обидувате да се разделите од мене? Јас сум природно врзам со вас. Мојата врата е природата на самата храна. Причина на мојата ненаситност е навиката. А основата на мојата страст е долготрајната навика, безчувствителноста на душата и заборавањето на смртта. И како барате да ви ги кажам имињата на моите потомци? Ќе ви ги избројам и ќе бидат колку зрна во песокот на мораскиот брег. Но, сепак, слушнете кои се моите првенци и омилени.
Првенец син ми е духот на блудот. Втор по него е скаменетото срце. Трет е сонот, таа морска шир на нечисти помисли, со своите валкани бранови. Длабочината на незнајните и неискажаните нечистотии произлегуваат од мене. Моите ќерки се: мрзливоста, многуговорливоста, дрскоста, шегобијството, расправањето, тврдоглавоста, непослушноста, нечувствителноста, ропството на духот, фалењето, безобразноста, склоноста кон дотерување, на која се надоврзува нечиста молитва и скитање со мислите, а често и настани ненадејни и неочекувани, после кои доаѓа очајување кое е поопасно од се.
Против мене војува, но не ме победува, сеќавањето на сопствените гревови. Доследен непријател ми е помислата на смртта. Но, во човекот нема ништо што би можело потполно да ме уништи. Кој го примил Утешителот, моли му се против мене и Он, измолен, не дозволува да дејствувам страсно. Оние кои Него не Го вкусиле, секако дека бараат да уживаат во моите сласти“.
ЈУНАЧКА ПОБЕДА! ОЧЕВИДНО Е ДЕКА ОНОЈ КОЈ СЕ ПОКАЖАЛ ПОСИЛЕН ОД ОВАА СТРАСТ, ЗАБРЗАНО ОДИ КОН БЕСТРАСТИЕТО И КОН НАЈГОЛЕМИТЕ ВИСИНИ НА ЦЕЛОМУДРЕНОСТА.
НАПОМЕНИ:
1. Дочек на празникот: празниците не треба да се празнуваат во пијанство, туку во обновување на умот и очистување на душата (Илија Критски, Схол. 5, соl. 873 А).
2. Богопротивниот Евгарија: Евгариј Потиски (350-399), современик и пријател на Свети Василиј Велики и Григориј Назијанзин, бил ѓакон на Свети Григориј. Околу 355 година заминува од Цариград во Ерусалим, а потоа во Нитријската пустина во Египет, каде останува до смрт во строги подвизи и согледувања. Бил многу образуван човек, така што одредени писатели го сметаат за прв интелектуалец кој се посветил на отшелничкиот живот во египетската пустина. Пишувал многу и тоа воглавно за монаштвото и подвижничкиот живот, но малку е сочувано, зошто неговото учење поради оригенизмот било осудено на Петиот Вселенски Собор во 553 година. Познат е по тоа што на монашката аскеза сакал да и даде филозофска основа, да ја вклопи во еден метафизички и антрополошки систем вдахнат од неоплатонизмот (сп. Јеаn Меуеndorff, St Gregoirе Раlamas еt lа mуstique orthodoxe, 1959, р. 18).
3. Кога утредента настапи деветиот час: според старите монашки правила, се јадело само еднаш на ден и тоа во деветиот час, т.е. околу 15 часот.

___________________________________________________________
ПОУКА 15
ЗА НЕТЛЕНАТА ДЕВСТВЕНОСТ И ЦЕЛОМУДРЕНОСТ КОИ РАСПАДЛИВИТЕ ГИ ПОСТИГНУВААТ СО ТРУД И ПОТ (1)

Целомудреноста, (т.е. чистотата) е усвојување на бестелесната природа. Целомудреноста е посакуваниот дом Христов и земното небо на срцето. Целомудреноста е необично натприродно порекнување на природата и навистина чудесно надметнување на смртното и минливото тело со бестелесните битија. Девствен е оној човек кој љубовта ја потиснал со љубовта и кој со огнот на невештаственото го угаснал пламенот на своите страсти.
Целомудреноста е сеопшт назив на сите доблести. Целомудреноста е чистота на душата и телото. Девствен е човек кој ниту во сон во своето тело нема никакви страсни движења. Девствен е човек кој за секогаш стекнал совршена нечувствителност за разликите во половите. Мерка и врв на совршената и целоста чистота е во тоа да се има ист однос кон живите битија како и кон неживите нешта, кон луѓето и кон животните.
Никој од оние кои се научиле на чистота, нека успехот не го смета за своја заслуга, бидејќи нашата природа не е способна да се победи самата себе. Каде што природата претрпува пораз, се препознава доаѓањето на Оној кој е над природата. Надвор од секој спор е дека помалиот отстапува пред поголемиот.
Почетокот на чистотата е несогласувањето со нечистите помисли и во истекувањата кои од време на време се случуваат без никакви нечисти слики. Средината на чистотата е кога од обилна храна имаме природни полни сколости, но немаме валкани фантазии и е без истекување. А крајот е умртвување на телото, кое доаѓа по умртвување на помислите.
Навистина е блажен човекот кој стекнал потполна рамнодушност кон секое тело, боја и убавина.
Чист не е оној човек кој оваа своја кал (т.е. тело) ја сочувал неизвалкана, туку оној кој деловите на телото совршено ги потчинил на душата. Голем е оној човек кој останува без никаква страст при допир на телото, недопрен, надминувајќи похотлив поглед со размислување за небесната убавина.
Оној кој песот на сладострастието со молитва го истерува од себе, личи на човек кој се бори со лав; оној кој со против причини го побива, личи на човек кој својот непријател веќе го натерал во бегство; а човек кој веќе потполно ги презрел нападите на тој пес, станал од гроб иако се уште се наоѓа во овој живот. Ако доказот за вистинска чистота е да се биде без похотливи чуваства при нечисти соништа, тогаш секако дека крајниот степен на блудот е да се има истекување во будна состојба од самите помисли.
Кој со телесна работа и пот води борба со овој противник личи на човек кој својот непријател го врзал со слаба лента; онок кој со него се бори со воздржување и бдеење – на оној кој непријателот го става во железни окови; а оној кој со тој противник се бори со смиреноумие, негневење и жед – на човек кој својот непријател го убил и сокрил во песок (спореди Изл. 2, 12). Под песок разбери смирение. Од него не никнува храна за страст зошто е прав и пепел.
Еден го совладува овој мачител со подвизи, друг со смирение, а трет со божествено откривение. Првиот е како ѕвездата Деница, вториот е како полна месечина, а третиот е како светло сонце. Но, на сите е заедничко живеењето на небесата. И како што со зората се јавува светлината, а по неа се раѓа сонцето, така и тоа што сме го рекле треба да се разбере и да се види како изгледа на дело.
Лисицата се претвора да спие, а демонот глуми целомудреност. Само лисицата тоа го прави за да ја прелаже птицата, а демонот – да ни ја уништи душата.
Целиот свој живот не верувај на оваа кал и не се потпирај врз неа додека не се сретнеш со Христа. Не мисли дека е сигурно дека воздржувањето ќе те сочува од падот: и некој кој не вкусил ништо, бил исфрлен од небото. (2)
Некои мудри луѓе добро го означиле одрекувањето, одредувајќи го како непријателство на телото и борба со желудникот. Почетниците паѓаат во блуд обично поради храната. Средните, освен поради истата причина, уште и поради гордоста. А оние кои се приближуваат кон совршенството, паѓаат исклучително поради осудувањето кон ближниот, и од ништо друго.
Некои евнуси ги сметаат по природа среќни како луѓе кои се избавиле од тиранијата на телото. А јас сметам дека блажени се оние духовни евнуси кои секој ден самите себе се шкопат со чисти мисли како со нож.
Сум гледал луѓе кои против својата волја паднале. Сум гледал и такви кои доброволно сакале да паднат, но не им тргнувало од рака. И јас овие вториве ги сметав за понесреќни од оние кои секој ден паѓаат. Зошто иако неспособни да грешат, тие сакаат да ја почувствуваат смрдеата на гревот.
Несреќен е оној кој паѓа. Понесреќен е оној кој и другиот го повлекува со себе поради тоа што ќе ја понесе тежината на гревот и товарот на насладата на другиот човек.
Не помислувај дека со причини и противпричини ќе го победиш демонот на блудот, зошто тој може секогаш да докажува дека е во право, бидејќи по природа се бори со нас. Оној кој сака да се бори со своето тело или да го победи со сопствените сили, залудно се мачи. Зошто ако Господ не го уништи домот на телото и ако не го изгради домот на душата, залудно бдее и пости оној би сакал да го умртви своето тело (спореди Пс. 126, 1-2). Признај ја пред Господ немоќта на својата природа, потполно свесен за својата неспособност и неосетно ќе добиеш дар на целомудреност.
Кај сладострасните луѓе (како што еден од нив ми раскажуваше врз основа на сопственото искуство, откако се отрезнил) постои чувство на некој неодолив нагон за тело и дух бесрамен и суров, прикриен на дното од срцето, кој прави човекот кој е нападнат да чувствува телесна болка во срцето како да се пече на вжарена печка, дух кој не се плаши од Бога, кој сеќавањето на вечните маки не ги смета за ништо, кој се гади од молитва. И додека го прави гревот, тој и на коските на мртовецот гледа како на бездушни камења. Тоа е духот кој човекот го прави како да е безумен, како да е вон себе, опиен од вечен нагон на словесни и бесловесни битија. И ако деновите на искушувањата не би се скратиле, не би се спасила ниту една душа облечена во оваа кал растворена со крв и валкана течност.
Зошто тоа? Бидејќи се создадено ненаситно тежнее кон себе сродниот: крв кон крвта, црвот кон црв, калта кон кал. Зошто тогаш и телото не би чезнеело по тело? Сепак, ние кои ја совладуваме природата и чезнееме кон Царството небесно, се обидуваме со разни лукавства да го прелажеме тој измамник.
Блажени се тие луѓе кои не ја искусиле таа борба. Се молиме на Бога навек да не избави од таквите искушенија. Зошто, оние кои се лизнале во спомнатата јама, се наоѓаат далеку од оние кои се качуваат и симнуваат по лествицата. За таков успон потребен е во најстрог пост да се пролее многу пот.
Да погледнеме дали можеби нашите духовни непријатели (како што тоа се случува во земната војна) во својот настап против нас нема секој свој посебна задача – една чудна работа која ја забележав кај луѓето кога се наоѓаат во искушение. И сум видел гревови, еден од друг потежок. Кој има ум да слушне, нека слушне!
Демонот често има обичај (особено кај подвижниците и кај оние кои водат монашки живот) да ја употреби сета своја сила и грижа и итрина и вештина и лукавство, за да не наведе на противприродни гревови, а не на гревови кои се во согласност со природата на човекот. Затоа често, живеејќи со жени и не искушувани со похотливост ниту со нечисти мисли, одредени луѓе самите себе си оддаваат признание, а не знаат, сиротите, дека нема потреба за помала погибел таму каде се заканува поголема.
Мислам дека овие најнесреќни крвници не упропастуваат нас, сиротите, со противприродни гревови од две причини: прво поради тоа што ние во самите себе секаде носиме можност на таков пад, и второ, што таквите гревови ни навлекуваат поголема казна. За тоа постанал свесен оној кој прво водел диви магариња, а потоа на најтажен начин бил и самиот воден и исмејуван од страна на пеколните магариња (3). И оној кој се хранел со небесен леб, потоа бил лишен од голем дар. Најчудно е тоа што и по неговото покајание нашиот наставник, Антониј, со голема болка рекол „Големиот столб е урнат“. (Меѓутоа, начинот на падот мудриот Антониј го сокрил. Имено, тој знаел дека постои телесен блуд и без друго тело).
Во нас постои некоја смрт и опасност од пад кои ние секогаш со себе и во себе ја носиме, особено во младоста. Не сум се ниту осудил за тоа нешто повеќе да ставам на хартија зошто раката ми ја сопре оној кој рече: „Бидејќи е срамотно да се говори за она што некои тајно прават“ (Еф. 5, 12), да се пишува, а и да се слуша! Овој мој непријател (но и пријател), телото, Павле го нарекол смрт, зошто вели: „Кој ќе ме избави од телото на оваа смрт?“ (Рим. 7, 24) А еден друг богослов го нарелува страсно, ропско и ноќно (4).
Би сакал да знам зошто сите свети луѓе го употребиле телото за такви називи? Ако телото е смрт, тогаш оној кој ќе го победи, секако, повеќе не умира. И тогаш „кој е човекот кој ќе живее, а нема да ја види смртта“ (Пс. 88, 49) на своето валкано тело.
Од сето срце молам да се испита кој е поголем: оној кој умрел и вискреснал или оној кој воопшто не умрел. Оној кој дава предност на другиот- се лаже: Христос умре и воскресна. А оној кој дава предност на првиот, со самото тоа ги учи луѓето кои умираат, т.е. паѓаат, да не се предаваат на очајание.
Нашиот нечовечен непријател и застапник на блудот говори дека Бог е човекољубив и дека оваа страст, како природна, многу лесно ја простува. Но, ако го изспитаме мамецот на демонот, ќе видиме дека по сторениот грев тие Бог Го нарекуваат праведен и строг судија. Ова првото ни го говорат за да не навлечат на грев, а второто за да не фрлат во очајание. Кога тагата и очајанието се вовлечат во нас, ние повеќе не сме ни подготвени повторно да се подадеме на истиот грев. А кога очајанието згасне, тиранинот повторно ни говори за човекољубието Божје.
Како пречист и бестелесен, Господ се весели на недопреноста и чистотата на нашето тело. Демоните, како што некои велат, на ништо друго не се радуваат толку многу како на смрдеата на блудот, ниту на некоја друга страст не се веселат толку многу како на валкањето на телото.
Чистотата е богоусвојување и уподобување на Бога колку тоа е можно. Мајката на природните убавини е земјата, натопена со роса, а мајката на чистотата – безмолвие со послушност. Бестрастието на телото стекнато преку подвигот на безмолвие, заради често заминување во светот не останува непоколебливо. Бестрастието, пак, кое доаѓа од послушноста, секаде е сигурно и непоколебливо.
Видов како гордоста може да биде причинител на смиреноумието и се сетив на оној кој говори: „Кој го позна умот Господов“ (Рим. 11, 34). Јамата и плодот на надменоста е падот. А падот често станува повод на смиреноумието во оние кои се сколни кон смиреноумие.
Кој сака со лакомост и прејадување да го победи демонот на блудот наликува на човек кој гаси пожар со масло. Кој се обидува оваа борба да ја стиши со воздржување и со ништо друго освен со воздржување, наликува на човек кој мисли дека од отворено море може да се спаси пливајќи само со една рака. Спои го воздржувањето со смирението, зошто првото без второто не донесува никаква полза.
Кој забележи дека некоја страст се повеќе го освојува, треба пред се само неа да ја собори особено ако е во прашање вроден непријател. Зошто ако таа страст не се совлада, ништо нема да ни користи победата над останатите. А ако овој Египќанец го удриме по глава (спореди Изл. 2, 11), секако дека и ние во длабочината на смиреноста ќе го видиме Бог.
При едно искушение почувствував дека овој волк сака да ме прелаже, предизвикувајќи во мојата душа радост и солзи и утеха. Во своето неискуство мислев дека се работи за плод, а не за губиток.
Ако се што човек направи противно е грев, а оној кој блудничи греши на сопственото тело (секако поради тоа што со истекувањето се валка самата природа на телото, нешто што не може да се случи при било кој друг грев ( спореди 1Кор. 6, 18) – се прашувам зошто имаме обичај по повод секој грев кој ќе го собори човек, да велиме само: „Тој згреши“, а кога ќе слушнеме дека некој извршил блуд, со болка велиме: „Тој и тој падна“? (5)
Риба бега од јадицата колку што може побрзо. Така и сластољубивата душа бега од безмолвието.
Кој сака да врзе две лица со срамна врска, ѓаволот ја испробува и едната и другата страна, па потоа почнува да го разгорува пламенот на страста.
Оние кои се склони кон сладострастие, често се сочувавствителни и милосрдни, способни да плачат со тажните, а и да ласкаат. А оние кои водат сметка за чистотата, често немаат такви особини.
Еден мудар човек ми постави страшно прашање: „Кој грев, освен убиството и отпадништвото од верата, е потежок од сите?“ Јас му одговорив: „да паднеш во ерес“. „Како тогаш, -вели тој – Соборната Црква ги прима еретиците кога искрено ја анатемисуваат својата ерес и ги огласува достојни за Тајната на Причеста, а оној кој извршил блуд, дури и кога се исповедал и се оттргнал од својот грев, за одредено време, според одредбите на апостолските канони, се одлачува од Причистите Тајни?“ (6) Кога го слушнав овој одговор, се најдов во голема недоумица и ова тешко прашање остана за мене неразјаснето и нерешено.
Треба да испитуваме, проценуваме и внимаваме кога она уживање кое го чувствуваме при пеењето на богослужба ни доаѓа од демонот на блудот, а кога од зборовите на Духот и благодатта и силата кои се содржани во нив.
Не се заборавај, момче! Познавав некои млади луѓе кои од сето срце се молеа за оние кои им се мили поттикнати од блудот, мислејќи дека се оддолжуваат за споменот и законот за љубовта.
Може да дојде до телесно осквернување и при телесен допир. Ништо не е поопасно од ова сетило (т.е. сетило на допир). Сеќавај се на оној кој својата рака ја завиткал во теристриј за да ја пренесе својата престарена мајка (7) и се воздржа и не се допре со раката ниту со откриените, а и покриените делови на своето и туѓото тело.
Мислам дека никој не може да се нарече потполно свет ако претходно оваа земја не ја претвори во светиња, доколку такво преобразување во овој живот е можен.
Кога ќе легнеме во постела да внимаваме: тогаш самиот ум, без телото, е во конфликт со демоните. И ако е сластољубив, тој станува наш предавник. Нека сеќавањето на смртта секогаш спие и станува со тебе, како и непрестајната умна Исусова молитва, зошто во сон ништо друго неможе да ти помогне како тоа.
Некои мислат дека до оваа борба и до истекување доаѓа единствено поради храната. Но, јас сум видел луѓе кои биле тешко болни и кои најстрого постеле и кои често биле извалкани со истекување. Во една прилика, запрашав еден од многу искусните и паметни монаси да ми каже нешто за тоа. Тој славен подвижник ми одгови сосема јасно: „Истекувањата во сон може да се појават поради земање на големи количини на храна и претерано одморање. Може да се појават и од гордост, кога се вообразиме дека одредено време не сме имале истекување; и на крај тие може да бидат последица од осудување на ближните. Од овие две последни причини, истекувања може да имаат и болни, а претпоставувам и од сите три причини. А кој ќе дојде до заклучок дека кај него не е во прашање ниту еден од овие спомнати причини, тој е блажен, трудбеник на бестрастието, зошто тој само поради пакоста на демонот трпи такво нешто и со време, кога Бог ќе попушти, со помош на една безгрешна незгода ќе стекне најголема смиреност.“
Никој не би требало во текот на денот да мечтае за она што сонувал. И тоа план на демоните – да со она што сме сонувале не извалкаат во блудна состојба.
Да слушнеме нешто и за едно друго лукавство на нашите непријатели. Храната, штетна за нашето здравје, предизвикува во нас болест дури после одредено време или еден ден подоцна. Така многу често се случува и со причините кои ја валкаат душата. Сум видел луѓе кои се насладуваат, но веднаш не биле нападнати. А сум видел и луѓе кои заедно со жени јаделе и со жени стоеле, без никакви валкани помисли во врска со нив. Но, кога малку се ослободиле и станале самоуверени, помислувајќи дека веќе имаат мир и сигурност, одеднаш ги снашла несреќа во нивната сопствена ќелија.
А каква е таа несреќа која може на човекот да му се случи, телесно или душевно, кога е сосема сам, знае само оној кој тоа го искусил. Кој не го искусил – не треба ни да знае. Во тоа време добро може да ни послужат: козина, пепел, сеноќно стоење, глад и жед која го пали јазикот, гаснета само со некоја капка вода, посетување на гробови, а пред се смирение на срцето, и ако е можно, отец или добар и паметен брат кои би биле во состојба да ни помогнат. Би сметал за чудо ако некој потполно сам го спаси својот брод на таа разбранувана морска шир.
Еден и ист грев заслужува стопати потешка осуда кога го прави иста личност, отколку кога го направи друга, што зависи од околностите, местото, духовната состојба на која се наоѓа човекот, како и многу други фактори.
Некој ми раскажуваше за необична и највозвишена чистота: „Еден човек здогледал некоја многу убава жена и од сета душа го прославил Творецот заради неа. Бил потребен само еден поглед кон неа да тој човек, обземен со љубов Божја, пролее порој од солзи. И било чудно да се види како на тој човек му е донесен венец на небесна слава токму она што некој друг би го турнал во пропаст?“ (8) Ако таквиот човек доживува исто чувство и исто така се однесува во сите такви случаи, тогаш воскреснал од мртвите како нераспадлив уште пред сеопштото воскресение.
Истото мерило треба да го придржуваме и во поглед на музиката и пеењето. Без разлика дали слушаат светски или духовни песни, богољубивите луѓе се исполнуваат со ведрина и љубов и се гушат во солзи. Кај славољубивите е обратно.
Како што веќе рековме, некои луѓе ѓаволите ги напаѓаат на пусти места. Тоа не е чудно: демоните најмногу сакаат да борават таму зошто Господ, за наше спасение, ги протерал во пустина и бездна. Демоните на блудот многу ги напаѓаат безмолвниците за да ги прогнат од пустината во светот убедувајќи ги дека боравењето во пустина не им е од полза. А кога се наоѓаме во свет, демоните не напуштаат, за да стекнеме уверение дека (надвор од пустина) тие нема да не напаѓаат и со тоа да останеме да живееме со луѓето во светот.
Каде непријателот не напаѓа таму, без сомнение, и ние жестоко се бориме. Оној меѓу нас кој не е напаѓан, се јавува самиот како пријател на непријателот.
Господовата рака не чува кога се наоѓаме во светот за некоја потреба, можеби често и по молитвата на духовниот отец, за поради нас да не се хули на Господа. Понекогаш тоа е поради нашата нечувствителност или поради тоа што претходно веќе многу сме искусиле и сме се заситиле од она што го гледаме и слушаме или поради тоа што демоните намерно си заминуваат од нас, оставајќи ни го демонот на гордоста кој самиот ги заменува сите останати демони.
Сите кои сакаат да се научат на чистота, слушнете за уште едно лукавство и препреденост на овој измамник и чувајте се!
Ми раскажуваше еден кој бил во тоа искушение дека демонот на телото често го прикрива своето присуство во човекот побудувајќи во монахот крајна побожност правејќи во него, можеби, дури и поток од солзи додека седи или разговара со жени, наговарајќи го да ги учи за сеќавањето на смртта и Страшниот Суд и да им зборува за целомудреноста, за тие, сиротите, заведени од неговите зборови и привидната побожност, му пријдат на волкот како на свој пастир. А тој, уште сирот, ослободувајќи се од дружењето со жените, на крај паѓа како и тие.
Да бегаме за да не гледаме, а ниту да слушаме, за плодот за кој ветивме: „Нема да го вкусиме“!
Зошто се чудам како можеме ние да се сметаме себеси посилни од пророкот Давид (9). Тоа е невозможно! Славата на чистотата е толку возвишена и голема што некои отци се осудиле да ја наречат бестрастие. Некои велат дека е невозможно да се наречеш чист бидејќи веќе го почувствувале телесниот грев. А јас, побивајќи го тоа мислење, реков дека само за оној кој сака е можно од една дива маслинка да направи питома. И дека ако клучевите на Царството се доверени само за девствениците по тело, можеби тоа мислење би било исправно. Но, нека неговите поборници ги посрами оној кој имаше тешта и стана чист и ги понесе клучевите на Царството (10).
Змијата на сладострастието се јавува во многу видови: неискусните ги наговара само еднаш да пробаат, а потоа да прекинат; а оние кои тоа веќе еднаш го искусиле, тој бедник ги наведува да се сеќаваат на својот грев, со цел преку споменот повторно да паднат во грев. Многу меѓу првите остануваат мирни благодарение на своето незнаење. Меѓу вторите многумина трпат вознемирување и борба бидејќи вкусиле од оваа гадост. Всушност се случува и спротивното.
Доколку се разбудиме чисти и мирни, треба да знаеме дека се работи за тајно дејство на светите ангели, особено ако с,е заспале со голема молитва и трезвоумие. А понекогаш стануваме немирни после ничисти соништа. „Видов безбожник како се прави важен и голем“, кој се тресе и беснее против мене „како кедар ливански и поминав покрај него“ со воздржение. И ете, „немаше“ бес како претходно. И „го побарав“ смирувајќи ги моите мисли и „не му се најде“ во мене „место“ ниту траг (спореди Пс. 36, 35-36).
Кој го победи телото, ја победил природата. А кој ја победил природата постанал, без сомнение, натприроден. Таков човек е само нешто малку – да не кажам воопшто – помал од ангел (Пс. 8, 6). Не е чудно ако бестелесниот се бори со бестелесното. Чудно е или е вистинско чудо што едно телесно битие во борба со телото, како со свој подмолен непријател, ги победува всушност бестелесните непријатели (11).
Благиот Господ и во тоа покажува голема грижа за нас што бесрамноста на женскиот пол ти предизвикува срам како еден вид на узда, зошто кога жените сами би им приоѓале на мажите, ниеден човек не би се спасил. Според објаснувањето на мудрите отци, треба да се разликува: пристапување, спојување, согласност, поробување, борба и таканаречена страст во душата. Блажените отци го одредуваат пристапувањето како прост збор или слика на било што која повторно се појавува и се внесува во срцето. Спојувањето значи разговарање со она што се појавило, без разлика дали со страст или бестрасно. Согласноста е согласност на душата со она што се јавило, соединета со уживањето. Поробувањето е насилно и неволно заведување на срцето или трајно општење со предметот кој го уништува нашето добро душевно здравје. Тие борбата ја одредуваат како рамнотежа на силите меѓу оној кој напаѓа и оној кој се брани, каде последниот победува или е победен исклучиво по своја волја. Страст го нарекуваат порокот кој во текот на долгото време страсно се вгнездил во душата и кој преку навика постанал како нејзино природно својство така да душата веќе сама, намерно брза кон него.
Од сето тоа, првото е безгрешно. Второто – се сосема. Третото – веќе според состојбата во која подвижникот се наоѓа. Борбата е причина за победниќки венци или осуда, а поробувањето различно се цени ако е време за молитва, и различно во некое друго време, различно според значајни нешта и различно во однос на лошите мисли.
Страста подлегнува кај сите луѓе или во идно покајание или во идна мака. Според тоа кој кон пристапувањето се однесува без страсти, со еден удар ги отсекува и сите понатамошни.
Најостроумните учени отци забележале уште една мисла, попрефинета од овие за кои сега зборувавме. Некои ја нарекуваат напад на умот бидејќи без траење и без зборови и слики, моментално предизвикува страст кај подвижникот. Меѓу духовите кои го искушуваат телото, нема ниту еден толку брз и подмолен како што е тој. Имено, тој во една ситна претстава, без задржување, без траење и без зборови, а кај некои и без нивна свест, се појавува во душата.
Кој успеал со плач да постигне таква истенченост на разумот може да не научи како тоа душата страсно блудничи само со окото и со обичен поглед и допир со раката и со слушање на мелодија, без никакви мисли и помисли.
Некои велат дека страста го обзема телото благодарение на послите на срцето. А некои, напротив, тврдат дека телесните чуваства раѓаат нечисти мисли. Првите уште велат: кога умот не би гледал, телото не би одело по него. А други го наведуваат во своја одбрана лошото дејство на телесните страсти, говорејќи: „Често валканите мисли влегуваат во срцето преку нежен поглед или допир на рака или преку пријатен мирис или слушање на пријатен глас.“
Кој е способен во Господа, нека не научи да го решиме ова прашање, зошто сето тоа е потребно и полезно за оние кои свесно водат подвижнички живот. Таквото објаснување воопшто не е потребно за оние трудбеници кои го поминуваат животот во простотата на срцето. Ниту е за секој знаење, ниту е за секој блажена едноставност, тој оклоп кој човекот го штитат од сите искушенија на злите духови.
Некои страсти од душата преоѓаат во телото , а други одат по обратен пат. Второто се случува со луѓето кои живеат во светот, а првото се случува со оние кои се наоѓаат во монаштво, бидејќи немаат прилика за второто. Што се однесува до мене, за ова би го рекол следното: „Ќе бараш кај злите памет и нема да најдеш“ (Посл. 14, 6)! После долга борба конечно истеран од нашето срце, претепан со камењата на постот и со мечот на смирението, бедниот демон, другар на нашето глинено тело, како некој црв кој се вовлекол во него, настојува да не извалка, надразнувајќи не со одредени неочекувани и незгодни движења. На тоа најмногу се подложни луѓето кои се покоруваат на демонот на славољубието. Зошто тие се исполнуваат со суета штом забележат дека во нивото срце веќе нема блудни мисли.
А дека тоа што го кажуваме не е невистина, тие може само да се уверат ако внимателно се испитуваат себеси откако веќе достигнале одреден степен на безмолвие. Неизбежно во длабочината на своето срце ќе најдат една помисла која во него се крие како змија во ѓубре, а која им шепоти дека чистотата на срцето, постигната во извесна мерка, да ја припишат на својот труд и ревност и сиротите да не помислат на зборовите: „Што имаш што не си примил?“ (1 Кор. 4, 7) или од Бога, или со помош на други луѓе и нивните молитви. Затоа, нека обрнат внимание на себе и нека со сите сили се погрижат со големо смиреноумие ја умртват и исфралт од своето срце спомнатата змија, за ослободени од неа и тие да можат да ја соблечат кожната облека (спореди Пост. 3, 21) и да Му запеат на Господ победоносна химна на чистота како што тоа еднаш го направија невините (т.е. ерусалимските) деца. Дури кога ќе ја соблечат од себе облеката на злото, ќе се покаже наивноста и целата смиреност на нивната природа.
Овој демон, многу повеќе од другите, внимава на моментите во кои не сме во состојба да го раздвижиме своето тело да се моли против него. Тогаш тој злосторник најмногу и се обидува да ни наметне борба. На оние кои се уште не стекнале вистинска молитва на срцето, им одговара подвигот на телесната молитва, т.е. ширењето на рацете, удирањето во градите, упатување на умилни погледи кон небото, длабоко воздивнување, често паѓање на колена. Меѓутоа, сето тоа тие не можат често да го прават во присуство на други луѓе. Затоа демоните се обидуваат да ги напраднат токму тогаш. А тие, бидејќи неспособни да им се спротивстават со силата на умот и со невидливата сила на молитвата, им подлегнуваат, можеби против својата волја, на своите напаѓачи.
Во тие случаи, ако можеш, моментално оддалечи се на некое скришно место и, ако е можно, поглдени нагоре со душевно око. Ако не, тогаш погледни кон небото макар и со телесното око држејќи ги неподвижно рацете во вид на крст, за со тој знак да ги засрамиш и победиш Амаликијците (спореди Изл. 17, 11). Извикај кон Силниот да те спаси и тоа не со одбрани зборови, туку со смирено шепотење, почнувајќи прво со: „Помилуј ме, немоќен сум“ (Пс. 6, 3)! Тогаш на сопственото искуство ќе ја почувствуваш силата на Вишниот и со својот извик кон Невидливиот на невидлив начин ќе ги истераш невидливите непријатели. Човек кој навикнал така да се бори брзо ќе почне и со самата мисла од себе да ги гони своите непријатели, зошто со овој дар Бог ги наградува подвижниците за нивниот прв подвиг. Наоѓајќи се на еден молитвен собир, забележав дека еден чесен брат го нападнале нечисти мисли. Неможејќи да најде погодно место за скриена молитва, тој отиде во нужник божем поради природна потреба, и таму усрдно се помоли на Бога против напаѓачот. И кога јас му замерив поради непристојното место на кое се молеше, тој ми одговори: „За прогонување на нечистите помисли јас се помолив на нечисто место, за да се очистам од нечистиот“.
Сите демони се трудат да го помрачат умот, за потоа да можат во нашата душа да уфрлат што сакаат. Зошто ако умот не ги склопи очите, ризницата не може да биде ограбена. А демонот на блудот го прави тоа повеќе од сите останати. Запленувајќи го умот како водечка способност на човекот, тој често не наведува и поттикнува и во присуство на други да го правиме она што го прават луѓе кои не се при чиста свест. И кога после одредено време умот се отрезни, ние, поради своите нечесни дела и зборови или постапки, се срамиме не само од оние кои не гледале, туку и од нас самите ужаснувајќи се од своето претходно слепило. Поради тоа, некои, размислувајќи за тоа, често и престанувале да прават такви нешта.
Бегај од овој напаѓач кога по извршувањето на такво лошо дело те спречува да се молиш, да покажуваш побожност, да бдееш. Сети се на оној кој кажа: „Поради тоа што душата ми страда, мачена од грев како од некој тиранин, ќе се осветам на непријателите нејзини“ (спореди Лк. 18, 5).
Кој го победи телото? Оној кој го скрушил срцето. А кој го скрушил срцето? Оној кој се одрекол од себе, зошто како да не биде скрушен човек во кого умрела сопствената волја?
Меѓу страсните луѓе, еден е пострасен од другиот. Има и такви кои и самите свои нечистотии ги исповедуваат со сладострастие и уживање.
Нечистите и срамни мисли во срцето се раѓаат обично од измамникот на срцето, од демонот на блудот. Нив ги лечи воздржувањето и совршеното снисходење.
На кој начин и со помош на кое средство да го врзам овој свој пријател (т.е. телото) и како да му судам според останатите страсти, јас не знам. Пред да го врам, тоа се одврзува. И пред да почнам да му судам, се помирувам со него. И пред да почнам да го мачам, се сожалувам врз него. Како да го мразам она што по природа го сакам? Како да се избавам од она со кое сум врзан за навек? Како да го убијам она што треба со мене да воскресне? Како да го направам непропадливо она што добило пропадлива природа? Каква причина да наведам за она кое може да ми возврати со толку природни причини?
Ако го врзам со пост – кога ќе го осудам блисжниот јас повторно му се предавам. Ако го победам на тој начин што сум престанал со осудување, кога ќе се погордеам во срцето – тоа повторно ме соборува. Тоа ми е и соработник и противник и помошник и соперник, и стражар и шпион. Кога го галам, тоа ме напаѓа. Ако го исцрпувам – тоа се истоштува. Ако го одмарам – тоа станува развратно. Ако го оптоварам – не поднесува. Ако го злоставувам – и самиот се изложувам на опасност. Ако го уништам – немам со што да стегнам доблести. Се гадам од него – и го прегрнувам. Каква е тоа тајна со мене? Каква е смислата на ваквото мое устројство? Како самиот на себе сум постанал и непријател и пријател?
Кажи ми, кажи ми, о моја сопруго, природо моја! Никого друг нема да прашам за она што е во врска со тебе. Како да останам не повреден од тебе? Како да ја избегнам природната опасност кога му ветив на Христа дека ќе водам војна со тебе? Како да ја победам твојата тиранија кога доброволно решив со сила да те совладам?
А телото, одговарајќи на својата душа, рече: „Нема да ти кажам ништо што и ти самата не знаеш, туку само она што го знаеме двајцата. Мојот мил татко е самољубието. Причината за надворешното распалување лежи во негувањето на телото и воопшто во одмарањето, а причината за внатрешните страсни чувства се наоѓаат во претходното одмарање и споменот на извршените сладострасни дела. Зачнат, раѓам гревови. Родени, од своја страна, тие раѓаат смрт преку очајување. Ако ја запознаеш мојата и твојата очевидна и длабока немоќ, ти си ми ги врзала рацете. Ако грлото свое го мачиш со пост, си ми ги врзала и нозете за да не можам да чекорам. Ако на сето тоа додадеш и послушност, си се ослободила од мене. Ако стекнеш смирение, си ми ја отсекла главата. “
ПЕТНАЕСТА ПОБЕДА: ОНОЈ КОЈ Е ВО ТЕЛО И СЕ ЗДОБИЛ СО НЕА – УМРЕЛ И ВОСКРЕСНАЛ И ВЕЌЕ ТУКА ЈА НАСЕТИЛ ИДНАТА БЕСМРТНОСТ.
НАПОМЕНИ:
1.На крајот на Схолија со Поука XIV (соl. 880 С) се наоѓа и еден кус текст под наслов: „Предговор на поуката за телото и луѓето кои во тело живеат како надвор од телото“, чиј автор не е означен. Во салезијанското издание тој текст потполно е испуштен како неавтентичен. Сепак го преведуваме:
„Само што слушнавме дека од преголемото прејадување неговиот пород се телесните (т.е. блудните) искушениеја. Не е ни чудо: тоа го воочува и оној наш древен прататко Адам. Да не го победеше стомакот, тој во својата супруга немаше да познае жена. Затоа, оние кои ја држат првата заповед, не паќаат во друг престап, туку остануваат синови Адамови незнаејќи што бил Адам (по гревот), само нешто помал од ангел (Пс. 8, 5); и тоа дека злото не би постанало бесмртно, како што вели оној кој добил прекар Богослов“.
2.Од небото беше исфрлен: се мисли на Луцифер кој, како духовно битие, никогаш не вкусил, ниту имал потреба да вкуси телесна храна, а сепак паднал – благодарение на гордоста.
3.Пеколни магариња: секако демони. За кој подвижник станува збор, не се знае. Може да се заклучи само тоа дека бил современик на Свети Антониј Велики (250-350 год.), дека раснесувал храна на пустиниците и отшелниците (од таму „водел диви магариња“) и дека во својот подвиг достигнал извонредно висок степен на совршенство.
4. Друг богослов: не е јасно дали е Свети Григориј Назијанзин (328 – 390 год.) или светиот папа Григориј I Велики (540-604 год.)
5.Тој и тој паднал: Кој скршне од правиот пат се враќа на истиот пат на кој застранил. Кој се одрекнува со јазџик, со јазик повторно ја исповеда верата; кој со раце крадел, со раце може и да врати. Така е и со другите гревови. Но човек кој згреши со блуд, не се враќа на патот на кој паднал, туку на друг: тој плаче, пости, воздивнува. Заради тоа и блудот се нарекува и пад во вистинска смисла на зборот. На монашкиот живот особено е својствена девственоста, како што изразува и самиот назив и заветот на монахот (т.е. на оној кој живее сам без сопруга). Монахот кој ја нарушува девственоста навистина паѓа погазувајќи го она што Му ветил на Бога. (Схол. 24, соl. 912 СD).
6.Одлачува од Пречистите Тајни: Ереста е застранување на умот изразено со јазик, а поради тоа е и грев. А блудот ги уништува сите сетила и силите на телото и душата и ја расипува и изобличува боголикоста и богоподобноста во човекот, фрлајќи го во небитие, заради што се нарекува и пад. (Схол. 26, соl. 912-913 А).
7. Руски превод од 1891 година упатува по повод овој случај на Патерик, Слово 13, но ние до тој Патерик не можевме да дојдеме.
8.Според схолијата на Илија Критски, Лествичник тука го спомнува всушност Свети Нон, епископ кој ја крстил Света Пелагија, грешница која после своето покајание и крштевање се прославила со светост. Свети Нон бил голем подвижник во Тавенскиот манастир (Египет) и поради тоа бил избран во 448 година прво за едески епископ, а потоа илиополски. Умрел во Едеса во 471 година (спореди Житие за 10 ноември). Преподобна Пелагија била прво позната грешница во Антиохија, позната по својата убавна и богатство. При доаѓањето во Антиохија, на собор, епископот илиополски Нон ја здогледал Пелагија и воодушевен од нејзината убавина заплакал. Убавината на оваа многубожечка блудница и нејзината грижа за своето тело го поттикнале на размислување за тоа колку ние малку се грижиме за убавината и украсот на својата душа, невестата Христова. Покрај тоа тој се помолил за грешницата: „Господи, не го уништувај делото на своите раце! Не дозволи таквата убавина да остане во разврат, во власта на демоните, туку обрати ја кон себе, да со неа се прославува името Твое свето!“ И навистина, со чудесните патишта на Божјата промисла, грешницата го слушнала зборот Божји, се покаја и се покрсти и остатокот од животот го помина во суров подвиг како монахоња – отшелничка на маслиновата Гора покрај Ерусалим, но под машко име – Пелагиј (спореди го Житието за 8 октомври; Света Пелагија умрела околу 457 година).
9.Посилен од пророкот Давид: Лествичник мисли на гревот Давидов со Витсавеј, жената на Уриј Хетејин (2. Сам. 11, 1 и т.н.).
10.Кој имал тешта: ова се однесува на светиот апостол Петар кој имал тешта (Мт. 8, 14), т.е. бил оженет, па сепак ги примил клучевите на Царството небесно (Мт. 16, 19).
11. Бестелесни непријатели: демони (спореди Схол. 41, соl. 920 А).

__________________________________________________________
ПОУКА 16
ЗА СРЕБРОЉУБИЕТО И НЕСТЕКНУВАЊЕТО

Поголемиот број на мудрите учители обично зад опишаниот тиранин го ставаат овој стоглав демон на среброљубието. За ние, неуките, да не го менуваме редот на мудрите, ќе одиме по нивниот распоред и правило. Затоа, ако е по волја, ќе ја разгледаме самата болест, а потоа со неколку зборови и начинот на нејзиното лечење.
Среброљубието е обожавање на идолите (види Кол. 3, 5), ќерка на неверието, извинување на слабостите, весник на староста, предскажувач на гладта, пророк на сушата.
Среброљубецот го исмева Евангелието (1). Тој е свесен престапник.
Кој стекнал љубов, ги троши парите. А кој вели дека има и едно и друго, самиот се мами.
Кој самиот себе се оплакува, се одрекува и од своето тело, така да во случај на потреба не го штеди ниту него.
Не вели дека собираш богатство заради сиромашните. Царството небесно може да се купи и само за две лепти (спореди Лк. 21, 1-4).
Еден ден, се сретнале гостољубив и среброљубив човек. Вториот го нарекол првиот човек неразумен. Кој ја победил оваа страст се ослободил од грижите. А кој од неа е спречуван, никогаш нема да се моли чисто.
Среброљубието почнува под изговор дека е за милосрдие, но штом дојде до пари, тој ја стиснува раката. Сум видел луѓе, сиромашни, како во друштво со сиромашни по дух го обогатиле својот дух и заборавија на својата беда.
На монах кој ги сака парите, туѓа му е унинијата. Тој секој момент се сеќава на апостловите зборови: Наредникот нека и не јаде (2Сол. 3, 10) и: За потребите мои и на оние кои се со мене им послужија овие раце мои (Дап. 20, 34).
Нестекнувањето (т.е. доброволното сиромаштво) е отфрлање на земските грижи, безгрижен живот, непречено патување, вера во заповедите Божји, отстранување на тагата. Монахот кој доброволно е сиромашен е господар на светот, кој ја доверил на Бога сета грижа за себе и со помош на верата, се направил да бидат негови слуги. Тој на никого нема да зборува за своите потреби, а тоа што му доаѓа, го прима како да е од рацете Господови. Подвижникот кој доброволно е сиромав е син на безстрастието, кој се што има го смета како да го нема. Напуштајќи го светот, тој сето го смета за ѓубре. Ако, пак, за нешто уште му е жал, се уште не станал сиромаштвољубец.
Човекот кој доброволно е сиромашен има чиста молитва, а лакомиот човек се моли мислејќи на земските работи.
Сиромашниот монах трпи двојна штета: се разделува од сегашните добра, а се лишува и од идните.
О, монаси, да не бидеме послаби во верата од птицата: тие не се грижат за ништо и „не собираат во житници (Мт. 6, 26).
Голем е оној човек кој побожно се одрекува од својот имот, а свет е оној човек кој се одрекува од сопствената волја. Првиот ќе прими стократно, било во имот, било во благодатни дарови, а вториот ќе го наследи вечниот живот.
Како што морето секогаш има бранови, така и среброљубците не ги напушта гневот и тагата.
Кој ги презрел земните добра, се избавил од судови и расправии. А лакомиот човек и за игла гони до смрт.
Непоколебливата вера им става крај на грижите; а сеќавањето на смртта доведува до тоа и од своето тело да се одречеме.
Во Јов немаше ниту трага од среброљубие; поради тоа тој остана спокоен и кога беше лишен од се (спореди Јов. 1, 22).
Среброљубието се нарекува и е „корен на сите зла“ (спореди 1. Тим. 6, 10). Тоа доведува до омраза, до крадење и завист до разделување и непријателство, со конфликт и злопамтење, до суровост и убиства. Некои со мал пламен успевале да запалат голема шума. И со помош на мали доблести, многумина успевале да ги избегнат сите овие до сега спомнати страсти. Оваа доблест се нарекува безстрастие, а неа ја раѓа опитното богопознание и грижата за тоа што ќе кажеме во своја одбрана во часот на заминување во друг свет.
Кој со внимание ја прочитал целата поука за мајката на злото (стомакоугодувањето), знае дека како второ дете во нејзиното грозно и проклето потомство е наведен каменот на нечувствителноста. Но многуглавата змија на идолопоклонството (среброљубието) ме спречила на тој камен да му дадам соодветно место по редослед. Не знам како на среброљубието мудрите отци му го дале третото место во ланецот на осумте страсти. Така сега, откако сме го завршиле излагањето за среброљубието, нашата намера е да говориме за нечувствителноста, страст која е трета по редослед, а по потекло втора. После тоа ќе говориме и за сонот и бдеењето. Не само тоа, туку ќе кажеме и неколку зборови за детската и кукавичката плашливост. Сите тие се болести на почетникот.
УШТЕ ЕДЕН СТЕПЕН: КОЈ ЈА ДОБИЛ ОВАА БИТКА, ПАТУВА СО СВОЈОТ ДУХ КОН НЕБОТО, РАСТОВАРЕН ОД СВЕТОТ НА ВЕШТАСТВЕНОТО.
ШЕСНАЕСЕТАТА БИТКА: КОЈ НЕА ЈА ПОБЕДИЛ ИЛИ СТЕКНАЛ ЉУБОВ, ИЛИ СЕ ОСЛОБОДИЛ ОД ГРИЖИТЕ.
НАПОМЕНИ:
1. Среброљубецот го исмева Евангелието: на кој начин? Евангелски совет: Продади се што имаш, и т.н. (Мт. 19, 21), среброљубецот исмева како невозможен, говорејќи: „Ако сите го продаваат својот имот, кој тогаш ќе купува?!“

___________________________________________________________
ПОУКА 17
ЗА НЕЧУВСТВИТЕЛНОСТА, Т.Е. ЗА УМРТВЕНОСТА НА ДУШАТА И СМРТТА НА УМОТ ПРЕД СМРТТА НА ТЕЛОТО

Нечувствителоноста, без разлика дали е телесна или духовна, е умртвено чувствување кое, поради долготрајната болест и небрежност, дошло до состојба на потполна отупавеност. Нечувствителноста е небрежност која прешла во навика и го заспал умот. Тоа е пород на лоша навика, замка за ревоноста, јамка за храброста, непознавање на умилението, врата на очајанието, мајка на заборавот (кој, од своја страна, повторно ја раѓа својата сопствена мајка), исклучување на стравот Божји.
Нечувствителниот монах е безумен филозоф, учител кој самиот себе се осудува со своето учење, адвокат кој застапува спротивна патрија, слепец кој учи на гледање. Тој говори за лечење на раните, а не престанува да ја чеша; говори против страстите, а не престанува да јаде штетна храна; се моли против својата страст, а брза да ја задоволи; кога ќе ја задоволи, се лути самиот на себе и не се срами од своите зборови, бедник! „Не работам добро“, вика и усрдо го продолжува истиот грев; со уста се моли против гревот, а со тело се бори за него; мудрува за смртта, а живее како никогаш да нема да умре; воздивнува поради разделбата од овој свет, а дреме како да е вечен; расправа за воздржување, а мисли само на тоа како да му угоди на стомакот; чита за Страшниот Суд, а почнува да се смее за суатата, а со самото читање ја храни својата суета; нашироко раскажува за бдеењето, а самиот веднаш тоне во сон; ја фали молитвата, а самиот бега од неа како од камшик; ја смета послушноста за блажена, а самиот прв е непослушен; ги фали оние кои на кои не им е грижа за ништо земско, а самиот не се срами да се кара и осветува заради една навреда. Кога ќе се налути, станува огорчен, па поради тоа огорчување повторно се лути и додавајќи на поразот пораз – не чувствува што прави. Кога ќе се најаде, се кае, а малку подоцна повторно јаде; го прославува молчењето но ја фали многуговорливоста; учи за кроткоста, а во самото тоа учење често се гневи, па потоа повторно се гневи – на своето огорчувње; се отрезнува, кимнува со галавата и повторно се предава на страстите. Смеењето го куди, а за плачот говори потсмевајќи се; се жали пред луѓето за своето славољубие а со самото тоа прекорување сака да стекне слава; страсно гледа во женско лице, а зборува за целомудреноста; ги фали безмолвниците – живеејќи во светот и не забележува дека со тоа самиот себе се срами; ги слави милосрдните луѓе, а ги навредува просјаците. И се што прави, прави за своја осуда, а не сака – да не кажам не може – да дојде при себе.
Сум видел многу такви луѓе кои плачеле слушајжи за смртта и Страшниот суд, но додека солзите се уште не им се исушиле, тие трчаа брзо кон трпезата. Се зачудив како таа господарка – таа срамна страст – зацврстена со долга нечувствителоност, можела да го победи и плачот.
Според своите слаби сили јас ги разголив лукавствата и лузните на оваа камена и жестока, горопадна и луда страст. Имено, немам намера многу да пишувам за неа. Кој има способност во Господа да врз основа на своето лично искуство стави на раната соодветен лек, нека не се мисли тоа да го направи. Јас не се срамам да ја признам својата немоќ во врска со тоа бидејќи и самиот сум силно обземен со таа страст. Со своите сопствени сили, јас не можев да ги сфатам нејзините лукавства, не стигнувајќи ја со сила не ја задржав и, фрлајќи ја на маки, не ја принудив да исповеда се што претходно рековме, удирајки ја со камшикот на стравот Господов и непрестајната молитва. Затоа и кажа оваа тиранка и злосторничка: „Луѓето кои со мене склучиле договор ги гледаат мртвите и се смеат. На молитва се сосема скаменети, студени и намуртени. Пред светата трпеза стојат без чувства и се причестуваат со Пречистите Дарови како да јадат обичен леб. Јас ги исмевам луѓето кои понизно се покајуваат. Од таткото кој ме роди научив да го убивам сето добро што се раѓа од храброста и богокопнежот. Јас сум мајката на смеењето, јас сум хранителка на сонот, јас сум пријател на страстите, јас сум поврзана со лажната побожност и не чувствувам никаква болка кога ме прекоруваат“.
А јас сиротиот, ужаснат од зборовите на оваа итра страст, во желба да дознам нешто повеќе за нејзиното потекло, прашав за името на нејзините родители. А таа рече: „Моето раѓање не е само едно. Зачнувањето мое е некако измешано и нејасно. Ситоста ми дава сила, времето ми овозможува да се појавам, лошата навика ме зацврстува. Кој ја има таа навика, никогаш од мене нема да се ослободи. Биди истраен во размислувањето за Вечниот суд, во долгото бдеење: можеби тогаш ќе те оставам малку на мира. Внимавај на причината на моето појавување во тебе и бори се против тоа зошто нема една причина кај сите луѓе. Моли се цврсто покрај гробовите, насликувајќи ја неизбришливо нивната слика во своето срце, зошто ако со моливот на постот тоа не го насликаш, никогаш нема да ме победиш.

This entry was posted in Книги. Bookmark the permalink.

Comments are closed.