ПРЕКИН НА ЗАЕДНИЦАТА СО ЕРЕТИЦИТЕ И 15-от КАНОН (I – II КОНСТАНТИНОПОЛ)

ignatiusbrianchaninov
Православното братство на манастирот Свети Игнатиј Брјанчанинов
Чинисау, 2017
“Ерес, овој застрашувачки грев што се состои од богохулење против Светиот Дух, го прави човекот целосно отуѓен од Бога и го оддалечува од Бога, го предава на силата на сатаната”. 1
Свети Игнатиј Брјанчанинов

Би сакале да разјасниме некои прашања во врска со прекинувањето на заедницата и горенаведениот 15-ти канон, сакајќи да ги намалиме колку што е можно таквите неусогласувања и да ги избегнеме штетните толкувања. Историскиот контекст на погрешните толкувања на 15-тиот канон првенствено е предизвикан од недостатокот на целосен поглед кон Константинополскиот Синод I-II, за историскиот контекст во кој овој Синод се собирал и донесувал одлуки што се од фундаментално значење за толкување на 15-тиот канон. Три години пред овој Синод, имено во 858 година, како резултат на конфликт меѓу светиот патријарх Игнатиј и Бардас, брат на светата царица Теодора († 866), кого го отстрани од власта, Свети Игнатиј неправедно беше отстранет од патријаршискиот престол. Истата година, големиот научник и истакнат теолог Свети Фотиј Велики, кој сѐ уште бил лаик, но кој веќе имал наметнато теолошки авторитет, само неколку дена бил во монаштво и поминал низ сите црковни степени, да биде востоличен “насилно и неволно” 2 како патријарх на денот на Рождеството на нашиот Господ во 858 година. Следел период на неволји во Црквата, бидејќи многу христијани не сакале да го признаат новиот патријарх поради начинот на кој тој бил встоличен. За да ги смират двете страни, било одлучено, од една страна, дека ниту еден свештеник не може да ја прекине заедницата со својот епископ за “одредена вина” (лични гревови, административни прекршоци и сл.) додека не биде осуден од синод (канони 13, 14 и 15), а од друга страна било прогласено дека “од сега па натаму ниту еден лаик или монах не може веднаш да се издигне до височините на епископство, туку откако претходно биде искушуван во црковните степени, тој може да ја прими хиротонијата на епископство” (17-ти канон) 3, така што не треба да има повторување на слични ситуации.
ШТО НЕ ТРЕБА ДА БАРАМЕ БО ТЕКСТОТ НА 15-от КАНОН
На тој начин Синодот имал за цел да исцели ситуација на раскол. Но, со цел да се избегне толкувањето дека прекинувањето на заедницата поради ерес, исто така, би можело да се третира како раскол, особено поради тоа што иконоборечката ерес беше целосно поразена само неколку години претходно (во 843 година), во 15-тиот канон, во неговата втора половина, беше нагласено: “за оние кои се одвојуваат од заедницата со нивниот епископ поради некоја ерес осудена од страна на светите собори или Отци [...], не само што не подлежат на казна одредена од каноните [...], туку се исто така достојни за чест што припаѓа на православните”4.
Всушност, во вториот дел од овој канон се вели дека православните кои се одделуваат од еретичките лажни епископи, дури и ако овие не биле осудени од синод, не може да бидат осудени преку анти-расколничките канони 13, 14 и 15, бидејќи “тие не го разделиле единството на Црквата со раскол, туку се труделе да ја заштитат Црквата од расколите и поделбите”. Со други зборови, 15-тиот канон не претставува “водич” или “упатство” за прекинување на заедница со еретиците, како што некои го толкуваат, туку ја изразува единствената ситуација во која прекинувањето на заедница не е раскол.
Интересно е што атонските монаси, кои се бореле против сојузот на Лион во 13 век, го напишале исповедувањето на верата до царот во кој тие ја оправдале нивната одвоеност од еретичкиот патријарх Јован Векос, првенствено врз основа на Светото Писмо, потоа според првиот канон на Советот на Петто-Шести Собор, потоа според “Томосот на единство” и дури потоа го спомнале и 15-тиот канон на Синодот I-II.
Има многу случаи во историјата на Црквата кога православните христијани, монасите, свештениците и архијереите ја прекинале заедницата со еретиците долго пред да се објави 15-тиот канон во 861 година. Затоа, важно е да не се третира предметот на прекин на заедница исклучиво во контекст на 15-тиот канон, бидејќи не ја исцрпува темата, има сосема друга цел од тоа да обезбеди точна дефиниција на постапката за прекинување на заедница со еретиците, и затоа има многу празнини, што значи дека тој не дава јасен одговор на прашањата кои нормално може да се запрашаме, како на пример:
-Која е всушност целта на прекинот на заедницата?
-Дали прекинот на спомнувањето на еретиците на литургија е незадолжително или задолжително?
-Кого треба православните да го спомнуваат на литургија наместо локалниот епископ кој паднал во ерес?
- Каква е врската помеѓу заштитените христијани и епископите од други епархии?
-Дали заедницата треба да биде прекината само со еретиците или и со оние кои ја задржале заедницата со нив?
-Дали Светите тајни извршени од еретиците и понатаму се валидни ако тие се уште не се осудени по име?
Очигледно, 15-тиот канон не дава јасен одговор за овие прашања, бидејќи бил објавен за сосема друга цел, да се наведе кое одделување е раскол и кој не е раскол. Како резултат на тоа, обидот да им се одговори исклучиво во контекст на овој канон, изолирајќи го од остатокот од Преданието на Црквата, неизбежно води до погрешни толкувања, факт што може да се види по неодамнешните полемики.
Одговорот на овие и други слични прашања треба да се бара во Светото Писмо, одлуките на Локалните и Вселенските Синоди и во актите и списите на Светите Отци, работа која е потребна да се направи за да се избегнат поделби и погрешни толкувања. Но, пред тоа, важно е да ги сфатиме границите на 15-тиот канон и да не му припишеме идеи што не ги содржи.
Понатаму ние ќе се обидеме да ги изразиме одговорите што ги најдовме за прашањата наведени погоре. Всушност, тие не претендираат да бидат израз на крајната вистина, туку претставуваат синтеза на студиите што ги направивме барајќи го п одговор за овие проблеми, затоа ги молиме читателите да дојдат со критики и сугестии за да би можеле да си помогнеме еден на друг на патот кон спасението.
КОЈА Е ЦЕЛТА НА ПРЕКИНОТ НА ЗАЕДНИЦАТА СО ЕРЕТИЦИТЕ? ДАЛИ ТОЈ Е НЕЗАДОЛЖИТЕЛЕН ИЛИ ЗАДОЛЖИТЕЛЕН?
Во врска со чинот на прекин на спомнување на епископот на литургија, се формулирани некои толкувања кои наведуваат дека тоа претставува “знак за протест” или дека неговата цел е “свикување на синод” што би ја осудил ереста, но не наоѓаме такви идеи во текстот на 15-тиот канон. Ако се третираат одделно, тие можат да изгледаат прилично благородни. Но, до кој степен таквите идеи се совпаѓаат со намерите на Светите Отци? Каква мисла ги одвела да ја прекинат заедницата со еретиците и да нѐ учат нас да го сториме истото?
Во едно од неговите посланија Свети Теодор Студит вели: “Ако некој влезе во оваа стапица [бездната на ересот], заедницата со еретиците го одделува од Христа и го отфрла од стадото Господово”. Исто така, во други писма: “Причеста дадена од еретик или од некој очигледно осуден за својот начин на живот те оддалечува од Бога и те фрла во рацете на ѓаволот” 6, “Причеста со еретици не е обичен леб, туку отров што не му наштетува на телото, туку ја зацрнува и затемнува душата “7.
Јасно е дека за Свети Теодор прекинот на заедницата со еретиците е прашање на спасение! Но, бидејќи некои т.н. теолози се обиделе да го наклеветат свети Теодор Студит, велејќи дека тој изразил само лични ставови кои не се согласуваат со Светото Писмо и со другите Свети Отци, да видиме некои други сведоци.
Светиот апостол Јован Богослов вели: “Кој доаѓа при вас и не го неси оваа учење, не примајте го во вашиот дом ниту, пак, поздравувајте го” (2 Јован 1:10). Зошто не можеме да го примиме и поздравиме? “Зашто, оној што го поздравува е дел од неговите зли дела” (2 Јован 1:11).
Свети Јован Златоуст ни кажува за односот со еретиците: “Немајте никаква заедница со нив – не јадете со нив, не пијте, не врзете пријателства со нив, ниту врски, ниту љубов, ниту мир”. За која причина? “Бидејќи ако некој се поврзе со еретиците во овие работи, тој станува туѓ на Соборната црква” 8. Пишувајќи на монах за нова ерес што се појавила на тие места, Свети Василиј Велики вели: “Затоа ве молам да го ставите ова за црковно испитување и да се повлечете од заедницата со еретиците, знаејќи дека непочитувањето на ова прашање ја уништува нашата ревност за Христа “9.
Свети Јосиф Волоцки, кој се соочил со ересот на јудајци 10 во XIV-XV век, рекол: “Ако тој се докаже дека е еретик, ние ќе се обидеме да не го примиме неговото учење или неговата Причест, и не само што ќе не примам причест од него, туку ќе го осудиме и ќе го откриеме со сета наша моќ, за да не станеме дел од неговата погибел”11.
Еве како гореспоменатите Атонски исповедници ја оправдаа својата одвоеност од еретичкиот патријарх Јован Векос: “Кој го прима еретикот, треба да ја има истата осуда како него [...] Како може праведно да ги признаеме како поглавари и судии на Православната Црква и како можеме да ги спомнуваме како православни во црквата, особено на Господовата вечера, за тие и понатаму да не осветуваат без осквернување? “12.
Во неговото писмо до христијаните од Шпанија за некои отпаднички епископи од таму, Свети Кипријан Картагенски вели: “Мноштвото не треба да се утеши дека не може да остане недопрено од загаденоста на гревот ако е во заедница со грешниот епископ и му дозволил неправедна и незаконска служба како нивен архиереј, бидејќи строгоста на Бог се заканува и вели преку пророкот Осија (9: 4): “Нивните жртви ќе им бидат како леб на ожалостените; сите што јадат од него ќе бидат загадени “, поучувајќи и покажувајќи дека сите оние што се загадени од жртвите на осквернавеното (“од надвор од Црквата “) и незаконскиот епископ, се целосно учесници во гревот” 13.
Свети Нектариј Егински ни ја дава истата исповед: “Недостатокот на надворешна заедница (со еретици) нè заштитува од внатрешната отуѓеност (од Бога, од вистината)” 14.
Навистина постои целосна согласност помеѓу зборовите на Светото Писмо и сите овие Свети Отци во врска со заедницата со еретиците и нејзините последици за нас самите! Кога внимателно ги читаме овие зборови, не можеме да ја намалиме важноста на самиот чин на прекин на заедницата, велејќи дека има чисто дисциплинска или административна цел, или дека тоа е само нота на протест или стратешка акција за можен синод. Заедницата со еретиците е, пред сè, голема закана за спасението на нашата душа, оттаму е и природна мерка да се прекине, за да не станеме дел од нивната погибел и да не се оддалечиме од Христа.
Затоа, можеме дури и да прашаме дали оваа мерка е незадолжителна или задолжителна? Тоа би можело да биде изборно само ако ние не сме загрижени за нашето спасение. Ако Црквата нè учи дека на овој начин го загрозуваме нашето спасение, тогаш може ли верниот христијанин да праша дали таа е задолжителна или не?
КОГО ПРАВОСЛАВНИОТ ТРЕБА ДА ГО СПОМЕНУВА НАМЕСТО ЛОКАЛНИОТ ЕПИСКОП КОЈ ПАДНАЛ ВО ЕРЕС? КОЈ Е ОДНОСОТ МЕЃУ ЗАШТИТЕНИТЕ ХРИСТИЈАНИ И ЕПИСКОПИТЕ ОД ДРУГИТЕ ЕПАРХИИ?
Според редот на Црквата, свештениците треба да го спомнуваат својот епископ на светите служби (ако тој “нема основа за осудување на владиката во однос на религијата или правдата” 15), црковниот владетел на таа специфична територија (во прилог на ова може да се споменат и други епископи). Ако тој падне во ерес и неговото спомнување е природно прекинато, не постои канонска основа за спомнување на друг епископ од друга епархија.
Светите Отци, кои детално разговарале за прекин на спомнување, на пр. Свети Теодор Студит и Атонските Исповедници од 13 век, ништо не напишале за тоа кој треба да се спомнува наместо локалниот еретички епископ или што друго треба да се направи.
Затоа можеме да сметаме дека формулата “Сите православни епископи” (или “Сите православни епископии”) што се користеле во 20 век и во последниве години, ја изразуваат мошне добро еклисиолошката реалност и не го кршат канонскиот поредок на Црквата.
Друго важно прашање е: во колкава мера може православните епископи од други епархии да се вклучат во прашања на христијаните кои се оградиле од својот еретички епископ? Во врска со ова прашање има многу сведоци од Црковната традиција.
На пример, Свети Григориј Богослов пишува дека тој бил поканет во Цариград од страна на православните свештеници и мирјани, 16, кои имале една мала црква во Константинопол,17, да ги води како пастир и да се соочи со еретиците кои доминирале во главниот град на империјата,18, од кои архиепископот Демофил бил нивни водач. Судејќи строго од канонска гледна гледна точка,,19, Свети Григориј немал апсолутно никакво право да дојде во туѓа епархија за да се грижи за локалното стадо, но во време на ерес овие норми не можат да се применат на ист начин како во време на мир.
Истото го потврдува и Свети Теодор Студит. Запрашан од еден од неговите ученици, дали можат да имаат заедница со свештеници ракоположени во Италија и Сицилија (каноните ги забрануваат посветеноста на свештениците за туѓи епархии), светиот човек одговорил: “Во време на ерес, кога има потреба, сè не се случува токму според правилата утврдени во време на мир. Гледаме дека блажениот Атанасиј и најсветиот Евсевиј дејствувале на ист начин, бидејќи и двајцата ракоположиле луѓе надвор од нивниот регион “20.
Свети Василиј Велики со своите епископи исто така ги замолил другите епископи од Запад да не бидат рамнодушни за состојбата во која биле, туку да дојдат таму за да повикаат голем синод кој би можел “да ја исфрлат ереста и да им понуди на црквите збор на мир, за да ги доведе во согласност оние што мислат на ист начин “21.
Така, православните епископи апсолутно имаат право да бидат вклучени и да им помагаат на христијаните од епархии кои се контролирани од еретици. Ова се однесува на актуелната борба против ереста, како и на решавањето на пастирските проблеми, како што е ракополагањето на свештениците или други работи кои бараат вклучување на архиереј.
ДАЛИ ЗАЕДНИЦАТА БИ ТРЕБАЛО ДА СЕ ПРЕКИНЕ САМО СО ЕРЕТИЦИТЕ ИЛИ И СО ОНИЕ КОИ ОДДРЖУВААТ ЗАЕДНИЦА СО НИВ?
Бидејќи ова прашање не се третира во 15-от канон, за жал стана камен на сопнување, и покрај фактот што Светите Отци се навистина цврсти за тоа. На пример, во своето писмо до некои монаси, Св. Атанасиј Велики вели: “Возљубени мои, молете се да ги избегнувате оние што имаат јасно нечесни мисли и бегаат од оние кои, сметајќи дека тие не мислат како Ариј, всушност се во заедница со злите”22.
Свети Никифор Исповедник, исповедувајќи ја верата во своето послание до Светиот Папа Лав III, напишал: “Јас ги анатемизирам оние кои се откажале од традицијата на светителите и се приклучиле на порочните и смртоносни учења на оние што се осмелиле да сеат плевел во областа на Православната вера и сите оние кои ги следат, како срам за Црквата Христова, ги одвраќам и анатемизирам”23.
И покрај тоа што е помалку строг во овој поглед, Свети Теодор Студит уште вели дека не можеме да се дружиме со оние кои одржуваат заедница со еретици, иако првите имаат православен начин на размислување: “Во врска со православниот свештеник кој од страв од прогон, го спомнува името на еретичкиот епископ, јас ти одговорив и повторно ќе речам: ако тој не служи заедно со еретикот и нема заедница со такви луѓе, тој треба да биде примен во заедницата заради псалмологија, благослов на оброците, и тоа надвор од икономијата, но не за Божествена Причест”24.
Тука мораме да забележиме фактор што честопати го повторува Свети Теодор Студит во неговите посланија, имено дека оваа икономија може да се примени кон свештениците кои одржуваат заедница со еретиците од страв од прогон, не од неизвесност, пријателство, апатијата, зло или други причини, како што е потврдено од страна на некои кои го земаат ова учење надвор од контекст.
Свесното заедништво со еретиците е големо предавство и секој човек кој има страв од Бога треба да биде свесен за тоа. Се разбира, ова не значи дека сите оние кои ја одржуваат заедницата со екуменистите треба да се третираат исто како и самите екуменисти, го гледаме овој став кај Свети Теодор Студит и други свети Отци, на пример Свети Атанасиј Велики кој бил запрашан на кој начин треба да се примат оние што паднале во заедница со Аријаните и одговорил: “Во однос на оние што паднале и воделе зло, поклониците треба да се третираат со попустливост, но не треба да им се даде место во свештенството, но оние што не биле извршители на злото сами по себе, туку биле вовлечени во неа поради потреба или со насилство, треба да им се простува и да им се даде место во свештенството “25.
Оттука, одвојувањето од еретиците подразбира и кршење на евхаристиската заедница со оние кои продолжуваат да бидат во литургиско единство со нив, дури и ако тие имаат православен начин на размислување и ја одржуваат оваа заедница од страв или од присила. Од друга страна, треба да бидеме свесни за човечките слабости, па таквите луѓе не треба да се третираат исто како и евидентните еретици.
ДАЛИ СВЕТИТЕ ТАЈНИ ИЗВРШЕНИ ОД ЕРЕТИЦИ И ПОНАТАМУ СЕ ВАЛИДНИ ДОКОЛКУ ТИЕ ПРЕТХОДНО НЕ БИЛЕ ОСУДЕНИ?
За жал, прашањето за валидноста на светите тајни извршени од еретиците предизвика многу спорови и погрешни толкувања, поради што треба да направиме мултилатерална анализа на оваа идеја. Но, пред сè, да нагласиме дека не е присуството или отсуството на благодат меѓу еретиците што нè поттикнува да се оддалечиме од заедницата со нив, туку желбата да останеме во вистината и одвоени од лагата, љубовта кон Христа и одбегнувањето на вечна смрт. Во делата на Светите Отци не ја гледаме оваа опсесија кон ова прашање.
Исто така, во сите години кога го проучуваме овој проблем и се обидуваме да заземеме православна положба кон ереста на екуменизмот, не бевме преокупирани со прашањето за валидноста на светите тајни на еретиците. Повеќе од тоа, сегашната студија направена од нас е поради тоа што сме ограничени од ситуацијата, бидејќи забележавме дека има преголем акцент на ова прашање, а особено на идејата дека светите тајни извршени од еретиците се неспорно валидни. Значи, овој факт не одреди да го проучуваме патристичкиот став кон ова прашање.
Општо земено, тврдењето дека светите тајни на еретиците се валидни се заснова на фактот дека екуменистите сè уште не се осудени по име, што значи дека се создава разлика помеѓу осудените еретици и неосудените еретици, разликата што не може да се најде во делата на Светите Отци. Вообичаено за поддршка на оваа идеја се донесоа два аргументи: интерпретација на Свети Никодим Егиорит на 3-от апостолски канон и фактот дека на 3-тиот и 7-от Вселенски собор одлучиле да ги примат оние кои биле ракоположени од несториските иконоборски еретици пред осудувањето на вториве, без да ја повторуваат нивната хиротонија. Но, да видиме како се оправдани овие аргументи.
Во фуснотата на претходно споменатото толкување, Свети Никодим го вели следново: “Каноните наредуваат синод на епископите кои се живи да ги одвратат свештениците, или да ги екскомуницираат или да ги анатемизираат мирјаните кога тие ги кршат каноните. Но, ако синодот нема да го примени одвратувањето на свештениците, или екскомуникацијата или анатемата врз мирјаните, тогаш овие свештеници и мирјани не се всушност отфрлени, ниту анатемизирани”. 26 Со други зборови, казните утврдени во каноните не стануваат автоматски валидни, туку прво треба да бидат прогласени од синод на епископи.
На прв поглед, може да се разбере дека ова се однесува и на осудата на еретиците, кои, според тоа, продолжуваат да бидат членови на Црквата се додека нивниот православен синод не ги осуди. Но, бидејќи ереста не е обичен грев или обичен канонски прекршок, туку како што вели Св. Игнатиј Бријанчанинов: “Ереста е бунт и револт на созданието против Создателот, бунт и револт на најситното и ограничено битие, човекот, против се – совршениот Бог “27, да видиме дали во претходно споменатото толкување Свети Никодим (и каноните во целина) ја третираат ереста со сите канонски прекршоци (што може да бидат морални, административни, дисциплински и слично) , бидејќи видовме дека, на пример, 15-от канон на Синодот I-II има различни прописи за ерес и за обични канонски прекршоци.
На пример, 14-тиот канон на Синодот на Сердика вели дека свештеникот мора да го прифати своето одземање, дури и ако тој е неправедно отстранет од страна на владиката, додека оваа одлука не биде поништена од синодот. Изгледа дека овој канон е во спротивност со 15-тиот канон на Синодот I-II, во кој се наведува дека во такви случаи православните свештеници “не само што не подлежат на казната утврдена со каноните, туку исто така се достојни за честа што му припаѓа на православните”. Всушност, оваа очигледна контрадикција меѓу каноните се однесува на различни ситуации, една е во врска со расчинување прогласено од еден православен архиереј, а другата е за односот со еден еретички архиереј.
На пример, од Свети Григориј Палама знаеме дека “ако [епископите] го напуштат Православието, тие не го губат само својот црковен авторитет, туку дури и титулата на христијани, бидејќи нивните анатеми немаат никаква вредност” 28. Така Свети Григориј продолжил да служи откако бил осуден за прекин на спомнување на патријархот во 1344 година.29. Ереста не е само обичен канонски прекршок, бидејќи на пример Првиот Вселенски собор не објавиле ниту еден канон за осудување на Ариј и Аријанците, бидејќи тие биле осудени за време на состаноците на Соборот. Би било грешка да се поврземе со еретички архиереи низ призмата на каноните што се однесуваат на православните архиереи.
Од друга страна, Св. Никодим Хагиорит открива дека дури и разрешениот свештеник не е целосно отуѓен од свештенството, велејќи дека “Во своето послание до Никета, Јосиф Бриенис вели дека тајните што разрешените свештениците се осмелиле да ги извршат, се свети и валидни. Истото го сведочи и мудриот Евгениј Вулгарис во неговите критички студии за граматиката на Неофитос, цитирајќи го Николас Кабасилас во неговата поддршка “30. Очигледно, ако третиот и 28-миот апостолски канон се осврнале на еретиците, би било невозможно толкувачите да ја признаат нивната моќ да вршат свети служби дури и по нивната осуда. Ајде да не ги мешаме декретите поврзани со оние кои се грешници, но се православни, со оние што се однесуваат на еретиците!
Освен тоа, ако во претходно споменатото толкување Свети Никодим, Хагиторит, исто така, се осврна и на еретиците, тогаш тоа навистина би било голема богохулство да ја одрече автентичноста на светите тајни што ги извршиле еретиците кои сеуште не биле осудени по име. Во тој случај, за да нè оддалечи од таква богохулство, Светите Отци постојано нагласуваа дека неосудените еретици имаат вистински свети тајни и кога, од друга страна, ги отфрлат светите тајни на еретиците, тие сигурно ќе посочија дека се однесува на веќе осудени еретици. Но, не постои таква разлика во нивните списи. Освен тоа, имаме многу сведоци на Светите Отци во врска со светите тајни извршени од еретици и ние сигурно не можеме да ги осомничиме за богохулие!
На пример, св. Теодор Студит одбил да го признае како епископ оној што зборувал православно, но одржувал заедница со ерес, а исто така ги отфрлал ракоположенијата што тој ги извршувал до неговото покајание: “Ти даде добар одговор на свештеникот и игуманот: оние што биле ракоположени од епископ, кој се покажал како еретик биле исфрлени од свештенството. Зошто, иако го признава тоа, тој не избега од пропаст, избегнувајќи ја ереста, за да биде епископ Божји? Тогаш неговите ракоположенија ќе бидат примени веднаш. Или зошто, за време на доминацијата на ерес, игуманот ги испратил браќата на еретичко ракоположување? “31.
Свети Јосиф Волоцки, кого го спомнавме претходно, рекол: “Без благодатта на Светиот Дух ниту еден свештеник не може да стори ништо.“ Но, еретиците имаат злобен сатански дух во себе; како можат да врзуваат и одврзуваат на небото и на земјата? 32. Можеме ли да признаеме дека овој сатански дух влегува во човекот како резултат на осудата од Синодот? Но, во овој случај, мораме да заклучиме дека таквата осуда на Синодот, која го дијаболизира човекот, е голем грев!
Еве што напишал Свети Василиј Велики за епископот Фронтон, кој се преправал дека е православен, но ја добил својата хиротонија од Аријците: “Јас нема да го сметам меѓу Христовите свештеници оној кој е промовиран како водач од гнасните раце на еретиците за да се униши верата”33.
Кога Свети Ипатиј од Руфијан бил запрашан: “Зошто го избришавте неговото име [Несториј, нашата забелешка], без да чекате да видите што ќе се случи?”, Светиот човек одговори: “Бидејќи го слушнав дека непристојно зборува за мојот Господ, јас ја прекинав заедницата со него и не го спомнувам неговото име, бидејќи тој веќе не е епископ”34.
Пишувајќи за седмиот Вселенски собор, Свети Никодим Хагиторит го кажал следново: “Овој синод беше собран против незнабожците и прогонителите на христијаните, кои се бореле против Светите икони (иконоборци), кои ги анатемизирал, особено Атанасиј, Константин и Никета, кои биле лажни патријарси (псевдо-патријарси) на Константинопол во времето на иконоборците “35. Да се потсетиме дека во 15-от канон на Синодот I-II, епископите кои ја проповедаат ереста исто така се нарекуваат лажно- епископи или псевдоепископи. Но, ако без осуда на Синодот тие продолжуваат да бидат легитимни архиереи, тогаш би било навистина голема богохулство да се одрече од нивното епископско и патријархално достоинство, како што видовме досега.
Сметаме дека во оваа тема клучна точка е прашањето: што одделува еден човек од Црквата – ереста или осудата на име од страна на Синодот?
Светиот апостол Павле вели: “Бегај од човек еретик, откако еднаш и по вторпат го советуваш, знаејќи дека таков човек се изопачил, греши и дека се осудил сам себеси “(Тит 3: 10-11), и тука е толкувањето на Свети Теофилакт од Бугарија:” [Апостолот] зборува овде за непоправлив еретик, целосно преобразен, кој се осудил себе, што значи дека нема ослободување бидејќи не може да каже: никој не ме обвини, никој не ме научи. Значи, ако по опомената продолжува во истата патека, тогаш тој самиот си се осудил”36.
Но, за да се избегне секакво сомневање дека оваа самоосуденост значи и одделување од Црквата, да видиме уште некои патристички сведоци.
Кога Петтиот Вселенски Собор беше обвинет заради постхумно анатемизирање на Теодор Мопсуетски, бидејќи сметале дека мртов човек не може да биде осуден, Светиот Синод одговорил: “Зарем не знаат, или можеби знаат, но се оправдуваат со незнаење, дека анатемизирањето не е ништо друго освен одвојување од Бога? Дури и ако злобните не примиле анатема од некого преку зборови, тој си прогласува анатема против себе преку делото, одвојувајќи се себеси преку својата порочност од вистинскиот живот”37.
Свети Никефор Исповедник сметал дека “кога [иконоборците] ја отфрлија нашата славна и чиста вера, тие се оддалечија од големото и неделиво тело на Црквата како гнили и расипани членови и невнимателно се приклучија на составот на еретиците”. 38. Така, тие се одвоиле од Црквата преку отфрлање на вистинската вера, а не преку “осуда од синод”.
Во еден од неговите посланија до неговиот син Навкритиј, Свети Теодор Студит вели: “Јас сведочам пред Бога и луѓето: тие се одвоија од Христовото тело, од повисокиот престол, каде Христос ги стави клучевите на верата, против која, со Неговото ветување, портите на пеколот, што значи устата на еретиците, не ја преовладале и нема да ја преовладаат до крајот на времето (Матеј 16:18)”39.
Во „Патерикон“ составен од Свети Игнатиј Брјанчанинов, Ава Агатон го дава следново објаснување зошто ги прифатил сите обвиненија, освен оној што го нарекувал еретик: “Ерес е одвојување од Бога. Еретикот се одделува од живиот и од вистинскиот Бог и се обединува со ѓаволот и неговите ангели. Оној кој е одвоен од Христос нема повеќе Бог кон Кого може да се моли за своите гревови и е исчезнат од сите гледни точки”40.
Свети Григориј Палама ни го дава следново сведоштво: “Оние кои припаѓаат на Христовата Црква живеат во вистината, така што оние што ja немаат вистината, не припаѓаат на Црквата Христова, без разлика колку тие објавуваат лаги кога се нарекуваат себеси свети пастири и архиереи и се наречени така од другите затоа што се сеќаваме дека христијанството не е дефинирано од надворешниот изглед, туку од вистината и точноста на верата”41.
Разговарајќи за тајната на Миропомазанието, Свети Никодим Хагиторит го дава следниов коментар: “Како еретикот може да го осветува Миропомазанието, без Светиот Дух, како некој кој е одделен од Него поради ерес и раскол од Соборната Црква ?”42. Тој не вели дека “е одвоен поради синодалната осуда”, туку “поради ерес и раскол”.
Св. Кипријан Картагенски се прашува: “Може ли оној што се противи и делува против Црквата да се надева дека е во Црквата, кога благословениот апостол Павле, размислувајќи за истато прашање и покажувајќи ја тајната на единството, вели:”Постои едно тело и еден Дух, како што и сте повикани кон една надеж на ваш повик; еден Господ, една вера, едно крштевање “(Ефес.4: 4-5)?” 43. А 68-тиот апостолски канон забранува некој да добие второ ракоположување” освен ако навистина не се докаже дека тој бил ракоположен од еретици; бидејќи оние кои биле крстени или ракоположени од такви личности не може да бидат ниту верници, ниту свештеници”44.
Исто така Свети Никефор Исповедник го кажува следново за иконоборците кои претходно ја потпишале Православната исповед на Седмиот Вселенски собор, но потоа повторно паднале во ерес: “Сите овие работи биле исповедани со нивните сопствени раце од оние што се одделија од Црква сега. И ако се одречат од својата исповед, тогаш тие газат на сопствените крстови и се ставаат под горенаведеното анатемизирање и во никој случај тие не се во Црквата”45. Очигледно е дека оние за кои зборува за Свети Никифор не биле осудени по име во тоа време.
Но, со цел да ги отфрлиме сите сомнежи, да го погледнеме она што иконоборците го рекле за себе на Седмиот Вселенски собор. Тука е признанието на еден иконоборски епископ кој сакал да се врати во Црквата: “Затоа јас, Василиј, епископ на градот Анкира, кој сака да се приклучи на Соборната Црква, ја давам оваа писмена исповед …” 46 (продолжува со Православна исповед на верата и анатемизација на ереста), што значи дека тој се сметал себеси веќе надвор од Црквата. И Теодор, епископ од Мира, рекол: “И јас, грешник и недостоен, по долго размислување и темелна дискусија избрав што е најдобро и го молам Бога и твојата светост да ме соедините, грешник, заедно со другите, со Светата Соборна Црква”47. Другите архиереи имале слични говори, барајќи да бидат примени во Црквата од страна на Соборот.
Фактот дека овој став е природен бил докажан од целиот Седми Вселенски Собор. Така “Неговата Светост, патријархот Тарасиј, рекол:” Како треба да ја сметаме оваа ерес, која повторно се појави во нашите денови? ”
Јован, најзастапениот пратеник на апостолската проповед на исток, рекол: “Ереста го одделува секој човек од Црквата”. На Светиот Собор било речено: “Тоа е очигледно” 48.
Ереста го одделува човекот од Црквата, а не синодалната осуда, бидејќи Соборите се послушни на Бога, а не обратно: “Бидејќи тоа се чинеше добро на Светиот Дух и нам” (Дела 15:28).
Од ова мноштво на сведоци гледаме дека еретиците, дури и оние кои не се осудени, биле сметани и дури се сметале дека се надвор од Црквата, самите се осудувале. Се разбира, ние не можеме да прифатиме на ниеден начин дека, надвор од Црквата, тие имале власт да вршат веродостојни свети тајни (постоењето на светите тајни надвор од Црквата е еретичка екуменска теза). Но, како можеме да го објасниме фактот дека оние што биле ракоположени од нив биле примени без повторување на нивното ракоположување?
Токму во делата на Соборот, можеме да видиме дека оваа мерка била применета кон оние епископи кои се покајале и ја отфрлиле ереста пред православните архиереи, а оваа одлука била донесена врз основа на писмото на св. Атанасиј Велики во кој тој вели: “Оние што паднале и биле бранители на злобата треба да им се прости ако се покајат, но не треба да добијат место во свештенството, туку оние што не ја воделе порочноста, но биле вклучени во неа преку потреба и насилство, беше решено да им се прости и да им се понуди место во свештенството “49. Гледаме дека во врска со водачите на ереста, Свети Атанасиј не вели дека тие “треба да бидат соборени”, туку “не треба да добијат место во свештенството”, значи тој не ги сметал нив за свештеници пред нивното покајание.
После ова сведоштво на Свети Атанасиј и други свети Отци, Седмиот Вселенски Собор одлучил дека оние еретици (и оние ракоположени од нив) кои ја отфрлиле ереста и немале други канонски пречки, треба да бидат примени без повторување на нивното ракополагање, така да не се работи за безусловно признавање на сите свети тајни изведени од страна на иконоборците.
Затоа, толкувањето дека светите тајни извршени од еретиците пред нивната осуда се априори валидни, не е точно. Само Православен собор може да ги прими ракоположувањата извршени од еретици, под услов ракоположените да ја отфрлат ереста на оние кои ги ракоположиле и немаат други канонски пречки.
Уште еден доказ за овој факт може да се најде кај Свети Теодор Студит, кој на епископот Евтимиј му напишал писмо за некој свештеник: “Знаете, Ваше Преосвештенство, дека со заеднички глас на исповедниците што сѐ уште се на земјата и оние што неодамна се упокоиле во Господа, беше утврдено дека посветените лица, кои некогаш биле користени за заедница со еретици, треба да им биде забрането да служат се до време на повисока благоразумност на промислата”50.
Всушност, теоријата што се однесува на благотворната активност на благодатта меѓу неосудените еретици, ги негира не само христијанската совест, туку и човечкиот морал. На крајот на краиштата, знаејќи дека еретиците, по нивната осуда, со себе одвлекуваат цели народи и локалните цркви, не е ли тоа голем морален пад да лиши толку многу луѓе од благодат и спасение? Ако Несториј, Диоскор или еретичките папи од Рим се вистински архиереи и мноштво луѓе преку нив добиле благодат и спасение, зарем тоа не би било вистински акт на мизантропија да бидат осудени како и толку многу генерации на Ерменци, Копти, Етиопјани, Сиро-Јакобинци или западни народи? Затоа што е очигледно дека мнозинството обични луѓе не ги разбирале теолошките суптилности и само ги следеле нивните епископи. Ако тие навистина биле прави епископи пред нивната осуда, зарем не би било поумно да им се забранело да ги проповедаат своите ереси или, на крајот, да го отсечат својот јазик за да не можат да го шират отровот на нивното учење, туку можеле да остануваат во Црквата заедно со народот што ги следел?
Од друга страна, ако една осуда од Синод по име е валидна, тогаш која е поентата на анатемизација која не е изречена против некој друг конкретно? “Ако некој ви проповеда друго евангелие од она што сте примиле, нека биде анатема!” (Галатјаните 1,9) – зошто тогаш апостолот би изрекол осуда без никаква важност?
На истата забелешка: која е поентата на анатемизацијата изречена против лицата кои починале? Ако само соборната осуда одвојува свештено лице од Црквата, тогаш се запрашуваме: дали Ориген, Константин Копронимус и други еретици умираат во или надвор од Црквата, бидејќи тие биле осудени многу подоцна по нивната смрт? Анатемата што е изречена против нив го означува фактот дека тие се одвоиле од Црквата за време на нивниот живот, бидејќи не можете да се одделите од неа по упокојувањето, така да Соборот само го констатирал падот од Црквата, изрекувајќи анатема против нив.
Во една од неговите проповеди во Неделата на Православието, Свети Теофан Затвореник вели: “Дали има изречена анатема против твоето учење и твоето име, веќе сте под него кога ти филозофираш против Црквата и истрајуваш во таа филозофија” (Ракописи од ќелија: Што е анатема? Беседа во Неделата на Православието).
На крајот, би сакале да ги советуваме христијаните што паѓаат во оваа стапица, односно признавањето на валидноста на светите тајни на еретиците (дури и на оние кои не се осудени), да се потсетиме на одлуката на епископите на Руската Православна Црква надвор од Русија од 1983 година, која, борејќи се против екуменистите, го наведува следното: “Оние кои не ги разликуваат свештенството и светите тајни на Црквата од оние на еретиците, туку велат дека крштевањето и евхаристијата на еретиците се ефикасни за спасение, анатема!”. Да застанеме добро, да стоиме со страв, да се справиме!
Врз основа на се горе наведено, ние заклучуваме:
- Каноните што биле утврдени за вообичаените црковни проблеми не можат да се користат како водич за односот со еретиците.
- Светите Отци не прават јасна разлика меѓу оние кои се осудени по име и неосудените еретици, нарекувајќи ги сите нив еретици.
- Ереста го одделува човекот од Црквата, еретиците се осудени за себе и се оттргнуваат од Црквата кога остануваат во нивната ерес, отфрлајќи ги опомените што им се дадени.
- Врз основа на примерот на Седмиот Вселенски Собор, православните собори можат да ги примат покајаните еретици (и оние кои биле ракоположени од нив) во нивниот тогашен црковен чин, под услов да немаат други канонски пречки.
- Нема апсолутно никаква основа за верувањето дека светите тајни што ги извршуваат еретиците (осудени, или неосудени) се ефективни за спасение. Од друга страна, постојат многу сведоци што ја негираат автентичноста на нивните свети тајни. Така, признавањето на светите тајни на еретиците е една од основните тези на панереста на екуменизмот.
- Бидејќи прекинувањето на заедницата со еретиците не се базира врз валидноста – невалидноста на нивните свети тајни, туку пред сè врз фактот дека во спротивно го загрозуваме нашето спасение, прашањето на “валидноста на светите тајни” изведени од еретици не е одлучувачко за нашето дејствување и не би требало да се разгледува со опсесијата што може да се забележи во денешно време.
Ние можеме да се оградуваме од екуменистите без да застанеме во стапицата на дискусиите во врска со дејствувањето на благодатта во нивните свети тајни, одговарајќи на истиот начин како и Свети Максим Исповедник кога го прашале:
“- Значи, вие сте единствениот кој ќе биде спасен и сите други ќе пропаднат?“ Тој им рекол: “Тројцата момчиња, кои не му се поклониле на идолот, на кого му се поклонил целиот народ, не биле осудени (Данаиил, 3:18), бидејќи не ги следеле другите, туку не сакале да паднат самите од вистинската вера кон Бога [...] Но, повеќе сакам да умрам отколку да ја вознемирам мојата совест од фактот дека сум се лизнал на каков било начин во врска со верата “52. (Акти на процесот и сослушувањата на Свети Максим Исповедник и неговите ученици).
Нека Бог ни е на помош!
Православно братство на манастирот Свети Игнатиј Брјанчанинов
Приготви: Администрација на МВПЦ во Витлеем

BREKING COMMUNION WITH HERETICS AND THE 15 th CANON (I-II CONSTANTINOPOLE)
St. Ignaty Brianchaninov Orthodox Brotherhood
Chisinau 2017

„Heresy, this frightening sin which comprises blasphemy against the Holy Spirit within it, makes the man totally estranged from God and, estranging him from God, surrenders him to the power of satan” 1
ignatiusbrianchaninov
Given that in the last two years the subject of breaking communion with the ecumenists has become very actual and that this topic is almost exclusively discussed in the context of the 15th canon of the Synod I-II of Constantinople (861), there have arisen a lot of opinions and very diverse interpretations regarding the subject, some of them being even contradictory. We would like to clarify some questions regarding the cessation of commemoration and the aforementioned 15th canon, desiring to reduce as much as possible such divergences and to avoid harmful interpretations. The historical context in which the 15th canon was settled The wrong interpretations of the 15th canon are primarily caused by the lack of a complete view on the Synod I-II Constantinople, for the historical context in which this Synod assembled and reached its decisions is fundamental for the interpretation of the 15th canon. 3 years before this Synod, namely in 858, as a result of a conflict between the holy patriarch Ignatius and Bardas, brother of the holy empress Theodora (†866), whom he removed from power, St. Ignatius was unjustly deposed from the patriarchal throne. In the same year the great scholar and prominent theologian St. Photius the Great, who was still a layman, but had already acquired an imposing theological authority, in the course of just a few days was tonsured into monasticism and went through all ecclesiastical degrees, being enthroned „forcibly and unwillingly” 2 as patriarch on the day of the Nativity of our Lord in 858. There followed a period of trouble in the Church, because many Christians did not want to recognize the new patriarch due to the way he had been enthroned. In order to pacify both parties, it was decided on the one hand that no clerics can break communion with their bishop for „certain guilt” (personal sins, administrative infringements etc.) until he has been condemned by a synod (canons 13, 14 and 15), and on the other hand it was decreed that „from now on no layman or monk can rise straightaway to the heights of the episcopate, but after being first tested in the ecclesiastical degrees, he can receive the ordination of the episcopate” (17th canon)3 , so that there should be no recurrence of similar situations.
WHAT WE SHOULD NOT LOOK FOR IN THE TEXT OF THE 15th CANON
Thus the Synod had the purpose to heal a situation of schism. But in order to avoid the interpretation that breaking communion for the reason of heresy could be also treated as a schism, especially because the iconoclast heresy was completely defeated just a few years before (in 843), in the 15th canon, in its second half, it was underlined that „For those who separate from communion with their president because of some heresy condemned by the holy councils or fathers [...] not only are not subject to the penalty settled by the canons [...] but are also worthy of the honour befitting the Orthodox” 4.
In fact, the second part of this canon states that the orthodox who separate themselves from the heretical false-bishops, even if the latter have not been condemned by a synod, cannot be judged through the anti-schismatic canons 13, 14 and 15, since „they have not sundered the unity of the Church by a schism, but have endeavored to protect the Church from schisms and divisions”. In other words, the 15th canon does not represent a „guide” or an „instruction” for ceasing commemoration of heretics, as it is treated by some, but it only expresses the only situation in which breaking communion is not a schism.
It’s interesting that Athonite monks who fought against the union of Lyon in the 13th century wrote a confession of faith to the emperor in which they justified their separation from the heretical patriarch John Vekkos firstly based on Scripture, then on the 1st canon of the Quinisext Council, then on the „Tomos of unity” and only after that they mentioned also the 15th canon of the Synod I-II.
There are a lot of cases in the history of the Church when orthodox Christians, monks, priests and bishops have broken communion with heretics long before the 15th canon was issued in 861. Therefore, it is important not to treat the subject of the cessation of commemoration exclusively in the context of the 15th canon, because it does not exhaust the topic, having a totally another purpose than that of providing an exact definition of the procedure for ceasing commemoration of heretics, and therefore it has many gaps, meaning that it does not give a clear answer to the questions which we naturally could ask ourselves, namely:
• What is actually the purpose of breaking communion?
• Is the cessation of the commemoration of heretics optional or compulsory?
• Whom should the orthodox commemorate instead of the local bishop who fell into heresy?
• What’s the relationship between the walled off Christians and bishops from other dioceses?
• Should communion be broken only with the heretics or also with those who maintain communion with them?
• Do the mysteries of the heretics continue to be valid if they have not been condemned yet by name?
Obviously the 15th canon does not give a clear answer for these questions, since it has been issued for a completely different purpose, that of stating which separation is a schism and which is not a schism. Consequently, the attempt to answer them exclusively in the context of this canon, isolating it from the rest of the Tradition of the Church, leads inevitably to misinterpretations, a fact which can be witnessed following the recent polemics.
The answer to these and other similar questions should be sought in the Holy Scripture, the decisions of the Local and Ecumenical Synods and in the acts and writings of the Holy Fathers, a work which should necessarily be done in order to avoid splits and misinterpretations. But before this it is important to realize the limits of the 15th canon and not attribute to it ideas that it does not contain.
Further we will try to express the answers that we have found for the questions listed above. Actually, they do not pretend to be an expression of the ultimate truth, but represent a synthesis of the studies which we have made seeking a patristic answer for these problems, therefore we kindly ask the readers to come with criticisms and suggestions, so that we could help each other on the way to salvation.
WHAT IS THE PURPOSE OF BREAKING COMMUNION WITH HERETICS? IS IT OPTIONAL OR COMPULSORY?
Regarding the act of the cessation of commemoration there have been formulated some interpretations which state that it represents a „note of protest” or that its purpose is „convocation of a synod” which would condemn the heresy, but we don’t find such ideas in the text of the 15th canon. If treated separately, they can seem pretty noble. But to what extent do such ideas coincide with the intents of the Holy Fathers? What thought drove them to break communion with heretics and to teach us to do the same?
In one of his epistles, St. Theodore the Studite says: „If one gets into this trap [the abyss of heresy], the communion with heretics separates him from Christ and casts him away from the flock of the Lord” 5. Also in other letters: „The communion given by a heretic or by one obviously condemned for his way of life estranges from God and throws you into the hands of the devil” 6, „Communion with heretics is not a common bread, but a poison that does not harm the body, but blackens and darkens the soul” 7.
It is clear that for St. Theodore breaking communion with heretics is a question of salvation! But since some so-called theologians have endeavored to denigrate St. Theodore the Studite, saying that he expressed just some personal opinions that do not concord with the Scriptures and other Holy Fathers, let us see some other witnesses.
The holy Apostle John the Theologian says: „If there come any unto you, and bring not this doctrine, receive him not into your house, neither bid him God speed” (2 John 1:10). Why can’t we receive and salute him? „For he that biddeth him God speed is partaker of his evil deeds” (2 John 1:11).
St. John Chrysostom tells us about the relationship with heretics: „Do not have any communion with them – don’t eat with them, don’t drink, don’t bind friendships with them, neither relationships, neither love, neither peace”. For what reason? „Because if someone links up with heretics in these things, he becomes alien to the Catholic Church” 8 . Writing to a monk about a new heresy that had appeared in those places, St. Basil the Great says: „That’s why I beg you to put this for an ecclesiastical examination and to withdraw from the communion with heretics, knowing that disregard for this question destroys our zeal for Christ” 9.
St. Joseph Volotsky, who confronted the heresy of the judaizers10 in the XIV-XV centuries, said: „If he will turn out to be a heretic, we will try not to receive either his teaching or his Communion, and not only will we receive no Communion from him, but we’ll condemn him and expose him with all our power, so that we do not become partakers of his perdition” 11.
Here is how the aforementioned Athonite Confessors justified their separation from the heretical patriarch John Vekkos: „He who receives the heretic is ought to the same condemnation as him [...] How can we rightfully recognize them as heads and judges of the Orthodox Church and how can we proclaim their commemoration as an orthodox one in the church and especially at the Lord’s Supper, so that it should continue to sanctify us without defilement?” 12.
In his letter to the Christians from Spain about some apostate bishops from there, St. Cyprian of Carthage says: „The crowd should not comfort itself that it can remain untouched by the contagion of sin if it is in communion with a sinful bishop and gives him the permission for the unjust and unlawful service as its hierarch, since the harshness of God threatens and says through the prophet Hosea (9:4): „Their sacrifices shall be unto them as the bread of mourners; all that eat thereof shall be polluted”, teaching and showing that all those who get polluted by the sacrifices of a profane („from outside the Church”) and unlawful bishop are totally partakers of the sin” 13.
St. Nectarios of Aegina gives us the same confession: „The lack of external communion (with heretics) defends us from the internal estrangement (from God, from truth)”14.
There is such a complete consonance between the words of the Scriptures and all of these Holy Fathers regarding the communion with heretics and its consequences for ourselves! When reading these words with care, we cannot diminish the importance of the act of breaking communion, saying that it has a purely disciplinary or administrative purpose, or that it is just a note of protest or a strategic action for a possible synod. Communion with heretics is, first of all, a big threat to the salvation of our soul, whence it is a natural measure to break it, so that we do not become partakers of their perdition and not estrange ourselves from Christ.
Therefore, can we even ask if this measure is optional or compulsory? It could be optional only inasmuch as we are unconcerned about our salvation. If the Church teaches us that in this way we endanger our salvation, can a faithful Christian ask if it is optional or not?
WHOM SHOULD THE ORTHODOX COMMEMORATE INSTEAD OF THE LOCAL BISHOP WHO FELL INTO HERESY? WHAT IS THE RELATIONSHIP BETWEEN THE WALLED OFF CHRISTIANS AND BISHOPS FROM OTHER DIOCESES?
According to the order of the Church, it is mandatory for the priests to commemorate their bishop at the holy services (if he is „not having any grounds for condemning the bishop with regard to religion or justice” 15), meaning the ecclesiastical ruler of that specific territory (in addition to this there can be commemorated also other bishops). If he falls into heresy and his commemoration is naturally terminated, there is no canonical basis for commemorating a bishop from another diocese instead.
The Holy Fathers who talked in detail about the cessation of commemoration, e.g. St. Theodore the Studite and the Athonite Confessors from the 13th century, do not write at all about who should be commemorated instead of the local heretical bishop or which formula should be pronounced instead.
Therefore, we can consider that the formula „All the Orthodox bishops” (or „All the Orthodox episcopate”) that has been used in the 20th century and in recent years, expresses fairly well the ecclesiological realities and does not break the canonical order of the Church.
Another important question is: to what extent can the orthodox bishops from other dioceses get involved in matters of the Christians who have walled themselves off from their heretical bishop? Regarding this question there are many witnesses from Church Tradition.
For instance, St. Gregory the Theologian writes that he has been invited to Constantinople by Orthodox priests and laymen 16, who had a single little church in Constantinople17, to shepherd them and to confront the heretics who dominated the capital city of the empire18, having archbishop Demophilus as their leader. Judging strictly from a canonical point of view19, St. Gregory had absolutely no right to come to a foreign diocese to take care of the local flock, but in the time of heresy these norms cannot be applied the same way as in the time of peace.
The same thing is affirmed by St. Theodore the Studite. Being asked by one of his disciples if they can have communion with priests ordained in Italy and Sicily (the canons prohibit ordain of priests for foreign dioceses), the holy man answered: „In the time of heresy, when there is necessity, not everything happens exactly according to the rules determined in the time of peace. We see that blessed Athanasius and the most holy Eusebius acted in the same way, as they both ordained people from outside their region” 20.
St. Basil the Great with his bishops also asked fellow bishops from the West not to be indifferent about the state of affairs they were in, but to come there to summon together a large synod which could „cast the heresy out and offer the Churches the word of peace, bringing to agreement those who think the same way” 21.
Thus, Orthodox bishops absolutely have the right to be involved with and to help the Christians from dioceses that are controlled by heretics. This refers to the actual struggle against the heresy, as well as to the solving of pastoral problems, such as the ordination of priests or other matters that require a hierarch’s involvement.
SHOULD COMMUNION BE BROKEN ONLY WITH HERETICS OR ALSO WITH THOSE WHO MAINTAIN COMMUNION WITH THEM?
Since this question is not treated in the 15th canon, it unfortunately became a stumbling-block, despite the fact that Holy Fathers are really firm about it. For example in his letter to some monks, St. Athanasius the Great says: „My beloved, deign to avoid those who have clearly impious thoughts and run away from those who, considering that they don’t think like Arius, are actually in communion with the wicked” 22.
St. Nikephoros the Confessor, making a confession of faith in his epistle to St. Pope Leo III, wrote: „I anathematize those who relinquished the tradition of the saints and joined the depraved and deadly teachings of those who dared to sow tares in the field of the Orthodox Faith and all those who follow them, as a shame for the Church of Christ, I abhor and anathematize them” 23.
While being less rigid in this regard, St. Theodore the Studite still says that we cannot have communion with those who maintain communion with heretics, even though the first ones have an Orthodox mindset: „Regarding the Orthodox priest that out of fear of persecution commemorates the heretical bishop I answered you before and I will say again: if he does not serve together with the heretic and does not have communion with such people, he should be received in the community for psalmody, blessing of the meals, and this out of oikonomia, but not for Divine Communion” 24.
Here we must take note of a factor that is repeated often by St. Theodore the Studite in his epistles, namely that this oikonomia can be applied towards the clerics that maintain communion with heretics out of fear of persecution, not out of uncertainty, friendship, apathy, wickedness or other reasons, as is affirmed by some who take this teaching out of context.
The conscious communion with heretics is a great betrayal and any man who has the fear of God should be aware of that. Of course this doesn’t mean that all those who maintain the communion with ecumenists should be treated the same way as the ecumenists themselves, we see this attitude at St. Theodore the Studite and other Holy Fathers, e.g. St. Athanasius the Great who was asked in what way those who had fallen into communion with Arians should be received, and answered: „Regarding those who fell and led the wickedness, the penitents should be treated with leniency, but should not be given a place in the clergy, but those who were not workers of the wickedness by themselves, but have been engaged in it through need or violence, they should be forgiven, and should be given a place in the clergy” 25.
Thus, the separation from the heretics implies also breaking eucharistic communion with those who continue to be in liturgical unity with them, even if the latter have an Orthodox mindset and maintain this communion out of fear or by compulsion. On the other hand, we should be aware of human weaknesses, so such people should not be treated the same way as the evident heretics.

THE MYSTERIES OF THE HERETICS CONTINUE TO BE VALID IF THEY HAVE NOT BEEN NOMINALLY CONDEMNED YET?
Unfortunately, the question of the validity of mysteries performed by heretics has raised a lot of disputes and misinterpretations, for that reason we need to make a multilateral analysis of this idea. But first of all, let’s emphasize that it’s not the presence or absence of grace among the heretics that is urging us to depart from communion with them, but the wish to stay in the truth and separate from falsehood, the love for Christ and the avoidance of eternal death. In the works of Holy Fathers we do not see this obsession towards this matter either.
Also, in all the years that we have been studying this problem and been trying to take an Orthodox position towards the heresy of ecumenism, we have not been preoccupied by the question of the validity of heretics’ mysteries. More than that, the present study has been made by us rather because we have been constrained by the situation, as we observed that there an excessive emphasis has been placed on this matter and especially on the idea that the mysteries of the heretics are indisputably valid. So, this fact determined us to study the patristic attitude towards this question.
Generally, the assertion that the mysteries of heretics are valid is based on the fact that the ecumenists have not been condemned by name yet, which means that there a distinction is created between condemned heretics and uncondemned heretics, a distinction that can’t be found in the writings of the Holy Fathers. Usually in support of this idea there are brought two arguments: St. Nicodemus the Hagiorite’s interpretation of the 3rd apostolic canon and the fact that the 3rd and the 7th Ecumenical Councils decided to receive those who had been ordained by the Nestorian and Iconoclast heretics before the latters’ condemnation without repeating their cheirotonia. But let us see how justified are these arguments.
In the footnote of the aforementioned interpretation, St. Nicodemus says the following: „The canons order the synod of the bishops that are alive to defrock the priests, or to excommunicate or to anathematize the laymen when they break the canons. But if the synod will not apply the defrocking of priests, or excommunication, or anathema of laymen, then these priests and laymen are not actually defrocked, nor anathematized” 26. In other words, the penalties laid down in the canons do not become automatically valid, but first have to be proclaimed by a synod of bishops.
At first sight one could understand that this refers also to the condemnation of heretics, who would therefore continue to be members of the Church until an orthodox synod would condemn them. But since the heresy is not a regular sin or an ordinary canonical violation, but as St. Ignaty Brianchaninov says: „Heresy is the rebellion and revolt of the creature against the Creator, the rebellion and revolt of the most tiny and limited being, the human, against the all-perfect God” 27 , let us see if in the aforementioned interpretation St. Nicodemus (and the canons on the whole) treat the heresy along with all canonical violations (that can be moral, administrative, disciplinary etc.), since we have seen that, for instance, the 15th canon of the Synod I-II has different regulations for heresy and for ordinary canonical violations.
For example, the 14th canon of the Synod of Serdica states that a priest has to accept his defrocking, even if he has been defrocked unjustly by the bishop, until this decision should be overturned by a synod. It looks like this canon contradicts the 15th canon of the Synod I-II, which states that in such cases the Orthodox priests „not only are not subject to the penalty laid down by the canons, but are also worthy of the honour befitting the orthodox”. Actually, this apparent contradiction between the canons refers to different situations, one is in regard to a defrocking proclaimed by an Orthodox hierarch and the other is about the relationship with a heretical hierarch.
For instance we know from St. Gregory Palamas that „if [bishops] abandon Orthodoxy, they lose not only their ecclesiastic authority, but even the title of christians, as their anathemas have no value at all” 28 . So St. Gregory of course continued to serve after he had been condemned for ceasing commemoration of the patriarch in 1344,29. Heresy is not just an ordinary canonical violation, since for example the First Ecumenical Council did not issue a single canon condemning Arius and Arians, as they have been condemned within the meetings of the Council. It would be a mistake to relate to heretical hierarchs through the prism of canons that refer to orthodox hierarchs.
On the other hand St. Nicodemus the Hagiorite reveals that even the defrocked priest is not totally estranged from the priesthood, saying that „In his epistle to Niketas, Joseph Bryennios says that those [sacraments] that defrocked priests have dared to perform are holy and valid. The same thing is witnessed by the wise Eugenios Voulgaris in his critical studies of the grammar of Neophytos, citing Nicholas Kabasilas in his support” 30. Obviously if the 3rd and 28th apostolic canons had referred also to the heretics, it would be impossible for the interpreters to recognise their power to perform holy services even after their condemnation. Let’s not confound decrees relating to those who are sinners, but are Orthodox, with those relating to the heretics!
Furthermore, if in the aforementioned interpretation St. Nicodemus the Hagiorite referred also to heretics, then it really would be a great blasphemy to deny the authenticity of the mysteries performed by heretics that have not been condemned by name yet. In that case, in order to keep us away from such a blasphemy, the Holy Fathers would have underlined over and over again that uncondemned heretics have true mysteries and when, on the other hand, they denied the heretics’ mysteries, they certainly would have indicated that they refer to already condemned heretics. But there is no such distinction in their writings. Furthermore, we have a lot of Holy Fathers’ witnesses regarding the mysteries performed by heretics and we certainly cannot suspect them of blasphemy!
For instance St. Theodore the Studite refused to recognize as a bishop the one who talked in an Orthodox way, but maintained communion with heresy, and also he denied the ordinations performed by the latter until his repentance: „You gave a good answer to the priest and hegumen: those who have been ordained by a bishop who has turned out to be a heretic, although he says that the synod was bad and that we perished, have been cast out from the priesthood. For why, while recognizing this, does he not run away from perdition, evading the heresy, to be a bishop of God? Then his ordinations will be received immediately. Or why, in a time of the domination of heresy, has the hegumen sent the brethren for a heretical ordination?” 31.
St. Joseph Volotsky, whom we mentioned before, said: „Without the grace of the Holy Spirit none of the priests can do anything. But the heretics had the wicked satanic spirit within themselves; how can they bind and loose in heaven and on earth? 32. Could we admit that this satanic spirit enters the man as a result of a synodal condemnation? But in this case, we must conclude that such a synodal condemnation, that diabolizes the man, is a great sin!
Here’s what St. Basil the Great wrote about bishop Fronton, who pretended to be Orthodox, but received his ordination from Arians: „I won’t count among the priests of Christ one who has been promoted to leadership by the filthy hands of heretics for the devastation of the faith” 33.
When St. Hypatius of Rufinian was asked: „Why did you delete his name [Nestorius’, our note] without waiting to see what will happen?”, the holy man answered: „Since I heared that he talks indecently about my Lord, I broke communion with him and don’t commemorate his name, because he is not a bishop anymore” 34.
Writing about the 7th Ecumenical Council, St. Nicodemus the Hagiorite says the following in The Rudder: „This synod was assembled against the pagans and persecutors of Christians, strugglers against the Holy Icons (iconoclasts), whom it anathemiazed, especially Athanasius, Constantine and Niketas, who were false-patriarchs (pseudo-patriarchs) of Constantinople in the time of the iconoclasts” 35. Let us remind ourselves that in the 15th canon of the Synod I-II, the bishops who preach the heresy are also called false-bishops or pseudo-bishops. But if without a synodal condemnation they continue to be legitimate hierarchs, then it would be truly a great blasphemy to deny their episcopal and patriarchal dignity, as we have seen before.
We consider that in this matter the crucial point is the question: what separates a man from the Church – the heresy or the synodal condemnation by name?
The holy Apostle Paul says: „A man that is an heretic after the first and second admonition reject; knowing that he that is such is subverted, and sinneth, being condemned of himself” (Titus 3:10-11), and here is the interpretation of St. Theophylact of Bulgaria: „[The apostle] talks here about an incorrigible heretic, completely subverted, who is condemned of himself, meaning he has no exoneration. Because he can’t say: nobody blamed me, nobody taught me. So, if after the admonition he persists in the same, then he is condemned of himself” 36.
But in order to avoid any doubts that this self-condemnation means also separation from the Church, let us see some more patristic witnesses.
When the 5th Ecumenical Council was accused of anathematizing Theodore of Mopsuestia posthumously, since they considered that a dead person cannot be condemned, the Holy Synod responded: „Don’t they know, or maybe they know but feign ignorance, that the anathematization is nothing else but separation from God? Even if the wicked did not receive it from somebody through words, he proclaims anathema against himself through the deed, separating himslef through his wickedness from the true life” 37.
St. Nikephoros the Confessor considered that „when they [iconoclasts] rejected our glorious and pure faith, they departed themselves from the great and indivisible body of Church as rotten and tainted members and recklessly joined the assemble of the heterodox” 38 . Thus they separated themselves from the Church through the rejection of the true faith, not through a „synodal condemnation”.
In one of his epistles to his son Naucratius, St. Theodore the Studite says: „I witness before God and men: they departed themselves from the body of Christ, from the higher throne, where Christ put the keys of the faith, against which, by the promise of the Unlying One, the gates of hell, meaning the mouth of the heretics, have not prevailed and will not prevail until the end of time (Matt. 16:18)” 39.
In the Paterikon compiled by St. Ignaty Brianchaninov, Abba Agathon gives the following explanation on why he accepted all accusations except the one that called him a heretic: „Heresy is separation from God. The heretic separates himself from the Living and the true God and unites himself with the devil and his angels. He who is separated from Christ has no God anymore, to Whom he could pray for his sins, and has perished from all points of view” 40.
St. Gregory Palamas gives us the following witness: „Those who belong to the Church of Christ dwell in the truth, so those who don’t have the truth, don’t belong to the Church of Christ, no matter how much they proclaim lies when they call themselves holy shepherds and hierarchs and are called this way by others. Because we remember that Christianity is not defined by external appearance, but by the truth and exactness of the faith” 41.
Discussing the mystery of chrismation, St. Nicodemus the Hagiorite makes the following commentary: „How can the heretic sanctify the Chrism, being without the Holy Spirit, as one who is separated from Him for heresy and schism (meaning split) from the Catholic Church?” 42 , he doesn’t say „separated because of the synodal condemnation”, but „for [reason of] heresy and schism”.
St. Cyprian of Carthage asks himself: „Can the one who opposes and acts against the Church hope that he is within the Church, when the blessed apostle Paul, reasoning about the same matter and showing the mystery of unity, says: „There is one body, and one Spirit, even as ye are called in one hope of your calling; one Lord, one faith, one baptism” (Eph. 4:4-5)?” 43 And the 68th Apostolic canon forbids anyone to receive a second ordination „unless indeed it be proved that he had his ordination from heretics; for those who have been baptized or ordained by such persons cannot be either of the faithful or of the clergy” 44.
Also St. Nikephoros the Confessor says the following about the iconoclasts who previously signed the Orthodox Confession at the 7th Ecumenical Council, but after that fell again into heresy: „All these things were confessed with their own hands by those who have separated themselves from the Church now. And if they renounce their own confession, then they trample upon their own crosses and put themselves under the aforementioned anathematization and in no case are they within the Church” 45. Obviously, those whom talks St. Nikephoros about had not been condemned by name at that time.
But in order to dispel any doubts, let’s take a look at what the iconoclasts said about themselves at the 7th Ecumenical Council. Here is the confession of an iconoclast bishop which desired to return to the Church: „That’s why I, Basil, bishop of the city of Ancyra, wishing to join the Catholic Church, am giving this written confession…” 46 (continuing with an Orthodox Confession of faith and anathematization of the heresy), meaning he considered himself to be already outside the Church. And Theodore, bishop of Myra, said: „And I, a sinner and unworthy, after long reflection and a thorough discussion have chosen what is the best and am begging God and your holiness to unite me, a sinner, along with the others, with the Holy Catholic Church” 47. Other hierarchs had similar speeches, asking to be received into the Church by the Council.
The fact that this attitude is natural was proved by the whole 7th Ecumenical Council. Thus „His Holiness, patriarch Tarasius, said: „How should we regard this heresy, that has appeared again in our days?”
John, the most reverend deputy of the apostolic see in the east, said: „Heresy separates any man from the Church” The Holy Council said: „That’s obvious”” 48.
The heresy separates the man from the Church, not the synodal condemnation, since the Councils are obedient to God, not vice versa: „For it seemed good to the Holy Spirit, and to us” (Acts 15:28).
We see from this multitude of witnesses that the heretics, even those uncondemned, were considered and even considered themselves to be outside the Church, being condemned of themselves. Of course, we cannot accept in any way that, being outside the Church, they had the power to perform authentic mysteries (the existence of mysteries outside the Church is a heretical ecumenist thesis). But how can we explain the fact that those who were ordained by them have been received without repeating their ordination?
Right in the acts of the Council we can see that this measure was applied towards those bishops who repented and rejected the heresy in front of Orthodox hierarchs, and this decision was made based on a letter of St. Athanasius the Great in which he says: „Those who have fallen and have been defenders of the wickedness should be forgiven if they repent, but should not receive a place in the clergy, but those who did not lead the wickedness, but have been involved in it through need and violence, it was decided to forgive, and to offer them a place in clergy” 49. We see that regarding the heads of the heresy St. Athanasius doesn’t say that they „should be deposed”, but „should not receive a place in the clergy”, so he did not consider them to be clerics before their repentance.
After hearing this witness from St. Athanasius and other Holy Fathers, the 7th Ecumenical Council decided that those heretics (and those ordained by them) who rejected the heresy and did not have other canonical impediments should be received without repeating their ordination, so it’s not about an unconditional recognition of all the mysteries performed by iconoclasts.
Therefore, the interpretation that the mysteries performed by the heretics before their condemnation are a priori valid, is wrong. Only an Orthodox Council can receive the ordinations performed by heretics, on condition that the ordained men reject the heresy of those who have ordained them and do not have other canonical impediments.
One more proof of this fact can be found in St. Theodore the Studite, who wrote to bishop Euthymius about some priest: „You know, Your Grace, that by the common voice of the confessors that are still on the earth and those who have recently passed away to the Lord it was determined that consecrated persons, that once have been upbraided for communion with heretics, should be banned from serving until the time of the higher Providence’s discretion” 50.
Actually the theory concerning the salutary activity of grace amongst the uncondemned heretics defies not only the Christian conscience, but even human morality. After all, knowing that the heretics, after their condemnation, pull away with themselves whole peoples and local churches, isn’t it a great moral fall to deprive so many people of grace and salvation? If Nestorius, Dioscorus or the heretical popes of Rome were true hierarchs and a multitude of people received through them the grace of salvation, would it not be a real act of misanthropy to condemn them and therefore so many generations of Armenians, Copts, Ethiopians, Syro-Jacobites or western peoples? For it is obvious that the majority of ordinary people did not understand the theological subtleties and have just followed their bishops. If the latter really were authentic bishops before their condemnation, wouldn’t it be wiser to just forbid them to preach their heresies or, in the end, to cut off their tongue so that they could not spread the poison of their teaching, but could remain within the Church together with the crowds that followed them?
On the other hand, if only a conciliar condemnation by name is valid, then what’s the point of the anathematization that are not pronounced against somebody in particular? „If any man preaches any other gospel unto you than that ye have received, let him be anathema!” (Gal. 1:9) – why would the Apostle pronounce a condemnation with no validity?
On the same note: what’s the point of the anathematization pronounced against persons who have passed away? If only the conciliar condemnation separates one from the Church, then we ask ourselves: did Origen, Constantine Copronymus and other heretics die within or outside the Church, since they were condemned much later than their death? The anathema that has been pronounced against them signifies the fact that they have separated themselves from the Church during their lifetime, because you can’t separate from it after passing away, so the Council just ascertained their fall away from the Church, pronouncing anathema against them.
In one of his sermons on the Sunday of Orthodoxy, St. Theophan the Recluse says the following: „Whether or not is there pronounced anathema against your teaching and your name, you are already under it when you philosophize against the Church and persist in this philosophy” 51.
In the end we would like to advise the Christians that fall in this trap, that is, recognition of the validity of heretics’ mysteries (even of those uncondemned), to remember the decision of the bishops of the Russian Orthodox Church outside Russia from 1983, that, being hurled against ecumenists, states the following: „Those who do not distinguish the priesthood and mysteries of the Church from those of the heretics, but say that the baptism and eucharist of heretics is effectual for salvation, anathema!”. Let us stand well, let us stand with fear, let us attend!
Based on all the above-stated, we conclude that:
• The canons that have been laid down for the usual ecclesiastical problems can not be used as a guide for the relationship with heretics.
• The Holy Fathers do not make a clear distinction between those condemned by name and uncondemned heretics, calling all of them heretics.
• Heresy separates a man from the Church, heretics are condemned of themselves and fall away from the Church when they insist on their heresy, rejecting the admonitions given to them.
• Based on the example of the 7th Ecumenical Council, orthodox councils can receive the repentant heretics (and those ordained by them) in their current ecclesiastical rank, on condition that they don’t have other canonical impediments.
• There is absolutely no basis for the belief that mysteries performed by the heretics (condemned, or uncondemned) are effectual for salvation. On the other hand there are a lot of patristic witnesses that deny the authenticity of their mysteries. Thus the recognition of the mysteries of heretics is one of the basic theses of the pan-heresy of ecumenism.
• Since the break of communion with heretics is not based on the validity/non-validity of their mysteries, but first of all on the fact that otherwise we endanger our salvation, the matter of „validity of mysteries” of heretics is not decisive for our actions and should not be regarded with the obsession that can be observed nowadays.
We can wall ourselves off from ecumenists without stepping in the trap of discussions regarding the action of grace in their mysteries, answering the same way as St. Maximus the Confessor did when he was asked:
„– So, you are the only one who will be saved and all the others will perish? He told them: – The three young men who did not worship the idol that has been worshipped by all the people did not condemn anybody (Dn. 3:18), since they did not look upon the others, but looked not to fall by themselves from the true worship of God,But I prefer rather to die then to have my conscience disturbed by the fact that I have slipped in any way regarding the faith” 52.
So, help us God!
St. Ignaty Brianchaninov Orthodox Brotherhood

This entry was posted in Екуменизам. Bookmark the permalink.

Comments are closed.